Sábıt ORAZBAEV: О́reli óner ózińdi de ósiredi

О́mir órimderi

– Ardaqty Sábe! Gazetimizde «О́mir órim­deri» atty aıdar ashyp, halqymyzdyń ıgi jaq­sylarymen kólemdi suhbattar jarııalap júrmiz. Buǵan deıin Gúlfaırýz Ysmaıylova­men, Darıǵa Tnalınamen, Bıbigúl Tólegenova­men, Tóregeldi Sharmanovpen emin-erkin áńgi­me-dúken qurǵanbyz.  Dál osy kúnderde 75 degen jastyń tabaldyryǵynda tursyz. Áńgimeni dástúrli yńǵaıda bastaı bereıik. Bolashaq bala shaqtan bastalady. Kóp nár­se adamnyń ósken ortasyna baılanysty. Aýyl­daǵy orta, mekteptegi orta, keıingi oqý­da­­ǵy orta, qyzmet etken orta... Sonyń ishindegi aýyl, mekteptegi ortada siz Qurekeńdi, ardaqty Qurmanbek Jandarbekovti jıi aýyzǵa alyp júresiz. Aǵa tutqan, úlgi tutqan ada­myńyz ǵoı. О́zińizge áser etken taǵy qandaı adamdar boldy? – Adam aldymen tabıǵattyń perzenti. Men bárinen buryn ózim ósken jerdiń tabıǵatyna qa­ryzdarmyn ba deımin. Týǵan jerim – ǵajaıyp sulý jer. Ońtústigi – Alataý, soltústigi – Qara­taý, kún batysy – Qazyǵurt. Osy úsh taýdyń orta­synda turǵan, Arys pen Aqsýdyń quıylǵan jeri. Sol ǵajaıyp tabıǵat qııalyma qanat bitirip, sezimimdi sulýlandyrǵan shyǵar. Al endi adamdarǵa kelsek, aýyldaǵylardyń bári ustazym boldy ma dep te oılaımyn. Jas kezimizde aýyldaǵy jıyn-toı­dyń bári keremet qyzyqshylyqpen ótetin. Jurt shetinen ánshi, shetinen aıtysker edi. Áı­teýir ma­ǵan solaı kórinetin. Birimen biri sózben qaqtyǵy­syp, qyran kúlki bolyp jatatyn. Bireýler jeńedi, bireýler jeńiledi, sol eki ortada kút­pegen jerden ózinshe ádilqazylar shyǵa kelip, ózin­she «prız» beredi, onysy kishkentaı oramal, qurt-maı sııaqty nárseler. Sonyń ózine jurt máz-máıram. Osynyń bári maǵan áser etti-aý dep oılaımyn. Tólegen molda degen jyraý babamyz boldy. Iá, kádimgideı jyraý. Ylǵı aıtatyny «Zarqum», «Qambar batyr», «Alpamys» sııaqty jyrlar. Onyń eshqaısysy bir-eki saǵatta bite qoımaıdy. Qazir oılap qarasam, sol Tólegen atam bir jaǵy­nan akter eken. Attyń shabysy kezinde, qyzyl­bas­tarmen soǵysqanda dombyrany jaıyna qal­dy­­ryp, eki qolyn kótergen kúıde aıqaılap, otyr­ǵan kúıinde jortaqtaı jóneletin. Keıin son­daı oryn­daý mánerin men qyrǵyzdardan, manas­shylardan kórdim. Qystyń uzaq túnderinde ózim quralpy ba­lalardyń bári jyr  tyńdap otyryp, uıyqtap ketetin de, jalǵyz men sol dastan bitkenshe tyńdaı­tynmyn. О́zimniń anam Apaqaı da ónerli kisi edi. Jergilikti júlde alǵysh, aıtqysh, aıtysqa myqty edi. Sonan keıin Topash degen naǵashym boldy. О́nerdi jaqsy kóretin.  Kóp jyl aýyl-aımaqty basqarǵan kisi. – Naǵashylar jaǵynan da bolyp tur ǵoı? – Sózýarlyq sol jaǵynan sııaqty. Ol kisiniń otyrǵan jeri toı-dýman bolatyn. «Tólen janys­tar­dyń mańdaıy jarqyrap turady», dep shashyn aýyq-aýyq qaıyryp qoıatyn jaryqtyq anam qaı­tys bolǵanda Topekeń jetti apataılap. «Meni oqyt­qan da sen ediń, adam qylǵan da sen ediń», dep ke­lip, meni qushaqtap turyp: «Sábıtjan-aı, jón­dep kútkenińde júz jasqa da keletin eken ǵoı», deıdi. «Naǵashy-aý, osy toqsannyń segizine zorǵa jet­kizdim, sonda da kóńilderiń tolmaı ma?» dep ja­tyrmyn. Qaıǵyny da ázilmen jeńildetip turǵany ǵoı. Topash naǵashym mektep bitirerimde ylǵı aıtatyn, «Qurekeńe bar, kómektesedi» deıtin. Ol kisiniń Ábıba degen ápkesimen meniń sheshem qatar ósken qurby. «Aldymen Ábıbaǵa barý kerek, Ábıba arqyly Qurekeńe barý kerek», dep maǵan jolyn aıtty. Biraq munyń bári bolmaı qaldy. Men maldárigerlik ınstıtýtyna barýǵa uıǵa­ryldym. – Nege? «Uıǵarylǵany» qalaı? – Solaı. Mektep bitirisimen Mergenbaı, Ábdi­qadyr, Ámirseıit degen  aǵaıyndarymyz jınal­dy da... – ...bizge zootehnık kerek dep sheshti me? –Dál sóıtip sheshti. Elge qaıtyp kelesiń dedi. Myna jalǵyz shesheńe biz qaraılasamyz, sen mal dárigeri bolyp aýylǵa oral, mundaǵy jaǵdaıdy kórip júrsiń ǵoı, maman joq dedi. Sol jerde Ábdiqadyr kókem Shólbaı degen kisi týraly bir áńgime aıtty. «Ol ózi maldyń táýibi edi», dep sóıleıdi, mal dárigeri, vetvrach demeıdi. Jańaǵy Shólbaı qandaı mal aýyrsa da, qandaı aýrýmen aýyrsa da bir-aq dıagnoz qoıady eken, dıagnozy – «Bul endi ońalmaıdy, buny soıý kerek». Sóıtip, kez kelgen mal  aýyrsa boldy soıyla beredi eken. Sen oqyp kelip, sondaı «maldyń táýibinen» qut­qar bizdi deıdi ǵoı kókelerim. Ol kezde úlkender aıtty – bitti. Aıtqandary – zań. Sóıtip, mal­dárigerlik ınstıtýtyna keldim. Qujattarymdy ótkizdim, emtıhandarymdy tapsyrdym. Ol kezde abıtýrıent az, konkýrs degen joq, qulap qalma­sań boldy stýdent atanasyń. Áne-mine oqýǵa túskeli tursam da kóńilim kúpti. Oǵan Almatyǵa jeter joldaǵy bir oqıǵa da sebepker edi. Qaı jer ekeni esimde joq, bir stansadan qalyń qasty, eńsegeı boıly, orta jastaǵy kisi otyrdy bizdiń vagonǵa. Birimiz án aıtyp, birimiz kúı tartyp, ýlap-shýlap kele jatqanbyz. Bir kezde jańaǵy kisi dombyrany qolǵa alyp, kúı tartty. «Sary­jaı­laýdy». Ol kezde shertpe kúıler, nege ekenin bilmeımin, az tar­ty­latyn. Jurt siltideı tynyp tyńdady. Kúıin tartyp boldy da, ornyna baryp otyrdy. «Jol­daryń bolsyn, balalarym. О́nerli bolyńdar!», dedi. Kimsiz, ne isteısiz dep tanysatyn dármen joq bizde. Aýyl balasymyz ǵoı. Sodan ol kisi Alma­tyǵa jaqyndaǵan tusta bir stansadan túsip qaldy. «О́nerli bolyńdar!» degen sózi qulaǵymda qalyp qoıdy. Áli kúnge esimnen ketpeıdi. О́nerli adam osyndaı bolady eken ǵoı degendeı qatty áser etti. Jan dúnıemniń bári birtúrli bolyp ketti.

