Qala men dala hıkaıalary

Jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaev shyǵarmashylyǵy týraly sóz Uzaq jyldar boıy baspasóz, baspa salasynda qyzmet istegen meniń qazaqtyń birtalaı belgili qalamgerleriniń ózimen de, shyǵarmashylyǵymen de jete tanys bolýymnyń jóni bar. Mine, sondaı taǵdyr tabystyryp, aǵaıyndaı aralasyp-quralasyp, dos-jar bolyp ketken jigitterdiń biri – qazaqtyń qazirgi kórnekti jazýshy-dramatýrgi, qarymdy kósemsózshi ári qaıratkeri Sultanáli Balǵabaev. Sultanáliniń jazýshylyq talanty­nyń qyr-syryn aıǵaqtaý úshin onyń ondaǵan áńgime-povesteriniń birli-jarymyna toqtala keteıin. Sonaý qan maıdanda – ot pen oqtyń ortasynda júrip tanysqan qarýlas dostardyń soǵystan aman-saý oralyp, qyzmettes bolǵan kezdegi ómir-tirshilikteri arqaý bolǵan «Eski dos­tar» áńgimesiniń órnegi de, ónegesi de ózgeshe. Soǵystyń talaı alasapyran sheshýshi sátterinde ózin batyl, tapqyr, qaısar, jaýjúrek sardar ekendigin kórsetken Qaldybaı kolhoz-sovhozǵa basshylyq jasaǵan kezderde de keremet iskerlik kórsetip, ózi tizginin ustaǵan ujymnyń artta qalǵan sharýashylyǵyn alǵa shyǵaryp, kósegesin kógertip, el-jurtynyń qurmetine bólenip, abyroıy asqaqtap júrip jatady. Alaıda, araǵa biraz jyldar salyp ol ózgerip sala beredi. Enjarlyqqa, jaıbaraqattyqqa jol berip, salǵyrttyqqa salynyp, jan ty­nysh­tyǵyn izdeýge kóshken. Al sol sharýashylyq qaramaǵyna kiretin aýdannyń birinshi hatshysy Qaldybaıdyń qandykóılek dosy, bir kezde ózi ólimnen qutqaryp qalǵan Edil edi. Sol aralarynan qyl ótpeıtin dostardyń synalar tusy jazýshynyń aıtpaq ıdeıasyn ashyp, túıinin túısindirýge arnalǵan. Áýeli jeke otyryp sóılesip, tipti bolmaǵan soń qyzmetin tómendetken.  Sodan Qaldybaı naýqastanyp qalǵan traktorshynyń ornyna ýaqytsha bir balany otyrǵyzǵan. Oqystan traktor aýdarylyp, bala aıaǵyn kestirip, múgedek bolyp qalady da, jaıbaraqattyqqa salynyp, jaýapkershilikti umytqany úshin bastaýysh partııa uıymy Qaldybaı partııadan shyǵarylsyn degen sheshim shyǵarǵan. Endigi másele aýdandyq partııa komıtetiniń bıýrosynda qaralmaqshy. Mine, adamı dostyq pen azamattyq boryshtyń sheshimi shıelenisken sáti. Birinshi hatshy Edildiń jany qınalatyn jeri osy. Bıýro óterden bir kún buryn Qaldybaı men Edil ekeýi kezdesip sóılesedi. Qaldybaı ózi­niń qyzmet jaǵdaıyn paıdalanyp iship-jep qoımaǵanyn, qoǵam múlkin talan-tarajǵa salmaǵanyn, basqaryp otyrǵan sharýashylyqty quldyratyp jibermegenin, sóıtip, adamgershilik murattan taımaǵanyn, qartaıǵan shaǵymda kezdeısoq kezikken baqytsyzdyqqa bola partııa qatarynan shyǵarǵandaryń men úshin ólim emes pe deıdi. Oǵan Edildiń de aıybyn betine basyp, aıtar ýáji bar. Bul seniń enjarlyqtan, jaıbaraqattyqtan jasaǵanyń, baqytsyzdyq emes, qylmys! Aıaǵynda álgi ekeýara áńgimeden soń júregi aýyryp úıine qaıtqan Edildiń jubaıy dáriger shaqyrtpaq bolǵanda aıtqan sózinen kesip aıtpasa da, máseleniń sheshimi qalaı bolatynyn ańǵaramyz. «Qajeti joq, aýyr­sam