Rýhy bıik eldiń – eńsesi bıik

Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń Qazaqstan halqyna arna­ǵan «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bo­lashaq» dep atalatyn Jolda­ýyn­­da mynadaı tujyrym bar: «Ata-baba­larymyzdyń san myń jyl­dan bergi asyl armany – tur­mysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn ba­qytty El bolý edi. Biz armandar­dy aqıqatqa aınaldyrdyq. Máń­gilik Eldiń irgetasyn qaladyq. Táýel­sizdikpen birge halqymyz máńgi­lik murat­taryna qol jetkize aldy». Endigi qasıetti de qasterli mindet – qazaq­tyń máńgilik ǵumyry – urpaq­tyń máń­gilik bolashaǵyn baıan­dy etý. Árıne, osy túpkilikti maqsatqa qol jetkizýdiń san-alýan joly, ár kezeńge laıyq óziniń taktıkasy bar. Sol kóp joldyń biri ári qara­baıyry – tek qazaqtyń ǵana joǵyn joqtaý. «Men qazaqpyn, sondyqtan qazaqty ǵana qoldaımyn. О́zge ulttar qazaqtyń yńǵaıymen ómir súrip, jumys isteýi tıis» degen qaǵıdatqa súıený. Tómengi býynda keı tusta ǵana iske asyrýǵa bolatyn bul qaǵıdat memlekettik deńgeıde úlken qantógiske alyp keledi. Bizdiń eldegi halyqtyń úshten birin qurap otyrǵan ózge ult ókilderi tyqsyrýǵa, tómendetýge shydap otyra beretin qarabaıyr tobyr emes, bilimdi, qajyrly, qazirgi zaman adamdary. Al halqymyzdyń ishki birligi saqtalmasa, turaqty damý jospary týraly sóz qozǵa­ýy­myzdyń ózi qısynsyz. Ol túsi­nikti de. Eline qaýip tónip tursa, jeke adam qanshalyqty sátti ómir súrgenimen, ol báribir qorǵan­syzdyń kúnin keshetini belgili ǵoı. Sonymen qatar, qazir keıbir adamdar tek qazaqjaqtas (prokazah­skıı) saıasat júrgizý kerek deıdi. Bul áli saıası saýatymyzdyń tómen­diginen bolý kerek. Tek qazaqtyń ǵana múddesin esepke alý, bizdiń respýblıkamyzdyń demografııalyq, geosaıası jaǵdaılaryna sáıkes belgili dárejege deıin ǵana oryndalýy múmkin ekendigin de umytpaǵanymyz jón. Demek, bul máseleni sheshýdiń ózge joldaryn izdestirý kerek. Sondyqtan Elbasy bes ınstıtýttyq reformanyń birin «Birtektilik pen birlik» dep belgilep, ony is júzine asyrý maqsatynda «100 naqty qadam» Ult Josparyna arnaıy engizip otyr. Táýelsizdikke qol jetkizgennen góri, ony ustap turý áldeqaıda qıyn. Bul – álem keńistiginde ǵu­myr keshken talaı halyqtyń basynan ótken tarıhı shyndyq. О́zara alaýyzdyq pen jan-jaqqa tartqan berekesizdik talaı eldiń taǵdyryn qurdymǵa jibergen. Ýkraınadaǵy qaıǵyly jaǵdaılar sonyń aıqyn bir kórinisi. Sol sebepti biz ózgeniń qateliginen, ótkenniń taǵylymynan sabaq ala bilýge tıispiz. Sondaı-aq, tarıhqa kóz jiber­sek, ata-babalarymyz ejelden el birligin, qara qazan, sary ýyz balanyń tynyshtyǵyn, aǵaıynnyń tatýlyǵyn máńgi maqsat tutqan. Búginde osy ıgi nıettiń kónekóz qarııalarymyzdyń «ymyra – bir­li­gimizden aıyrmasyn» degen batasymen jalǵasyp jatatyny da tegin emes. Endeshe, elimizdiń syrtqy jáne ishki qalyptylyǵyn turaqty túrde qamtamasyz etý máselesi únemi nazarda bolýy qajet. Myna jaıtty da este ustaǵan lázim. Adam ózin jegideı jegen egoıstik pıǵyldarynyń quly bolmas úshin, álbette, rýhyn jetildirip otyrýy tıis. Munyń tek rýhanı tazarýǵa bet burý arqyly ǵana júzege asatyny anyq. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda adamdar biriniń ómirin biri buzyp, ejelgi rımdik dramatýrg Plavt aıtqan, keıinderi aǵylshyn fılosofy Tomas Gobbs qaıtalaǵan «Adam adamǵa – qasqyr» deńgeıine túsedi. Iаǵnı, jeksuryn ádetter jaýlap alyp, adamdy teris jolǵa jetelep áketýi ábden múmkin. Mundaı eskertýdiń negizsiz emestigin óz basym otandyq teledı­dardyń birinen berilgen habardy kórgende kózim jetti. Almaty qalasyndaǵy uzyn joldardyń birinde áldenege kelispeı qalǵan eki kólik júrgizýshiniń urys-kerisiniń aıaǵy birin ekinshisiniń kólikpen ádeıi qaǵyp ketip, sulatyp salǵanyna ákelip soqty. Eń soraqysy, sál júrip baryp toqtaǵan kólik júrgizýshisi ózinen jábir kórgen azamatqa kómektesýdiń ornyna, óz kóliginiń adamdy soqqan jeri maıysyp qalmady ma eken degen oımen tekserip bolǵannan soń, taıyp otyrǵany boldy. Bul oqıǵanyń adamdardy meıi­rimdilikke, sabyrlylyqqa, keshi­rimdilikke úndeıtin qasıetti Ramazan aıynda oryn alǵany, árıne, oılantpaı qoımaıdy. Túp­tep kelgende, bul jaǵdaı bizdiń adamdyq bolmysymyz ótkinshi qareketten góri, rýhanı órisimiz­di keńeıtip, máńgilik baqytqa jete­leıtin ólshemderge muqtaj eken­digimizdi aıqyndap berip otyr. Biz rýhanı dúnıemizdi bekem ornyq­tyra ala alsaq qana dińgegi myq­ty memleket, qaýqarly da qaıra­ty mol qoǵam ornatýǵa jol ashamyz. Sonda qylmyskerler buǵyp, qyńyr­lar yǵyp júrer edi, jemqor­lar men paraqorlar aza­ıyp, jaǵym­pazdardyń jaǵy talyp, ózderin ózge jurttan zor sanaıtyn bastyqsymaqtardyń kúnderi qarań bolar edi. Sonymen qatar, rýhanı azyq qıyn-qystaý kezeńderde erteńgi kúnge senim men úmit artý arqyly adamdardyń arqaǵa túsken aýyr júgin qınalmaı kóterip shyǵýyna septigin tıgizetinin umytpaǵanymyz jón. Shyndap kelgende, jaman adam joq, tek qana rýhy aýrýǵa shal­dyqqan (jaman qasıetter jabysqan degen sóz ǵoı) adamdar bar. Abaıdyń tasasynda turyp aıtatyn bolsam: «Aqyl shań basqan aına tárizdi. Sol shańdy alyp tastaıtyn alaqan sııaqty oǵan da rýhanı kemeńgerlik, meıirim, shapaǵat berý kerek». Olaı bolsa, adamnyń júreginen ıman oryn alyp, kókireginde saqtalýy tıis. Sonaý atamzamannan beri qarııalarymyzdyń jas óskinderge alǵysyn «Imandy, yrysty bol», dep bildirýleri kezdeısoq emes. Iаǵnı, ımandy yrys-baılyqtan joǵary qoıdy, sony bala sanasyna sińirdi. Sóıtip, babalarymyz óz mádenı-rýhanı ortasyn qalyptastyrdy, aınalasyn estetıkalyq-izgilikti negizde ıgerýge umtyldy, ómirlerin qytymyr zamana synyna beıimdeı bildi. Osyndaı rýhanı-mádenı múm­kindikterimen qazaqtar HH ǵasyr­ǵa batyl kirdi. Munyń ózi shyǵys­tanýshy Potanındi «búkil sheksiz de shetsiz qazaq dalasy maǵan án salyp turǵandaı» dep tamsandyrdy. Ketbuǵanyń «Aqsaq qulan» kúıi, Qurmanǵazy, Táttimbet, Dáý­letkereı, Segiz seri, Muhıt, Bir­jan sal, Aqan seri, Jaıaý Musa, Mádı, Kenen tárizdi dástúrli mýzyka óne­riniń alyp sheberleriniń shyǵar­ma­lary orys ǵalymynyń osy bir sóziniń mánisin ashyp qana qoıǵan joq, bular, sonymen qatar, bizdiń rýhanı dińgegimizdiń myqtylyǵyn jáne ulttyq mádenıetimizdiń birden-bir quramdas bóligi ekendigin kórsetip berdi. Al qazaqtyń aýyzsha tarıhyn tereń zerttegen Aqseleý Seıdim­bek «tabıǵatpen sanasýdy ómir súrýdiń kepiline aınaldyrǵan kóshpe­li­lerdiń áleýmettik ómiri udaıy qatal suryptaýdan ótip otyrǵanyn, nátı­jesinde sońǵy eki-úsh myń jyl aıasynda qazaq dalasynan jıyrmaǵa tarta memlekettik jaralymnyń boı kótergenin» aıta kelip, «Saq, Úısin, Qańly, Ǵun, Túrki, Uıǵyr, Qyrǵyz, Hazar, Bulǵar, Aýar, Túrkesh, Qarlyq, Qımaq, Qypshaq, Qarahan, Saljuq, Kereı, Naıman, Moǵol, Altyn