–  Sizge aıan bergendeı bolǵan eken ǵoı. – Durys aıtasyń. Sodan AZVI-diń jataqhana­synda jattym. Jataqhana degeni kádimgi úlken sport zaly. Kúnde keshke tóbeles. Eki kúnniń birinde urlyq. Sol ortany jatsynyp júrdim. Endi «ártister daıyndaıtyn ınstıtýt» izdeı basta­dym. Ol konservatorııa dep atalady eken. Ǵıma­raty qalanyń dál ortasynda. Barsam – basqa bir álem. Úsh qabatynan da quıqyljyp mýzyka tógi­lip jatyr. Bireý án aıtyp, bireý skrıpka tartyp, bireý for­tepıanoǵa qosylyp shyrqap jatyr. Ań­qıdym da qaldym. Sóıtip turǵanymda, janyma bir qazaq kisi keldi. «Áı, bala, neǵyp tursyń aýzyń ashylyp?», deıdi. «Oı, aǵa, myna bir keremet jer eken ǵoı», deımin. «О́neriń bolsa kel­meısiń be?», dedi de ol kisi ketip qaldy. Bul sóz de maǵan qosymsha qozǵaý saldy. Qoıshy, sony­men, zoovetke túsip turǵan jerimnen qujat­ta­rym­dy zorǵa degende qaıtaryp alyp, konser­va­torııaǵa tapsyr­dym. Konservatorııa emtı­han­­dar­dy ózge oqý oryndarynan keshteý qa­byldaıdy eken. – Sóıtip, Toqpanovtyń toqpaǵyna tústińiz ǵoı? – Joq. Ol keıin. Aldymen án fakýltetine, Beken Jylysbaevtyń klasyna tústim. Kýrganskıı degen keremet ustazymyz boldy. Ermek Serke­baev­ty daıyndaǵan sol kisi. Ol ózi de tamasha ánshi. Soǵan daýsymdy tyńdatty. «Áli jas bala. Biraq tembri jaqsy. Tek dıapazonyn keńeıtý kerek», dedi. Bir jyl boıy meniń daý­sym­nyń dıa­pazonyn keńeıtýmen aınalysty. Kelesi jyly teatr fakýlteti ashyldy. Endi ańsarym soǵan aýdy. Degenmen, bir jyl bolsa da ánshilikke oqyǵanym­nyń paıdasyn kóp kórdim. Ásirese, keıipkeri án oryndaıtyn spektaklderge kelgende aýzymnyń salymy bolýshy edi. Teatr fakýltetine kileń bir yǵaı men syǵaı kelgendeı áser etedi. Shashtary dýdyrap Asanáli men Raıymbek júr, Núketaı júr, Matan júr, Kúláı Hamzına júr. Farıda keıin ekinshi kýrstan soń keldi  Qytaıdan. Sodan oıym ábden buzylyp, Asqar Toqpanovtyń aldyna bardym. Birden basymnan bastady. «Basyńdy qaı­dam, shashyń myqty eken, ózi buıra ma álde buı­ralatyp aldyń ba? Ana Ashımov pen Seıtmetov shashtaryn ózderi buıralatyp alypty ǵoı. Keshe ekeýine de ursyp-ursyp jiberdim», dedi. Sóıtsem, Asanáli men Raıymbek shynynda da solaı jasaǵan eken. Asanálige keıin sony aıtsam kú­ledi: «Oı, qoıshy, qaı-qaıdaǵyny, ózim umytyp ketken nárseni sen umytpaıdy ekensiń» dep. Asqar Toqpanov meni áb­den suraqtyń astyna aldy. Dramatýrgtardan kimderdi biletinimdi, qandaı spektaklder kórge­nimdi, qandaı kitaptar oqyǵanymdy táptishtedi. Bul jaǵy­nan meniń saýatym basqalardan artyq­taý boldy. Bári aýyldan jańa kelgender ǵoı. Raıymbek tek úndi fılmderiniń ánde­rin aıtady, ózi shiltıip qalǵan. «Rejısserlardan kimderdi bilesiń?» dedi Ase­keń. «Qazaqtyń alǵashqy pro­fes­sıo­nalnyı rejısseri Asqar Toqpanov­ty bilemin. Allanyń aıtýymen aldyńyzǵa kelip turmyn», dep sart etkizdim. «Dur-e-e-s», dedi ol kisi... Degenmen, meniń ánshilikke oqyǵanymdy da, Beken Jylysbaevtyń klasynda oqyǵanymdy da onsha unata qoıǵan joq. – Aıtqandaı, siz qalaı Beken Jy­lysbaevtyń klasynda oqyp júrsiz? Ol kisi klassıkalyq mánerdegi án­shilerdi daıyn­daıdy ǵoı? – Men klassıkalyq mánerdegi ánshi­likke oqydym ǵoı. Fortepıanonyń súıe­meldeýimen aıtatynmyn. Qazaq­tyń halyq ánderin bylaı qoıǵanda, Glınka­nyń «Severnaıa zvezda» degen romansy sııaqty kúrdeli shyǵar­ma­lardy da oryndaıtynmyn. Súıe­mel­deýmen aıtý demekshi, soǵan baıla­nysty bir qyzyq jaǵdaı boldy. Emtı­hanǵa bardyq. Prorektor Lebedevten bastap, ataǵynan at úrketin talaı adam otyr. «Ǵaınıdi» aıtatyn boldym. Súıemeldeýshi tonalnosti dál tapty da ándi bastap jiberdik. Nege ekenin bilmeımin, jurt aýyq-aýyq kúle beredi. Jáne eń joǵary notasyna kóterip, «Ǵaını-ı-ı-oý» degen jerine kelgende kúledi. Notany tómen túsirgende kúlki tyıylady. Án ózi úsh kýplet qoı, sol úsh kýplet qaıyrmasymen aıtylyp bitkenshe jurt úsh ret kúldi. Sóıtsem, másele mynada eken. Ja­daý-júdeý kezimiz ǵoı, bazardan shama kelgen arzan birdeńelerdi alyp kıip júremiz. Aıaǵymdaǵy teri týf­lı emes, brezentten tigilgen bashpaı bolatyn. Aý­zy sógilgen eken. «Ǵaını-ı-ı-oý» dep qaıyr­ma­ny so­zyp, kúshke salǵan kezde boıymdy kóteremin ǵoı, son­da boıymmen birge bashpaıymnyń aýzy da kóteri­letin, tómendegende qaıtadan jabylatyn kórinedi... – Sodan oqýǵa tústińiz. Toqpanov­tyń toq­paǵy bastaldy. – Joq. Nege ekenin bilmeımin, oqýǵa túsken 24 balany ekige bóldi. 