aýyrǵan shyǵarmyn... Biraq bul dáriger emdeıtin aýrý emes». Iá, osynaý shaǵyn ǵana áńgimeniń aıtatyn oıy, túısinter túıini asa mańyzdy. Ar soty adal dostyqty arashalaı almaýy tıis. El-jur­tynyń aldyndaǵy azamattyq boryshyńdy umytsań, keshegi eren eńbegiń esh, adaldyǵyń da, qııamettik dostyǵyń da kómektespesi kámil. Atap, anyqtap aıtpasa da, jazýshy oıynyń emeýrininen osyndaı pikir túıemiz. Bul tegi búgingi el basshylyǵynda júrgen kisilerge qulaqqaǵys dese de bolǵandaı. Endeshe, áńgime qashan jazylsa da búgingi ýaqytpen úndes máseleni qozǵap otyr. Sultanáliniń aıtar oı, túıer túıini tereńi­rekten qozǵalatyn «Súıgeniń shyn bolsa» degen tamasha týyndysy bar. Osynaý jasy otyzdy ortalaǵanda jazylǵan shyǵarma – jas dáýrenniń – mahabbat, qyzyǵy mol mazasyz mezgildiń móldir muńy men sáýleli syryn shertetin, kóp adamnyń ishtegi sherin tarqatyp, janyn jylytatyn qyzýly da qyzyqty hıkaıattyń oqyrmandaryn oılantyp-tolǵantyp, birden baýrap alary aqıqat. Shyǵarma kórkemdik shyndyqtyń ómir shyn­dyǵymen sabaqtasa, úılese, jarasa úndesip, kókeıińe qona ketetin kúıdiń qońyr áýenindeı ádemi ádiptelýimen, jazýshylyq sheberliktiń kóriginde shyńdalýymen de baǵasyn asyryp tur. Povestiń bas keıipkeri Tórejan saıabaqtyń bir túkpirinde jalǵyz otyr­ǵan. Tý syrtyndaǵy terektiń ar jaǵynan shyqqan daýysqa qulaq túrgende estigeni óz ómiriniń ótken shaǵyn esine túsirgen. Kúıine sóılegen jigit óziniń ǵashyqtyǵyna, adaldyǵyna, sezimine sendire almaı áýrelenip tursa, áıel de aıtqanynan qaıtar emes. «Shynynda da meni sheksiz súıetin shyǵarsyń. Jaraıdy, senem. Biraq bul búgingi sezimiń. Al erteń sýısyń... Menen jalyǵasyń. Qutylǵyń keledi...». Jigit te qaıtar emes. «Sen qatygezsiń, mahabbattyń ne ekenin múlde túsinbeısiń. Meniń júregimde ... qandaı ottyń lapyldap turǵanyn bilmeısiń. Ol órt búgin de, erteń de... sónbeıdi». Áıeldiń aıtqany: «О́tirik. Talaı estigen sózim. Álgi ajyrasyp ketken... kúıeýim de ylǵı osylaı deıtin. Men baıǵus soǵan qudaıdaı senip júrsem... Kóresini keıinnen kórdim ǵoı». Aýzy kúıgennen keıin ashynyp, ashýlanyp aıtqan beıtanys áıeldiń onyń soqyrlyǵyn kórip, músirkegeni emes, mahabbat joq degen pikiri. Júregin aıaýsyz osqylap ótkendeı bolǵan. Biraz júrgennen keıin ol sabasyna túsip oılaǵanda, bir kezde óziniń de mahabbat týraly pikiri álgi áıeldiń aýzynan shyqqan sózdermen úndes bolǵany esine túsedi. Mine, osy jerden Tórejannyń basynan keshirgen mahabbat hıkaıasy bastalady. Ol ózimen bir synypta oqıtyn  Ámına esimdi qyzǵa es-túsi  ketip ǵashyq bolǵan. Hat jazǵan. Osy kúni oılap otyrsa, jazǵany tym túsiniksiz bolyp shyqqan eken. Eń bolmasa «seni súıemin» degen bir aýyz sózdi aıtýǵa batyly jetpeı, ár nárseniń basyn bir shalsa kerek. Ekeýi talaı kezdesip, sóılesip júretin. Tórejan qyzdy qushaqtamaıtyn, súımeıtin, eń bolmasa shashynan sıpap, súıemin degen sózin de aıtpaıtyn. Nege ekenin ózi de bilmeıtin. Bálkim balalyǵy, tazalyǵy, tájirıbesizdigi