Orda, Aq Orda, Qazaq handyǵy sııaqty dáýlet, ulys, qaǵanat, el, handyq, sultandyq, orda, áýlet dep atalǵan memlekettik jaralymdar Qazaq dalasyndaǵy etnosaıası, etnoáleýmettik jáne etnomádenı úderisterdiń myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan sabaqtas tarıhyn quraǵanyn» shejirelik derektermen negizdep berdi. Son­daı-aq, qazaq halqynyń tarıhy eń aldymen rýlar men taıpalar tarı­hyn zerdeleý arqyly ǵana túsin­diriletinin, al Qazaq handy­ǵy­nyń (memlekettiliginiń) tarıhy rýlar men taıpa­lardyń ózara kirigýi bary­synda qalyptasqan ishki jáne syrtqy saıası-áleýmettik úderis­terdiń nátıjesi bolyp shyǵatynyn» aıtyp ta, jazyp ta ketti. Sonymen birge, Elbasynyń Ulytaý tórindegi tolǵaýynda Asan­qaıǵy, Alasha han, Joshy han, Bolǵan ana, Batý han, Edige, Toqta­mys, Ámir Temir, Kereı men Jánibek, Qasym han, Táýke han, Abylaı han, Ketbuǵa, Baraq, Tóle, Qazybek jáne Áıteke bıler, Bógenbaı, Qaban­baı, Kenesary sııaqty el bastaǵan kósemder, sóz bastaǵan sheshender, qol bastaǵan batyrlar ómirleri jaıly óskeleń urpaq sanasyna sińirý kerektigin erekshe atap ótkeni belgili. Sondyqtan da keshe ǵana elimizde keń kólemde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy jan-jaqty atap ótildi. Odan utpasaq, utylǵanymyz joq. Jalpy, rýhanı azyqtyń tamyry sonaý túrki dáýirinen bastap, qazaq handyǵy men qara sózdiń maıyn ishken aqyn-jyraýlar, bı-sheshen men batyrlar, ulttyq mádenıet pen ádebıetten taralsa, qazirgi jahandaný zamanynda jas­tarymyz halqymyzdyń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan baı tájirıbesin, rýhanı qundylyqtaryn teledıdarlardan, gazet-jýrnaldardan, ınternetten jáne basqa da áleýmettik aqparat kózderinen alýda. Osylaısha, ulttyq patrıotızmdi óristete kelip, halqymyzdyń ejelgi salt-dástúrlerin saqtap, tanyp bilýge jol ashylýda. Bul oraıda, qazaqı jaqsy ádet-ǵuryptardy zaman talabyna saı qaıta jańǵyrta otyryp, ony jetildirý jolynda, qazaqstandyq jalpy azamattyq sáıkestendirýdi qalyptastyrýda jáne eldiń kóp mádenıetti áleýetin damytý baǵy­tynda alysqa at aıdalmasa da bir­shama jumystar atqarylýda. Máselen, «Qazaqstan» telearnasy el tarıhynda tuńǵysh ret taza qazaq tilinde habar taratyp, óskeleń urpaqqa erte bastan tárbıe berý, til úıretý, ónege kórsetý tárizdi sharalardy qolǵa ala bastady. Izgiliktiń nárli dánin ulttyń boıyna sebýde ózge de respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldary «Mádenı mura» jáne taǵy basqa rýhanı-tanymdyq baǵdarlamalar aıasynda naqty jumystar atqarýda. Teleradıo aýdıtorııasynyń kólemi de ulǵaıa túsýde. Máselen, «Habar» telearnasynyń aýdıtorııasy 98,67 paıyzdy qurasa, «Qazaqstan» – 98,63 jáne «Eýrazııa» Birinshi arna» 87,77 paıyzdy qamtıdy. Qazaq radıosynyń tyń­dar­mandary 88,74 paıyz bolsa, «Shalqar» radıosy 61,31 paıyzdy quraıdy. Memlekettik emes KTK, NTK, «7-Arna», «Astana» tárizdi telearnalardyń kórermenderi 8-9 mıllıon shamasynda. Al, Internet Worzld Stats deregine sáıkes, Qazaq­standa ınternet paıdalanýshylar sany 2,3 mıllıon adamǵa jetken. Árıne, búginde syrttan qaptaı enip jatqan árqıly jat baǵyttar men keıbir radıo-telehabarlardaǵy nápsiqumarlyq, dúnıeqońyzdyq, qatygezdik pıǵyldardy nasıhattaý áreketteri de joq emes. Sondyqtan, keler urpaqtyń sanasyna keri áser etetin