12 stýdentti Toqpanov aldy da, qalǵan 12 stýdentti Moıseı Isaakovıch Gold­blat oqytatyn boldy. Ol kisi birden teatr­dyń ózinen bastamady. Aldymen kádimgi júrip-turýdan, otyrýdan, amandasýdan, esikti qaǵý, ashýdan bastady. Biz ózimiz kóńil bólmeımiz, esikti tars etkizip ashady ekenbiz, tars etkizip jabady ekenbiz. Júrisimiz de tars-turs. Aýyldyń bala­lary ernin tilimen jalaı beredi degen sııaqty. Sonyń bárin ana kisi baıqaıdy eken. Aqyr aıaǵy otyrǵanda shalbardyń balaǵyn sál tartyńqyrap baryp otyrsa, tizesi qaltalanbaıtynyna, qyry ádemi turatynyna deıin úıretti ǵoı ol kisi. Osydan keıin baryp árqaısymyzben jeke-jeke áńgimelesti. Orysshany da jarytyp sóılemek turmaq, jarytyp túsinbeıtin kezimiz. Rod, sklonenıe degenniń basyn jaryp, kózin shyǵaramyz. Esh qabaq shytpaıdy. Eń bastysy – oıyńdy, boıyń­dy, ózindik ereksheligińdi baıqaıdy. Saıyn Mu­rat­bekov bizben birge oqyǵan edi. Sol Saıynǵa Moı­seı Isaakovıch: «Seniń obrazdy oıyń bar, qııalyń bar, akterlikti qýma, jazýshy­lyqtyń sońy­na tús, jazyp kór», dep keńes bergen. Bunysy ne sóz dep tańǵalǵanbyz. Keıin aıtqany aıdaı keldi ǵoı. Saıynnyń da dál sol kezde tasyp bara jatqan orysshasy joq, aldynda aǵylyp sóı­legeni de onsha esimizde qalmapty, sóıte tura akterlikke oqyp júrgen jap-jas jigitten qalam­ger shyǵatynyn qalaı bilgenine áli kúnge ań-tańmyn. – Sizdiń kýrstastaryńyzdan taǵy bir qa­lam­­ger shyqty ǵoı. Ospanhan Áýbákirovti aıtamyn. – Ospanhandy Asekeń biraz qyryna aldy. Onyń sóıleý mánerinde azdap múkisi bary ras ta edi. Áıtse de ol aqyry akterlikti bitirip shyqty, dıplomdyq spektaklde «Qozy Kórpeshtegi» Jan­tyqty oınady. «Oınaımyz dep Jantyqty, Qal­ma­dy ǵoı jan tipti. Ospan ártis bolmas dep, Keıbireýler tantypty», dep qabyrǵa gazetine óleń jazatyny sol kez. Onysyna Asekeń biraz týlaǵan. Ospanhannyń tiliniń totııaıyny bar edi. – Ol kezde sizderde kádimgideı  demokratııa eken, muǵalimdi mysqyldap óleń jazýǵa múm­kindik berilip jatsa. – Jaqsy, erkin orta edi ǵoı. Ospanhannyń basqa ustazdaryna jazǵan epıgrammalary da shyǵyp turatyn. Sodan bir jyldan keıin Goldblattyń basyna qara bult úıirilip, ol qazaq drama teatrynyń bas rejısserliginen ketirildi. Myqty adam edi, ózimizdiń qazaqtar aryzdan aryz jazyp shydatpadyq. Sóıtip, biz jańaǵy on eki stýdent endi Asqar Toqpanovtyń klasyna qosyldyq. – Toqpanov dese sol baıaǵy toqpaǵy, ıaǵnı talapshyldyǵy aıtyla beredi. Ol kisiniń taǵy qandaı qasıetteri bar edi? – Sheshen bolatyn. «Arýaǵyńnan aınalaıyn, Konstantın Sergeevıch», dep kúńire­nip bastap, arǵy-bergi teatr tarıhynan sóılep kep bergende, sóz tasqyny quıylyp kelip jata­tyn. Jadynyń myqtylyǵyna tań qalatynbyz. Abaıdy bastan- aıaq jatqa aıtatyn. Men únemi oılap oty­ratynmyn, osy kisi bir aıtqanyn qaı­talamaǵan kúıi keter me eken dep. Úshinshi kýrs­tyń basynda baryp keı aıtqandaryn basqashalaý etip aıtaty­ny baıqaldy. Eki jyl boıy sóılegende taýsyl­maýdyń ózi ońaı emes qoı. Asqar Toqpanovtyń qazaq teatr óneriniń akterlik mektebin qalyptas­tyrýdaǵy eńbegi eresen. Oǵan eshkim daýlasa almaıdy. Bıken Rımova da, Sholpan Jandarbekova da, Baıdilda Qaltaev ta, Muhtar Baqtygereev te... qaısybirin aıta berer­siń, qazaq sahnasynyń ajaryn ashqan akterdiń bári Asekeńniń aldynan ótken. Myna meniń de ómirdegi bir baqytym ustaz­dan jolymnyń bolǵandyǵy. Asekeńniń erekshe qa­sıeti adam tanyǵyshtyǵy edi. Osy Asanáli aldy­men aýylsharýashylyq ınstıtýtyna túsken. Sonda oqyp júrgen jerinen kórip: «Qoı, Qazaqstanda bir agronom kem bolar, sen akter bolasyń», dep konservatorııaǵa alyp kelgen.  Keıin Tuńǵyshbaıdy Jambyldyń, qazirgi Tarazdyń gıdromelıorasııa ınstıtýtynda úzdik stýdent bop júrgen jerinen oıyn, boıyn kórip Almatyǵa shaqyrǵan. Ondaı mysaldar kóp. Asekeńniń ustazdyq ulaǵaty ǵajap. Al rejısserligin tym asyra baǵalaýdyń jóni joq dep oılaımyn. Mızanssenaǵa myqty emes edi. Áýezovtiń Asekeń týraly aıtqan óte bir aýyr sózi bar. «Armany kóp te, dármeni joq», degen eken. Mı­zanssena jaǵynan sheberdiń sheberi, tipti ke­meń­geri  Ázekeń edi ǵoı. Jalpy, qazaq teatry­nyń ótken ǵasyrdaǵy eń shuǵylaly shaqta­rynyń bári  uly rejısser Ázirbaıjan Mámbe­tovtiń esimimen  baılanysty. Ony bireýimiz kezinde bildik, bireýimiz bilmedik, bireýimiz baǵala­dyq, bireýimiz baǵa­la­madyq, biraq shyndyq osy. Ázekeń Máskeýden oqý bitirip, bizge qatardaǵy rejısser bolyp  kelgende qazaqshany tipti nashar sóıleıtin. Repetısııa