bolar... Sodan attestattaryń daıar bolǵanǵa deıin sovhozǵa qol ushyn bere turyńdar degen jeleýmen er balalar shóp shabýǵa qyr asyp ketken. Arada úsh-tórt kún ótkende Ámına kúıeýge qashyp ketipti degen habar estıdi. Oǵan senbegen Tórejan joldastaryn ertip aýylyna baryp, eshqandaı zorlaýsyz, ýáde baılasqan jigitine qalaýymen kelgenin qyzdyń óz aýzynan estip, qaıran qalyp keri qaıtqan. Sodan Almatyǵa attanyp, oqýǵa túsip, bozbalalyq dáýrenin dúrildetip ótkizip jatady. О́zi symbatty, ózi sózsheń, jaqsy kıinip, erkin júretin jaısań jigittiń joly bolǵysh. Kózi túsken qyzdyń qyryn qaraǵan, kóńilin qaldyrǵan bireýi joq. Alǵashqy mahabbatynan aıamaı taıaq jegen seri jigit sóıtip qyzdardan kek qaıtarýǵa kóshken. Birde ýnıversıtette mahabbat týraly dıspýt ótetinin estise de, oǵan baramyn, sóıleımin degen oıy joq-tyn. Qasyndaǵy jigitter qolqalaǵan soń kóngen. Olar aıtqan: qyzdardyń syryn, mahabbattyń qupııasyn senen artyq bilmeımiz. Sulýlardyń basyn shyr aınaldyrǵanda keremetsiń. Sóıte tura, myna keshte bir aýyz pikir aıtpaýyń uıat degen. Sóıtip, keshke baryp otyrǵanda jappaı jaryssózge shyqqandar, ásirese qyzdar jaǵy kóp boldy. Olar mahabbattyń shyrqyn buzatyn jigitter, qyzdar perishtedeı pák degen pikirler aıtýdan aspady. Qarap otyrsa, aralarynda Tórejan jaqsy biletin, kúnde bir jigittiń qoltyǵynda júretin qyzdar da bar-tyn. Solardyń jalǵan sózderi jynyna tıgen. Tórejan sóz alyp: «Mahabbat degen bos sóz. Shyn ǵashyq ómirde bir-aq  adamdy súıýi kerek. Káne, ondaı qyz ben jigit? Ondaı eshkim joq. Álginde ǵana sóz alǵan birneshe qyz: «Jigitter turaqty bolsa, árkimniń sońynan bir júgirmese eken», dep kináni bizge aýdardy. Jón-aq, alaıda sol ádemi sóz aıtqan ádemi qyzdardy men nege aptasyna bir jigitpen kóremin. Turaqty bolý eki jaqqa da birdeı bolýy tıis. Qyzdar aqyl aıtý úshin aldymen ózderi túzelsin». Tórejannyń sózinen keıin mystary quryp, qalaı toıtarys bererlerin bilmeı otyrǵanda, ortaǵa bir taldyrmash qara qyz shyqty. Ol máseleni tótesinen qoıdy. Álginde sóılegen Tórejan aǵaıdy men jaqsy bilemin. Sol kisi salǵan jerden qyzdardyń bárine topyraq shashyp, mahabbat joq dep, turaqsyzdar qataryna bizderdi nege qosty?! О́ıtkeni, ol kisiniń aýylda júrgende Ámına degen qyzy bolǵan. Oqýyn bitire sala sol qyz bireýmen qashyp ketken. Mine, Tórejan aǵaı qyzdardyń bárin opasyz sanaıtynynyń sebebi. Bir qyzǵa bola bárimizdi nege kinálaıdy. Ámına emes, kináli ózi shyǵar. Al mahabbatty joqqa shyǵaratyndar sol mahabbattan joly bolmaǵan, súıgenine sózin ótkizýge dármeni jetpegen jigitter... Keshtiń sońynda Tórejan jańa sóılegen qarshadaı qara qyzdy taýyp alyp tanysqan. Aty Balqııa, mektepti ózinen eki jyl keıin bitiripti. Oǵan meni jeti jurttyń kózinshe masqara qylǵanyńa jol bolsyn dep urysqaly barǵan. Biraq ol raıynan tez qaıtty. Sebebi, Balqııa kináli siz emes, sizdi jerge qaratyp ketken álgi Ámına dep dáleldemek edim, ol oıymdy jetkize almadym. Sondaı-aq, zalda