osyndaı aqparattardy zańdylyq turǵydan retteý kerek. BAQ arqyly rýhanı azyq bolyp sanalatyn, tárbıeli urpaq ósirýge yqpal etetin baǵdarlamalardyń, aqparattardyń kóptep berilýin qamtamasyz etý kún tártibiniń basty máselesi bolýy qajet. Sondaı-aq, maqala basynda aıtylǵandaı, júrek tazalyǵyna kóp nárse baılanysty. Osy rette, jýrnalıstermen kezdesýlerdiń barysynda olardyń nazarlaryn ózimniń myna bir paıymdaryma aýdaryp ta júrmin. Oraıy kelip turǵanda solardyń birli-ekisin tilge tıek ete keteıin. Sonaý 1989 jyly Máskeýde Sh.Aıtmatovtyń «Jan pıda» kita­bynyń tusaýkeseri barysynda san túrli pikirler aıtylyp, kesh sońyna taman bir oqyrmannyń «Roman aıaqtalmaı qalǵan sııaqty» degen saýalyna Shyńǵys Tórequluly: «Barlyq suraqtarǵa jaýap berý múmkin emes. Men bul kitapta aq pen qaranyń kúresin kórsetýge tyrystym. Eger siz sony baıqasańyz jáne aq jaǵyn tańdasańyz, men maqsatym oryndaldy dep bilemin», degen jaýabyn alǵa tartty. Kelesi bir ǵıbratty áńgime my­na­­ǵan saıady. «Álem neden bas­taý alady?» – degen suraqqa ǵulama «seniń eki kózińnen» dep jaýap qatady. Iá, kózdiń negizgi mindeti – kórý. Biraq onyń neni jáne qalaı kóretini – óz aldyna úlken fılosofııalyq bir tylsym dúnıe. Bireý úshin, máselen, ot ómirdiń shyraǵy bolyp tanylsa, basqaǵa ol aqyrzamannyń belgisi retinde qabyldanýy múmkin. Bir nárse aıqyn: dúnıege, ómirge, adamdarǵa bir Allanyń kózimen qaraý kerek. Biraq Jaratýshyny eshkim kórgen joq, ony tolyq túısingen emes. Sondyqtan barlyq nársege Táńirimizdiń adamǵa bergen uıat kózimen qaraǵan jón sekildi. Osyndaıda balalyq shaǵym esime túsedi. О́ziniń talaıly taǵdy­rynda aýyr turmystyń dámin bir kisideı tatyp, jaqsyny da, jamandy da biraz kórgen meniń ata-anam bizdiń boıymyzǵa kisiliktiń izgi qasıetterin sińirýge umtyldy. Keıin baıqaǵanymdaı, kún saıynǵy kózge onsha kórine bermeıtin qarapaıym adamdardyń is-áreketteri, shyndap kelgende, joǵary adamgershiliktiń úlgisi eken jáne oǵan áldeneshe márte kózim jetti. Áli esimde, ótken ǵasyrdyń alpy­synshy jyldarynyń ortasynda bizden temirjolmen arnaıy vagondarǵa artyp, basqa aımaqtarǵa býylǵan shópti jóneltý qajet boldy. Bul jumysqa biraz adam jegildi, al aqysyna sol shóp belgilendi (shart boıynsha berilýge tıis shóptiń mólsheri tıelgen vagonnyń sanyna baılanysty boldy). El bolǵan soń ártúrli adamdar bar. Bireýler vagonnyń bet jaǵyn ǵana qalqaıtyp, artyq shóp alý úshin qýlyqqa bardy. Bizdiń de osyndaı tirlikterge bastaıtyn áreketimizdi ákem tyıyp tastap otyratyn, al ózi vagondardy keneresine deıin nyǵyzdap toltyratyn. Ákemniń sondaǵy «Bireýdi aldasań, obalyna qalasyń, budan ótken kúná joq. Adamdy aldaýǵa bolar, Qudaıdy aldaı almaısyń!» – degen sózderi máńgi esimde qalypty. Iá, ar-ojdanmen ómir súrip, qoǵam ıgiligi úshin eńbek etýge ne jetsin. Endeshe, júregimizde tek uıat uıalap, ol qaı ýaqytta da aq jaǵynda bolsyn! Sonda ǵana biz rýhymyz berik, sanamyz sergek ult retinde qazirgi daǵdarys saldaryn oıdaǵydaı eńserip qana qoımaı, odan burynǵydan da bekemdenip shyǵamyz, sóıtip, órkenıet áleminde óresi bıik, órisi keń uly memleketke – Máńgilik Elge aınalamyz. Olaı bolsa, rýhanı qundylyqtardy materıaldyq ıgilikpen egiz qatar alyp júrý bizdiń basty mindetimiz ekendigin túısingenimiz jón. Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy ASTANA