kezinde bir úlken aktrısa­myzǵa: «Jáláp, já­láp tús», dep aıtyp,  kúlkige qalǵany bar. «Jaı­lap, jaılap tús» degen túri ǵoı. Al endi shyǵar­manyń aıtar oıyn tereń túsindirýge kelgende, ár obrazdyń túpki túıinin ustaýǵa kelgende, rólge adam tańdaýǵa kelgende, jańaǵy aıtqan mızans­senaǵa kelgende keremet edi. Róldiń sólin dál tabatyn. Pesanyń birinshi, ekinshi chıtkalarynda árkim ózine tıgen keıipkerlerdi áli kelgenshe paıymdap jatsa, Ázekeń áriden tartatyn. «Ol ondaı adam eme-es, ondaı eme-es...», dep oılanyp otyryp qalatyn. Ne aıtatyny da belgisiz, sonyń ózinde obrazdyń betinen qalqyp otyrǵanyńdy óziń-aq shamalaı­tynsyń. Sonda bul qandaı adam boldy eken dep oıǵa qalasyń ǵoı asa bir sańlaý­syz bolmasań. Ázekeń aldymen «predlagaemoe obstoıatelstvodan» bastaıtyn. Zaman qandaı, qoǵam qandaı, adam qandaı, olardy ne nárse qozǵalysqa, ózgeriske túsirip jatyr degendi ejiktep turyp túsindiretin. Aıtqandaı, Ázekeńniń áýelde qazaqshasy shorqaq edi dedim ǵoı, keıinnen jaqsy sóılep ketti. Keı tusta oıyn dál jetkizý úshin orysshany da ornymen keltirip jiberetin. «Qan men terdiń» repetısııasynda Aqbalanyń Elamandaı erin tastap, azamattyń saǵyn syndyryp, onyń ata jaýyndaı Táńirbergenniń aldyna baryp, qatyn ústine túsetin tusynda Farıda qatty qınaldy. Ssena boıynsha Táńirbergenniń tabal­dyryǵyna otyra qalyp, aldyna eńbekte­gendeı eńkeıip jetetin jeri bar edi. Sonda Ázekeń: «Ponımaesh, ona polzet kak sýka», degeni. Sol eken-aq Farıda Aqbalanyń qorlyq halin bir aýyz sózden ustap aldy da, jańaǵy ssenany aınalasy jarty saǵattyń ishinde tamasha shyǵar­dy. Ázirbaıjan Mámbetov bizdiń teatr ónerimizdi provınsıalızmnen aryltty, aldymen odaqtyq, odan keıin álemdik deńgeıge kóterdi. Menińshe, muny onyń qazaq mádenıeti aldyndaǵy eren eńbegi, tipti erligi deýge ábden bolady. – Sizdiń akterlik baǵyńyzdy ashqan adam da Ázekeń ǵoı. – Árıne. Men munyń aldynda Qurekeńniń – Qurmanbek Jandarbekovtiń teatr dırektory bo­lyp turǵanynda konservatorııanyń akterlik fakýltetin bitirgen bir top jasty qara shańyraqqa qyzmetke alýǵa táýekeli turǵanyn razylyqpen aıtqym keledi. Ázekeńniń teatrda qoıǵan alǵashqy spektaklderiniń biri Qanabek Baıseıitov pen Qýandyq Shańǵytbaevtyń «Beý, qyzdar-aıy». Maǵan sonda sýretshi Sultannyń róli tıdi. Bul 1960 jyl edi. Aqyn rólinde Raıymbek, dosent – Qabdesh Súleımenov, qoıshy – Tańat Jaılybekov, ol kezde jaınap, jaıqalyp ósip turǵan gúldeı jas aktrısalardyń bári sonda oınady: Farıda, Núke­taı, Salıha, Zámzágúl. Sol spektaklmen búkil Qazaqstandy aralap shyqtyq. Qansha jyl sahnadan túspedi. Dál ondaı anshlag bergen spektakl bolǵan emes. Qysy bar, jazy bar, qaı kezde de teatr kórermenge aýzy-murnynan shyǵyp turatyn. Sodan beri elý jyldan astam ýaqyt ótti, tek bir shańyraqta jumys istep kelemin. Nebir qu­diretti adamdarmen kezdestik osy jerde. Qalıbek Qýanyshbaev, Sháken Aımanov, Hadısha Bókeeva, Nurmahan Jantórın, Ydyrys Noǵaıbaev... Nurmahan men Ydyrystyń búkil repertýardy ustap, dúrildep turǵan kezi. Daýys degen qandaı, qozǵalys degen qandaı, shirkin. Ne aıtary bar, ǵajap edi. Ásirese, Nurmahan naǵyz klassıkalyq akter bolatyn. Kóp biletin. Talaı mızanssenaǵa kelispeı, rejıssermen  aıtysýdan taıynbaıtyn. Apyrmaı, osy kisilerdiń kóleńkesinde qalyp qoıar ma ekenbiz dep edik, joq, qabysyp kettik. – Sábe, osy Ázirbaıjan Mámbetov pen Nur­mahan Jantórınniń arasyndaǵy kelispeýshi­liktiń syry nede edi?

– Jańa aıttym ǵoı, Nurmahan akterligi – klas­sıkalyq úlgi. Ol qandaı ataqqa da, qandaı abyroıǵa da laıyq edi. Minez degen adamnyń taǵ­dyryn quraıdy. O basta repetısııadaǵy ssena­nyń qurylýy, sózdiń aıtylý máneri tóńiregindegi shart pa shurttan bastalyp, keıin ashylyp ketti ǵoı aralary. Nurmahan kınoǵa túsýge suransa qaıta-qaıta jibermeı qala berdi. Basqa teatrlar jekelegen spektaklge shaqyrsa da jibermeıdi. Sodan aqyry ol ótinishin jazyp, kınostýdııaǵa ketip qaldy. Mámbetov kınostýdııaǵa dırektor bolyp barǵanda Jantórın teatrǵa qaıtyp keldi. Sol tusta akterlik ónerimizdiń tarıhyndaǵy eń ǵajaıyp rólderdiń birin – Býlgakovtyń «Jendetterindegi» Molerdi oınap ketti. Qyzyq bolǵanda, Mámbetov teatrǵa oralǵanda Jantórın kınostý­dııaǵa qaıtty... Iri tulǵalardyń arasyn­daǵy kelispeýshilik te iri bolady ǵoı. Biraq, negizinde áý bastaǵy qaqtyǵys jeke bastan emes, shyǵarma­shylyq prınsıpterden bastalǵanyn aıtý mindet.