otyrǵan júzdegen qyzdar sizge ókpelep, teris qarap ketpesin dep aıtqan sózim kóńilińizge kelmesin degeni Tórejandy toqtatyp tastaǵan. Sonymen oqıǵa nemen aıaqtaldy deısiz ǵoı. Stýdenttik otrıadtyń qatarynda aýylǵa baryp, qurylysta júrgen kezinde bir úıden tapa-tal túste órt shyǵyp, úı ishinde qalyp qoıǵan bir balany syrtqa alyp shyǵyp, endi ekinshisin qutqarýǵa bet qaratpas ottyń ishine qaıtadan qoıyp ketken sátte belgisiz bir nárse qaq mańdaıynan aıamaı soǵyp ótkeni emis-emis esinde. Odan arǵysy buldyr-buldyr. Mine, sóıtip, eki kózi sý qarańǵy soqyr bolyp qalǵan Tórejan dúnıeden baz keship, endi tiri júrgenim kimge kerek. Búıtip kári-qurtań áke-shesheme masyl bolmaıyn dep qulap ólmekke bel býady. Ony baıqap qalǵan  qasynda jatqan qart maıdanger qutqaryp qalady. Sóıtip, qaıǵy-qasiretpen aýrýhanada jatqanda artynan baıaǵy Balqııa qyz izdep kelip, sonyń namysyna tıip, jigerlendirýi arqasynda Tórejan qatarǵa qosylyp ketedi. Artynsha Balqııaǵa úılenip, oqýyn jalǵastyryp, tipti aspırantýraǵa qabyldanyp, ǵylym jolyna túsip, balaly bolýymen hıkaıat aıaqtalady. Shyǵarmanyń negizgi túıini shynaıy mahabbattyń ómirsheńdigine sengen sol kıeli qasıetti qasterleı bilgen adamdardyń baqytty ǵumyr keshetindigine kózińdi jetkizýdi murat etken jazýshynyń aq júrek, pák tilegine súısinbeske ne shara?! Sultanáliniń kezekti súbeli shyǵar­masy «Urpaq» povesi. Bul ózi óte kúrdeli máseleni qozǵaǵan, almaǵaıyp zaman, dúrbeleń dúnıeniń qatpar-qatpar qupııa syrlaryn, aıtylmaı kelgen aqıqattaryn jalǵannyń jaryǵyna shyǵarǵan shyǵarma. Qazirgideı azattyq alyp, táýelsiz el bolǵan bostan kezimiz emes, keshegi qarasy batqan ker zamannyń zar-muńyn jalaly bolýdan qaımyqpaı, sol kezdegi senzýranyń qyraǵy kózine túspeı, amalyn taýyp, batyly baryp jazylǵan bul shyǵarmanyń qalaı ý-shýsyz jaryq kórgenine tańym bar. Sultanáliniń óz qoltańbasynda: «Osy kitapty oıly-qyrly jerlerden alyp shyqqan qadirli Qýaǵańa avtordan. 22.VI. 84 j.» dep jazyp kórsetkeni meniń de mereıimdi ósirgenin aıta ketsem, artyq bolmas. Endigi jerde shyǵarmanyń shyraıyn shyǵaryp, sonshama súısindirgen mazmuny men maqsatyna qatysty áńgimege oralǵanym jón bolar. Keıipkeri Oljabaı bolsa Máskeýde oqyp, búginde ataǵy, abyroıy kópke málim, otyz­dyń ortasynda ǵylym doktory bolǵan, ǵylym jolyna túsken adamdardyń armandaıtyn maqsatynyń bárine jetken tarıhshy. Osylaısha tórt qubylasy túgel, baqytty, adam sanatyndaǵy Oljabaıdyń kóńilinde bir túıtkil bar-tyn. Ony ýaqyt ta, abyroı-ataǵy da emdeı almaǵan. Bul túıtkil ákesiniń tym alys­ta, sonaý Sarysýdyń boıyndaǵy ıen dalada ıesiz qorymda jatýy edi. Jas kezinde basyna kóktas qoıyp, basyn qaraıtyp, tórtqulaq tam turǵyzyp, sóıtip perzenttik  paryzymdy oryndadym dep júrgen. Sóıtse, qatelesipti. Qansha qadir-qasıetti adam bolsań da ómir ólsheýli. Erte me, kesh pe, ózi de ómirden ozady. Sodan keıin kindik qany tamǵan Sarysýǵa, sol jerde jatqan ákesi Seıitmuratqa degen saǵynyshy ózimen birge máńgige óshetinine ókinedi. Shól dalanyń bir qıyrynda, japan dalada jatqan ákesin izdep baryp, basyna quran oqıtyn eshkim joq. Oǵan Oljabaıdyń kózi baıaǵyda jetken. Sebebi, Sarysýǵa, atalary jerlengen zıratqa eki ulyn áldeneshe ret ertip aparǵan. Sonda men ólgen soń da atalaryńdy umytpaı, basyna  kelip turyńdar degende uldary úndemegen soń da tula boıy muzdaı bolǵan. Bylaı shyqqan soń mynaý ata-baba, ákelerińniń týǵan jeri, muny da umytpańdar dep eskertken. Qansha qaraǵandarymen shól dalada umytpaıtyn, este saqtaıtyn, qyzyǵatyn eshteńe taba almaı turǵandaryn da sezgen. Qansha qamyqsa da balalaryn kinálaı almaǵan. Mundaı mıdaı dalaǵa kelip turý úshin kókirekti syzdatar saǵynysh kerek. О́zderi týyp, óspegen jerdi kórip, ba­ýyr baspaǵan atany qaıtip júrekteri eljirep saǵyna qoısyn. Al týǵandarynan qolynda ósken ájeleri Sandýǵash qaıtys bolǵanda zińgitteı jigit bolǵan uldary túgil, olardyń balalarynyń ózi ájelerin izdep botadaı bozdaǵan. Olar esh­qa­shan renjimeıtin, erkeletip, ertek aıtyp, aıtqandaryn isteıtin meıirimdi ájelerin nege izdemesin! Nemere, shóbereleri ájeleri qaı jerde jatsa da eshkimnen aqyl, jón-joba suramaı izdep barar edi.  Oljabaıdyń júregin jibitken de osy sezim. Sóıtip, jazýshy týǵan jerdiń, ata-babanyń qadir-qasıetin bilip, ardaqtaýdyń syryn ashyp beredi. Taǵy bir tálimdi másele jónindegi támsil de shyǵarmanyń shyraıyn shyǵaryp tur. Ony Oljabaı men dosy, sáýletker Nurıddınniń arasyndaǵy áńgimeden ańǵarasyń. Ataqty arhıtek­tordyń armany artynda atyn óshir­meıtin bir ǵalamat ǵımarattyń jobasyn jasap, kózi tirisinde emes, qaıtys bolǵannan ke­ıin júz jyldan soń jaryq dúnıege qaıtyp kelsem, sóıtip, ony keıingi urpaq qalaı baǵalap jatqanyn estisem, artyna qandaı iz qaldyrǵanymdy sonda biler edim dep Ol­ja­baıǵa syryn ashady. Mine, osydan keıin Oljabaı ákesine perzenttik boryshyn óteıtindeı, máńgi turatyndaı sáýletti kúmbez ornatsam degen oıyn jetkizedi. Sondaǵy Nurıddınniń ár urpaqtyń  ata-baba aldyndaǵy borysh-paryzy kúmbezben ótelse, ol ońaı ǵoı, biraq máńgi turatynyn saǵan kim salyp berer eken. Men be? Ondaı qudiretti ónerim bolsa, basymdy qatyryp, azapqa túsip, mynadaı qaǵaz shımaılap nem bar deıdi. Oljabaı sonda ne isteýim kerek degende, Nurıddın oǵan qarsy suraý salady: ákeń men ólgende basyma kóktas qoı, ústime kúmbez ornat dep ósıet qaldyryp pa edi? Joq... Biraq oqyǵanymdy, ǵalym bol­ǵanymdy armandaıtyn. Endeshe, ol armanyn oryndadyń. Basqa ne kerek»... Máńgilik eskertkish salsam degen talabyń durys. Biraq ol sen oılaǵannan múldem basqa... basqa!» Al keıinirek elge baryp, bala kúngi dosy Qajymqumarmen pikirleskende de, ol da óz ákesiniń basyna nege kúmbez ornatpaǵanyn aıtqan. «Anaý... tóm­peshikterdiń astynda qandaı adamdardyń jatqanyn kim aıta alady. Osy óńirde... talaı qyrǵyn soǵys bolǵan deıdi, bálkim sol shaıqastarda qaza tapqan batyrlar jatqan shyǵar? Eldiń qamy