– Qara shańyraqtaǵy aǵa-apalardyń ara­synda kimderdi bólekshe úlgi tuttyńyz? – Bóle-jara aıtqanym jaraspas, bárinen de úlgi alýǵa tyrystym. Al aıryqsha aıtý shart deseń, Seraǵań men Sábıra apamdy aıtaıyn. Teatrdyń mańdaıaldy akterleriniń ishinde maǵan erekshe jaqyn bolǵany, bólekshe jaqyn tartqany – Serke aǵa. «Orazbaıovskıı» dep qoıa­tyn meni. Úıge kelip, apammen áńgimelesip turatyn. Seraǵań teatrdyń kıesindeı edi. Ol kisiniń jaı, repetı­sııaǵa qatysyp ketkeniniń ózi  úlken kómek bola­tyn. «Oıbaı, Seraǵań otyr», dep jurt janyn sala­tyn. Haltýraǵa jibermeıtin. Aǵalarymyzdyń bir-birine aıtatyn ázilderi de jarasymdy shyǵa­tyn. Bir kúni Seraǵań bárimiz repetısııa kestesi jazylǵan taqtaǵa qarap tur edik, Qurekeń kele qaldy. Bizge jaqyndady da Seraǵańa qarap: «Murnyńdy tarta turshy, ótip keteıin», dedi. «Iá, qalaısyń, úıińdegi mal-janýarlaryń aman ba?» dep qoıady Seraǵań da. Qurekeń Sholpan ekeýi oınaǵan spektaklderdegi keıipkerlerdiń attaryn balalaryna shetinen qoıa bergen, Qozy, Aqtoqty degen sııaqty. Talaı ázildi aǵalarymyz bizge de aıtatyn. Asanáliniń alǵashqy basty rólderiniń birinen keıin Elaǵańnyń rólińdi jýmaısyń ba dep qajaǵany esimde. Asanáli jýmaıyn demeıdi, qal­ta­sy juqalyq qylady. Jas akter. Bárimiz páterde turamyz. Sodan qashqaqtaǵanda ǵoı Elaǵańnyń: «Jaraıdy, jýmasań jýmaı-aq qoı. Maǵan báribir. Prosto óziń jadnyı atanasyń», deıtini. Saǵı Jıenbaevtyń Jamal Omarovaǵa ar­naǵan bir óleńi bar. «Jamal apa!» degende jalt qaraı­myn, keń dalam kirip kele jat­qandaı-aq» dep bitedi. Sol aıtqandaı, sahnaǵa Sábıra apa­myz shyǵa kelgende teatrdyń ishine darqan da­lamyz kóship kelgendeı bolýshy edik. Sábıra Maı­qanovanyń oınaǵan rólderin aıtyp ne qy­laıyn, ony jurt­tyń bári biledi. Jarty ǵasyr boıy myń-myń jandy kúldirgen de, jylat­qan da qudiretti talant ıesi edi. О́ner adamy retindegi ishki alaı-túleıi de erekshe bolatyn. Ne nárseni de tup-týra júregi­men qabyl­daıtyn. О́te bir ókinishti sát esime túsip otyr. Bir joly gastrolmen Bishkekke bardyq. Ol kezde Frýnze ǵoı. Gastroldi «Ana – Jer-anamen» ashatyn boldyq. Spektakl qoıylatyn kúni Shyń­ǵys Aıtmatov Ázekeńnen surady: «Búgin Tolǵa­naıdy kim oınaıdy?» dep. Bárimiz tús kezinde sháı iship otyrǵan bolatynbyz.  Ázekeń: «Búgin birinshi sostav.  Sábıra Maıqa­nova oınaıdy», dedi. Sonda Shyńǵys: «Sábıra apamnyń oıyny keremet. Almatyda eki ret kórdim. Jurt Farıda Shá­ripovanyń Tolǵanaıyn da qatty maqtaıdy. Erteń Parıjge ushyp bara jatyr edim. Farıdanyń oıynyn kóreıin dep edim», dep tilek aıtty. Avtor aıtsa, ári ol avtor Shyńǵys bolsa tilegin qalaı oryndamassyń. Ázekeń Sábıra apaıǵa Shyqańnyń tilegin jetkizdi, búgin sahnaǵa Farıda shyǵady deıdi. Sodan Sábıra apam burqan-talqan ashýla­nyp, qatty kúıinip, qatty sózderge baryp, aqyr aıaǵynda aıaq astynan máshıne talap etip, eki keshtiń arasynda Almatyǵa jalǵyz ózi ketti de qaldy. Qansha aıtsaq ta kónbedi. Ol kisini de túsinýge bolady, qyrǵyz jurtyna Tolǵanaıdy kórseteıin dep jyldar boıy daıyndalyp júrgen adam ǵoı. Bárimiz de qınalyp qaldyq. Apamyzdyń qaıtymy tez bolýshy edi, ashýy basylar dedik. О́ıtpedi. Ashýy basylsa ba­sylǵan shyǵar, ókpesi basylmady. Keldi de aýyryp qaldy. Aýyrǵanda tipti ornynan tura almastaı qulady. Qatty stress aldy. Osyny estip  Shyńǵystyń qatty ókingenin, qatty kúıin­genin de bilemiz. Ázekeń de qınaldy. Sábıra apam sol aýyrǵannan ońalmady. Aqyry dúnıe­den ótti. Munyń ózi de  sahnanyń uly sheber­lerine tán kúrdeli tabıǵattyń belgisi dep oı­laımyn. Nege ekenin bilmeımin, qaıtys bolǵannan keıin Sábıra apam kóp jyl ataýsyz júrdi. О́zi tur­ǵan úıine eskertkish taqta da osy keıinde ǵana qoıyldy. Teatrdaǵy jarty ǵasyrdan artyq ómirimde qazaqtyń nebir asylymen aralastym, syılas­tym, aǵa tuttym, apa tuttym, qazirgi jastar endi meni  aǵa tutady. Jaman atymyz shyqqan joq. Aǵala­rymyzdyń qolyna sý quıǵandaı qyzmet ettik, gastrolderde osy Asanáli, keshegi Raıymbek bárimiz Seraǵańdar men Elaǵańdardyń, Qapan aǵanyń shabadandaryn kóterip júretinbiz. Qazirgi jastar, nege ekenin qaıdam, ondaı emes. Áneý kúni Qudaı­ber­gen qaıtys boldy. Qaraly jıyn aıaqtala saly­sy­men teatrdaǵy ashana jaqqa bara qalyp edim, bir top jas akterler anekdot aıtyp qarq-qarq kú­lip jatqanynyń ústinen tústim. Shydamaı, aıqaı­lap jiberdim. «Eı, shermendeler! Jańa ǵana Qu­daı­bergen shyqty osy jerden, qa­zaqtyń mań­daıaldy, marǵasqa akteri. Sender nemene, bir kúnge shydaı almaısyńdar ma? Shymkentten ana «Shanshar» teatry osynda júr, aıtady