úshin, jeruıyq izdep dúnıe kezgen Asanqaıǵynyń jatpaǵanyna kim kepil?.. Endi solardyń onsyz da óshýge, joǵalýǵa aınalǵan qabirlerin odan saıyn júdetip, jermen-jeksen etip,  ústerinen tóndirip záýlim kúmbez salýǵa qolym barmady... Solardyń arýaǵynan qoryqtym. Bul meniń dinshildigim de... emes, basqa ... basqa bir­deńe... Áıteýir, jym-jyrt jatqan kóne qorym­nyń tynyshtyǵyn buzýǵa táýekelim jetpedi». Oljabaı Almatydaǵy ataqty arhıtektor men aýyldaǵy qarapaıym qoıshynyń aıtqan pikirleriniń sonshama uqsastyǵyna qaıran qalǵan. О́ziniń qatelesip júrgenin, kúmbez turǵyzyp, perzenttik paryzynan ońaı qutylyp ketpekshi bolǵany beker ekenin, ata-baba aldyndaǵy borysh, paryz degender bul oı­lap júrgennen múldem basqa nárse ekenin túsingen. Oljabaıǵa qosyla qalyń oqyrmanǵa oı salǵan jazýshynyń bul esti sózi de este júr­geni abzal ǵoı, tegi... Sultanáli sońǵy jyldary qarym-qabiletin túbegeıli dramatýrgtiń jolyna arnap júr. Onyń ondaǵan pesalary Astana, Almaty, oblystyq jáne taıaý shetelderdiń teatr sahnalarynda qoıylyp jatyr. Jazǵandary báıge, syılyqtardan qur qalǵan emes. Bul, árıne, Balǵabaev jazbalarynyń kún tártibinde turǵan tolǵaqty máselelerge arnalǵandyǵynyń aıǵaǵy. Mysalǵa, «Toıdan qaıtqan qazaqtardy» alaıyq. Mundaǵy muń qazirgi áleýmettik ortanyń kúıinishti máselesi. Búgingideı el-jurt jınalyp eńse kóterýge, san ǵasyr ańsaǵan azattyǵymyzdan aırylyp qalmaýdyń jolynda jumylýdyń ornyna toı toılap, toıǵansha araq iship, esirip, esinen adasqan adamdardyń arasynda aýyl arasynyń jeńil minez jigitteri ǵana emes, el bıliginde júrgen laýazymy joǵary kisileriniń qısyq qylyqtary ashyna áshkerelenip, betterine basylyp jazylǵan pesa  qazirgi kezeńdegi qoǵamdyq-áleýmettik ortanyń asqynyp ketken derti ekenin aıtýǵa  arnalǵan. Mundaǵy Melıs Álibaevıch, Asaı Múseevıch, Qoshqarbaı sııaqty merez minezdi, aramyzdan tezirek alastaýyn kózdep súmireıte somdalǵan, soraqy qylyqtary jırendiretin keıipkerler sahnada emes, kúndelikti ortamyzda júrgeni belgili. Dramatýrgtiń kúıinip aıtqan sózderi solardyń sanasyn tazartsa ıgi. Nesin aıtaıyq, qoǵam bolyp jumyla kúresetin, aıyǵýǵa  asyǵatyn mándi másele. Al «Ǵashyqsyz ǵasyr» bolsa, el ishin en jaılaǵan soraqy qylyqtyń kesirinen otaý kótergennen góri shańyraǵy shaı­qalǵan otbasylarynyń kóbeıip ketkendigin kórsetetin pesa. Úılený ońaı, úı bolý qıyndap ketken qazirgi qazaq qoǵamynyń syrqatyn sahnaǵa shyǵarǵan dramatýrgtiń urpaǵymyzdyń ar-namys, adaldyq, adamgershilik, otbasynyń yntymaq-birlik sııaqty qasterli qajetterdi joǵalta bastaýy eldiń  erteńine kesirin tıgizetin zardapty zalal ekendigin sanamyzǵa sińirýge arnap otyrǵany aqıqat. Shynynda da, jastar túgil, toıynǵan, qaltasy qalyńdap, qyzmeti ósken  egde jastaǵy kisilerdiń toqal alyp, sulýlarǵa suqtanyp, bolmasa baıshykeshke tıip alýdy kózdegen qyz-kelinshekterdiń kóp jaǵdaıda ajyrasyp, bala-shaǵasyn tiri jetimder qataryna qosyp júrgen qyrma saqaldar men kerbez kelinshekter aramyzda kóbeımese de, barshylyq. Mine, solardyń soraqy, teris qylyqtaryn el aldyna shyǵaryp, minep-synaý óte qajet. Árıne, bul qurǵaq  aqyl aıtý, moral oqý deńgeıinde emes, janǵa tıetin, sanańa sáýle túsiretin tiri sóz bolsa, kóńilińe qonatyn mysal-dálelge qurylsa ǵana, kórkemdik qýa­tymen áserlendirse ǵana dertke dárýmen bolmaqshy. Pesada dramatýrg Sultanálini  súrindiretin ondaı olaqtyq joq, oıly sóz, parasatty pikirimen súısintedi. Bul qoıylymdardy sózben estigenshe, kózben kórgen áldeqaıda paıdaly ekendigin men aıtpasam da jurtshylyqtyń sezetini kúmánsiz, Meniń paıymdaýymsha, Sultanáli­niń qalam­gerlik qarymy men qaırat­kerlik qyzmetine aı­ryqsha aıǵaq bolatyn bir qyry – kósemsózderi. Respýblıkalyq baspasóz betterinde úzbeı jarııalanyp, eń tańdamalysy «Qazaqtyń qyzyl kitabyna» engen sol bir qoǵamdyq-áleýmettik ómir-tirshiliktiń san sala­synyń kókeıkesti máselelerin qozǵaǵan maqalalary qandaı keremet. Jazýshy qyzyl sózdi sýsha sapyryp, dabyldata dańǵaza kóterýge áýes emes. Áıteýir, jóni osy eken dep, kópke qosyla ketip, basqalar aıtqandy qaıtalap,  qaǵaz shımaılap, jeti jurtqa tanylyp qalýǵa tyrysqan emes. Ol ana tiliniń óz elinde ógeısirep, ultynyń  dini men tiliniń tómenshiktep ketkenin, eko­no­mıkanyń turmystyq-áleýmettik tirshiliktiń suranysyna saı emestigin, jas urpaqqa qazirgi zamannyń talaby men muqtajyn qanaǵattandyratyn deńgeıdegi bilim jáne ǵylym berý  sala­synyń  kenjelep qalǵanyna qynjylys bildirip qana jazylǵan jaıdaq jazbalar emes. Maqalalary máseleniń mán-mánisin tereńnen qozǵap, kózqarasyn aıtyp, aqyl qosýymen de qundy. Al bulaı bolýynyń syry: Sultanáliniń  kóterip júrgen kókeıkesti oılary tikeleı kúndelikti ózi aralasyp, zerttep júrgen sharýanyń jaı-kúıi. Mysaly, jazýshynyń shetelderdegi oralmandardyń máselesimen, tipti, táýelsizdik almaı turyp ta Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń basshylyǵynda júrip te qyzý aralasyp, nebir tolǵaqty is-sharalardyń sheshimin tabýyna súbeli úles qosqany kópke aıan. Osy oraıdaǵy uıymdastyrýshylyq qabileti, Úkimet aldyna másele qoıýǵa uıytqy bolýy sııaqty qyzmeti eren de erekshe. Jazýshynyń jazǵandary aı­dalaǵa aıtylǵan sóz emes, kópshiligi júzege as­qan ıgi sharalar bolǵandyǵyn da bilemin. Jalpy, qoryta aıtsam, jazýshy Sultanáli Bal­ǵabaevtyń osy kúnge deıingi bar janrda jazǵan shyǵarmalary da, tyndyrǵan sharýalary da tutastaı ultyna qyzmet kórsetýdiń kere­met úlgisi men ónegesi. Onyń bul eńbegi elge ataq-dańqymdy shyǵaraıyn, jaqsatty kórineıin degen pendelik áreket emes. Bul – jazýshynyń ultyna, el-jurtyna degen janashyrlyǵynyń jemisi. Endeshe, Sultanáliniń Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵyn, «Qurmet» ordenin, halyqaralyq «Alash» syı­ly­ǵyn alýy – bári-bári onyń týǵan eline sińirgen aq, adal eńbeginiń arqasy, laıyqty baǵasy dep bilemin. Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi  ALMATY Sýretti túsirgen Aıtjan Murzanov