ǵoı ákem­teatrdyń  akterleri qaraly kúnde de qarqyldaı kúlip jatyr dep. Shetińnen sholaq baıtaldyń quıry­ǵyndaı sholtańdap ketipsińder», dedim. Bári ún-túnsiz qaldy. Arasynda bir jasy egdeleý ak­trı­samyz bar edi, artynsha maǵan kelip jylady, keshirim surady. Keıde jastarymyzdyń ashyq-shashyq júrgenine de shydamaı aıtyp qalamyn. «Siz Seraǵań sııaqty bolyp barasyz», dep keıbireýler narazylyq bildirip te jatady. Olarǵa aıt­tym, «Seraǵańdaı bolsam armanym joq. Sahna degen qasıetti jer. Osy sahnada  uly adamdar hal­qy­myzdyń tarıhyn jasady. Shańnyń astyn­da qal­ǵan batyrlarymyz osy jerde tirilip, daýsy shyqqan. Qozy men Baıannyń, Aqan men Aqtoqty­nyń tabysqan jeri bul. Sahnaǵa attap basqannan-aq sen basqa adamsyń. Bul – dástúrli teatr», dedim. Obaly ne kerek, jastarymyz kádimgideı jı­naqtalyp qaldy. Esmuqannyń da orny úlken. Jıyn-jınalystarymyzda sátsiz aıtylǵan, nársiz jetkizilgen sóılemderge deıin esten shyǵarmaı, tez­ge salyp otyrady. Shúkir, qazir teatr qaıta ór­lep tur. Kórermen kóp. Bıliktiń qabaǵy da jaqsy. Áneý kúni Astanadaǵy aıtysqa jıýrı múshesi bo­lyp barǵanymda Máýlen baýyrymyz teatr týraly menimen ábden sóılesti. Saǵattyń uly ǵoı, halyqqa, halyq­tyń ónerine jany ashıdy. Mınıstr inimiz Muh­tardyń da teatrǵa kóńili durys. Etken eńbek baǵalanyp jatyr. Farıda da byltyr,  ómirden óteriniń aldynda Prezıdent Jarlyǵy­men orden alyp úlgerdi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylda­rynda kóptegen iri sahna sheberleri sııaqty, Farıda da kóp qıyndyq kórdi. KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtardyń laýreaty bola turyp ana bir tusta teatrdyń negizgi shtatynan shyǵary­lyp, kelisim-shart boıynsha jumys is­teý­ge máj­búr bolǵany da janyna batyp ketti. О́zi oınaıtyn talaı spektaklderdiń ishinde ataqty «Ana – Jer-ana», «Qan men ter», «Kóktóbedegi kezdesý» de bar, repertýardan alynyp qalǵany da júregin kúızeltti. Onyń ústine Ydyrys ómirden ótip, tipti jalǵyz qaldy. Týra bir jyl aýyryp jatty. – Farıda demekshi, mynandaı bir jaǵdaı eske túsip tur. 1974 jyly, «Qan men ter» KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵanda negizinen Aqbala rólin arqaý etip,  «Sosıalıstik Qazaq­stanǵa» «Shynaıy talant, shyn sezim» dep úlken maqala jazǵanmyn. Sodan bir jyldaı ót­kende maǵan sálem aıtyp jiberipti, habar­las­syn dep. Habarlastym. «Bálen kúni «Ana – Jer-anaǵa» sen qalaıda kel», dedi telefonmen. Naqty ne sebep bolǵany qazir esimde joq, áıteýir sol kúni teatrǵa bara almaı qaldym. Arada biraz ýaqyt ótti. Kóshede kezdeısoq kezdesip, qatty renjidi. «Sen kelmediń ǵoı, kelmediń, men Tolǵanaıdy endi dál sol keshtegideı oınaı almaımyn, kórýiń kerek edi ǵoı», deı beredi. «Oı, sol kúni óltirip oınadym ǵoı», dep taǵy qosyp qoıady. Sóıtsem, dál sol kúni Shyńǵys degen ulyn áskerge shyǵaryp salǵan eken. Keshke Tolǵanaıdy oınaǵan... Ulyn eki jyldyq áskerge beıbit kúnde shyǵaryp salǵan ana júregi kúıeýin, úsh ulyn qan maıdanǵa attandyrǵan Tolǵanaıdy dál sol kúni qalaı sezingenin shamalaýǵa bolady... – Farıda óte shoqtyqty aktrısa edi. Qabile­ti qaıran qalarlyq. О́zi Qytaıdan kelgen, bir aýyz oryssha bilmeıdi, ony aıtasyń, áýelde bizdiń jazýdy da oqı almaıtyn, tóte jazýmen kelgen ǵoı, sóıtip júrip Batys Eýropa teatrynyń tarıhy, beıneleý óneriniń tarıhy degen sııaqty pánderdi «beske» tapsyratyn. Qalaı deısiń ǵoı? Jaýap­tardy surap, túp-túgel jattap alady. Sahnada esh­qashan syrtqy jarqylǵa jibermeıtin. Rólge daıyndalý, obrazǵa ený jaǵynan keremet. Ról tıse boldy qýanyp ketetinderdiń sanatynan emes. Talaı-talaı tamasha obrazdardy somdady sahnada. Ásirese, Tolǵanaıdy ǵajap etip shyǵar­dy. Al ol sol tusta Sábıra Maıqanovanyń ózimen óner ja­rysyna túsken bolatyn.  Tipti bara-bara Tolǵanaı rólinde Sábıra apamnan da jıirek shyǵýǵa aınal­dy. Sahnadaǵy báseke degen qıyn, Sábıra apam teatrdaǵy partorg, ol jaǵynan da qolynda bılik bar. Keıinnen Farıdanyń Tolǵanaıdy oınaýy sap tyıyldy. Qatty qınaldy. Bir kúni Farıdaǵa aqyl qostym. «Sen bulaı júre berme. Sábıra apamnyń aldyna bar. «Apataı, aldymdaǵy úzdik úlgim tek ózińiz. Men tek sizdiń oıynyńyzdy qaıtalaýmen júrmin», dep aıt dedim. «Oıbaı, óıtip aıtsam mazaqtap tursyń dep meni qýyp shyǵady ǵoı», deıdi. «Kóresiń, qýyp shyqpaıdy», dep jiberdim. Sodan bir spektaklden keıin Farıda artynyp-tartynyp, tátti-páttisin alyp, boı qyzdyraty­nyn taǵy salyp, Sábıra apamnyń grım bólmesine bar­ǵan ǵoı. Aıtqanymdaı bolypty. О́ner adamdary bala sııaqty. «О́ı, aınalaıyn, osyny bilgen aqylyńnan sol. Sen de oınaı ber, sen ózińshe oına», dep apam jaıylyp túsipti. Sodan ekeýiniń arasy durystalyp ketti. – Farıda Sháripovamen siz kóp spektaklde partner boldyńyz. Solardyń ishindegi eń erekshesi «Qan men terdegi» Súıeý qart pen Aqbala shyǵar? – О́zim de soǵan kele jatyr edim. Ábdijámil aǵamyz Súıeý róline Elaǵańdy – Elýbaı О́mirza­qovty usynǵan kórinedi. Nege ekenin, Ázekeń kónbeı qoıypty. Ábeń áýelde alpystaǵy Súıeý ró­liniń qyryqqa da tolmaǵan akterge tapsyryl­ǵa­nyna kelispeı júrdi.  Ony ózime aıtyp ta ketetin. – О́z basym jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy qa­zaq teatr ónerindegi on obraz iriktelse sonyń or­tasy­nan osy Súıeý qart oıyp turyp oryn alar edi dep oılaımyn. Súıeý róli sizdiń ata­ǵyńyzdy asyryp, bedelińizdi bıiktetti. Sahna­nyń nebir suńǵyla sheberleri keremet pikirler aıtty. «Zamechatelnyı artıst! Artıst, otrajaıýshıı ne tolko dýh nasıı, no ı glýbıný haraktera, tonkost etogo haraktera, obobshennogo haraktera svoego naroda. Tolko tak ıa mogý ras­senıt ego ýspeh, ego ýdıvıtelno narodnýıý, sovremennýıý akterskýıý kýltýrý. Kak zamechatelno, chto est takıe mastera sseny!» –  uly akter Innokentıı Smoktýnovskıı siz týraly túsirilgen derekti fılmde osylaı degen bolatyn. Siz Súıeý obrazynyń kiltin qalaı taptyńyz? – Ne deıin? Men Súıeýge ózimniń boıym­daǵy bar qabiletimdi ǵana emes, ómir boıy hal­qym týraly oılaǵan, sezgen, bilgenimniń bárin sal­dym-aý deımin. Adam bolyp, jer basyp júr­genimiz tek ata-ananyń arqasy emes qoı. Biz bárimiz eń aldymen, halyqtyń bir balasy­myz, ulttyń bir bólshegimiz ǵoı. Sol halyqtyń úshinshi myńjyl­dyqqa osyndaı tazalyǵyn saqtap jetýine Súıeý sııaqty qarttardyń áser-yqpaly erekshe bolǵan shyǵar. Men Súıeýge qazaq qarttarynyń jıyntyq obrazy, halyq­tyq minezdiń syǵyndysy retinde qaradym. О́z basym sondaı keıipkerdi somdaǵan Ábdijámil aǵamyzǵa da 37 jasymda sondaı dana qart rólin maǵan bergen Ázekeńe de, spektakldegi Ydyrys aǵa, Asanáli, Farıda, Ánýar sekildi part­nerlerime de sheksiz rızamyn. Ásirese, Fa­rı­danyń kómegi kóp boldy. Súıeýdi tap­syr­ǵanda tizemniń dirildegeni ras. «Sábıt, sen saspa. Alǵash Tol­ǵa­naıdy bergende sa­ǵan baryp kádimgideı jylaǵanym esińde me? «Ázirbaı­jan­ǵa aıtyp, myna róldi bireýler ma­ǵan ádeıi bergizip otyr, meni osy ról­men qulat­paqshy, sóıtip, birjola qurtpaqshy. Áıt­pese, jas aktrısaǵa beretin ról emes qoı bul», demep pe edim?  Sodan kiristim ǵoı Tolǵanaıǵa. Shyqty ǵoı aqyry Tol­ǵanaı. Sen de shy­ǵarasyń Súıeýdi», dedi Farıda. Aıtqany keldi. – Sábe, sizdiń óner­paz retindegi jurtqa jaq­sy málim taǵy bir qy­ryńyz – ánshiligińiz, saz­gerligińiz. Kompo­zı­tor­­ly­ǵyńyz demegenime ren­jimessiz. «Tóle bıdiń ósıeti», «Toqta, bo­tam, atań keledi ar­tyńda», «Týǵan kún», «Anama» degen ánderińiz ájep­táýir tanymal. Siz­diń án­derińiz qalaı týady osy? –  Ánderińizdi qalaı  shyǵarasyz demeı, ánderińiz qalaı týady dege­niń unap otyr. Osy sóz dálirek sııaqty. Men  án shyǵarýdy esh ýaqytta maqsat tutqan emespin. О́leń kitaptaryn kóp oqı­myn. Talaı óleń­derdi, tutas tolǵaýlardy jatqa bilemin. Ana jyldary Súıinbaı men Qataǵan­nyń aıtysyn tolyq aı­tatynmyn. Olardy da jat­taıyn dep jatta­maı­myn. Oqyla-oqyla jattalyp qalady. Sol sııaqty Muqaǵalı óleńderin de oqı beremin, oqı beremin. Keıbirin dombyramen súıemeldep otyryp oqı­myn. Sóıtip, shertip otyr­ǵan­da óleńniń yr­ǵaǵynan ba, ishki sa­zy­nan  ba, áıteýir, bir dy­bystar shyǵa bastaıdy. Sol dy­bystardyń keıbiri ká­dim­gideı ánge aı­nalyp ketedi. Bary sol. «Kó­ńilimde júr­geni-aı bir qaýiptiń, Sabaǵyn­daı shyr­maıdy shyr­ma­ýyq­tyń. Armanmenen, úmit­pen, tilekpenen, Pa, shir­kin, barady ótip zyr­­laýyq kún» – Muqa­ǵa­lı­dyń osyndaı óleń­deri jáı oqyǵanda-aq ózi­nen ózi ándetkeli tur­ǵan joq pa? Tipti ánniń qandaı yń­ǵaıda shyqqa­ny jón bolatynyna deıin ańǵarylyp turǵan joq pa? – Asanáli do­syńyz­dyń jazǵandaryna qa­rap Asqar Súleı­me­nov: «Sábıt Muqanov­tyń úrdi­sindegi jazý­shy ekensiz», dep ázil­deıtin kó­rinedi. Ol sııaqty birneshe kitap shyǵar­maǵanyńyzben, sizdiń de qalam tar­ta­tyn qabiletińizdi jaq­sy bilemiz. 2000 jyly ja­rııalanǵan «Sábıt Orazbaı» degen kitapta «Akter qala­mynan týǵan shyǵarmalar» de­­gen tutas bir taraý sizdiń teatrdaǵy qıly-qıly hı­kaıalardy ba­ıan­­daıtyn jazba­la­ry­ńyzdan quralǵan. Gazet-jýrnaldarǵa da ma­qalalar jazyp qoıasyz. Bul qyryńyz da burynnan bar ma edi? – Biz ózi qyzyqpyz, óleń jazbaıtyn qazaq joq deımiz de, sol qazaqtyń kórgen-bilgenin qara sózben qaǵazǵa túsirgenine sonsha kóńil bólip jatamyz. Men, maqtanǵanym emes, aýyzeki áńgimeni bir adamdaı qyzǵylyqty etip aıta alamyn. Jazyp júrgenderimniń kóbi sol jurtqa aıtatyn áńgimelerimniń qa­ǵazǵa kóshirilýi ǵana. Áńgime aıtqanda mımıkamyz, daýysymyz qosy­lyp áserlirek bola­tyn shyǵar, qaǵazdaǵy nus­qalaryna kóńilim tola da bermeıdi. Bul bir jaǵynan jalpy sózge beıimdikten, ekinshi ja­ǵynan ómir boıy oqıtyn kitaptardyń, sózin jattaıtyn pesalardyń da áserinen dep oı­laımyn. Áýezovtiń, Músirepovtiń, Ahtanovtyń aǵylyp turǵan aq óleńdeı dramalyq shyǵar­malaryndaǵy rólińdi jattaǵanda aqyn bop kete jazdaısyń. Jalpy, óreli óner ózińdi de ósi­redi. О́nerdiń men úshin erekshe qasıeti de osynda. –  Siz jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy bir shańyraqta qyzmet isteısiz. Akademııalyq teatrdaǵy ustazdaryńyz, tustastaryńyz týra­ly jaqsy aıtyp jatyrsyz. Al ózińizdi osyn­daı bıikke jet­kizgen mamandyǵyńyzdyń qadir-qasıeti jaıynda ne aıtar edińiz? – Mine, jarty ǵasyrdan asyp ketse de men akterlik degen mamandyqtyń qudiretine qaıran qalýmen kelemin. Osy mamandyqtyń arqasynda han da boldyq, qarasha da boldyq, baı da boldyq, seri de boldyq, qanshama adamnyń ómirin keshtik, solardyń tirshiligimen tynystadyq. Oılap otyr­sań, tipti talaı ret ómir súrip tastaǵandaı bola­syń keıde. Al mundaǵy adamdar qandaı ǵajap! Teatrdyń ishi qashan kórseń aıtys-tartys, bitpeıtin de qoımaıtyn ıntrıga, ataq úshin, ról úshin myltyqsyz maıdan júredi de jatady. – Ǵafý etińiz, ıntrıgaǵa baılanysty bir sóz esime túsip otyr. Dýlat Isabekov aıtyp edi. Sochıge me, Iаltaǵa ma, áıteýir, dramatýrg­tar­dyń búkilodaqtyq semınaryna Asqar Súleı­menov ekeýi barypty. «Buryn dramatýrgııa janry bolmaǵan qazaq ádebıetinde aınalasy jıyr­ma-otyz jyldyń ishinde klassıkalyq pesalar qalaı týǵan?» dep suraǵan adamǵa  Asekeń, muny endi oryssha aıtý kerek,  «Dramatýrgııa, kak ızvestno, janr ıntrıgı. A kazahı, eto toje ızvestno, bolshıe ıntrıgany», deıtin kórinedi. – Asekeń sondaı edi ǵoı. Tilip túsetin. Jańaǵy oıymdy jalǵastyraıyn. Teatrda tartys kóp. Bireýge ataq erte beriledi, bireýge kesh beriledi, bi­reý­ge tipti berilmeıdi, bireýge ról kóp beriledi, bireýge az beriledi, bireýge tipti berilmeıdi degendeı. Sahna syrtyndaǵy ómirde keıde ashyq, keıde jasyryn alysyp-julysyp júretin sol adamdar sahnaǵa shyǵa sala ózgerip sala beredi,  kerek bolsa bir-birine ólip-óshken ǵashyq jandarǵa aınalady. Sonyń bárine sizdi sendiredi. Tipti eki saǵatqa bolsa da óz­deri de bir-birine ǵashyq bolyp ketedi. Qudiret emes pe? Teatr – tunyp turǵan tap-taza óner, saf taza sulýlyq. О́zińnen ózgeni jasaısyń. Sahnada saǵan eshkim kómektese almaıdy. Jalǵyzdan jal­ǵyz­syń. Seni bıikke kóteretin de óziń, qulatatyn da óziń.

Akterliktiń taǵy bir tamasha artyqshylyǵy – adamnyń qasıetin bilýge baýlıtyny. Qansha jerden jattaǵan sóz ǵoı deseń de sahnadan aıtqan aqyldy sózderi kókireginde sáýlesi bar adamnyń sanasyna juqanasyn bolsa da juqtyrmaı qoı­maıdy. Qudaıǵa shúkir, osy ónerdiń arqasynda eldiń qurmetine bólendim, bıliktiń marapatynan da qur alaqan emespin. Memleketke jasaǵan azdy-kópti eńbektiń óteýin de kórip jatyrmyz. Ana jyly qatty aýyryp, ólim aýzynan qalǵanda aınalaıyn úkimetimiz sonaý Germanııaǵa jibertti, eldiń esebinen emdetti. – Ol derttiń ózin siz osy teatrda júrip tapqansyz ǵoı. Solaı emes pe? – 1976 jyly Fransııanyń Nansı degen qalasyndaǵy festıvalǵa «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdy» daıyndap jatqanbyz. Repetısııa bitip qalǵan kez edi. Asanáli Qodardy, men Jan­tyqty oınap júrgenmin. «Bále qaıda, bassań aıa­ǵyńnyń astynda» degen ǵoı. О́zimnen boldy. Qozy Kórpeshti eki jaqtap óltiretin jerimizde men: «Ázeke, bizdiń naızamyz kórinbeı qalady eken, qaıtadan, basqasha jasaıyqshy», dedim. Ázekeń: «Davaı, davaı», dep jatyr. Sumdyq fınal. Mól­diregen jap-jas Qozyny shanshyp óltirgeli tur­myz. Sonymyzdy qudaı da qoldaı kórmedi ǵoı deımin.  Men jardyń ar jaǵynda quz ekenin umytyp ke­tippin. Shegine bergenimde jardan shalqamnan qulap tústim. Basymda Jantyq­tyń jaman tymaǵy bar edi, janymdy sol alyp qaldy. Áýelde esimnen tanyp qaldym. Bel degen aýyryp áketip bara­dy. «Jedel járdem» sha­qyrtty. Dál sol kúni keshke teatrǵa Dımash Ahmet­uly keletin edi. Fransııaǵa apara jatqan spektakldi kóreıin degeni ǵoı. Ázekeń dárigerlerge jalynyp júrip, meni qaldyrtty. Bólmesine alyp baryp, eki júz gramdaı konıak quıyp berip edi, tartyp jiberg