Bernard Verber.
«Qumyrsqalar» romany
Jumyrbasty pendeniń kókti jeńgen biri joq, Bárin túgel jutady jer-jebirdiń jigi kep. Amansyń ba sen qazir?! Shattysyń ba osyǵan? Aınalarsyń áli sen qumyrsqanyń asyna... Omar Haııam Budan birqatar jyldar buryn belgili fransýz jazýshysy Bernard Verberdiń... qumyrsqalar týraly trılogııasy orys tilinde basylyp shyqty da, osy tilde oqyp-sóıleı alatyn qatar jatqan elderge jappaı taraı bastady. Attary «Qumyrsqalar», «Qumyrsqa kúni» jáne «Qumyrsqalar revolıýsııasy», dep atalatyn úsh kitap sol boıda osy aımaqtaǵy bestsellerge aınalyp shyǵa keldi. Jalpy, jazýshynyń 16 jasynan bastap shıyrlaýdy qolǵa alǵan bul shyǵarmalarynyń tyrnaqaldysy 1989 jyly tolyq jazylyp bitip, 1991 jyly 30 jasynda baspa júzinda jaryq kórse, támatty-támámi 1996 jyly oqyrmandar ortasyna jol tartqan eken. Bylaı qaraǵanda, túkke turǵysyz kórinetin jándikterdi keıipker etip alǵan folıanttyń tatymdy tabysqa jete qoıatyn shamasy joq sııaqty edi. Onyń ústine fransýz ádebı syny kitaptardyń ádepki debıýtin onshalyqty jyly qabyldaı qoımaǵan-tyn. Biraq kitap súıer qaýym ol syndy qulaqqa qystyrmady. Sonyń arqasynda qumyrsqalar qujyrasy men qudireti jónindegi shyrǵasy shymyr shyǵarmalar qysqa ýaqyttyń qyltasynda Eýropa men Soltústik Amerıka elderine tolassyz tarap, birden rekordtyq kórsetkish – 10 mıllıon taralymdy kórsetti. Jazýshy Bernard Verber osy sıkldyń alǵashqy kitabyna ǵumyrynyń on eki jylyn sarp etken eken. Sol ýaqyt aralyǵynda ol qumyrsqalar ómirin zertteýshi mırmekolog-ǵalymdarmen udaıy aqyldasyp qana qoımaǵan, atalmysh jándiktiń tynys-tirshiligin zertteý úshin kóp qabatty úıdegi páterine ıleý de ákelip ornalastyrǵan. Sol izdenisterdiń arqasynda ǵalamdyq deńgeıde dúmpý týǵyzǵan álgindeı kitaptar shoǵyryn dúnıege keltirgen. Al osy shyǵarmalardy oqyp shyqqan soń adamdarǵa myna jándikpen til tabysa ómir súrý kerek eken-aý degen tujyrym tutanyp sala berer edi. О́ıtkeni, keleshek keneresindegi evolıýsııanyń ekpini bizdi qaıda aparyp soǵatyny belgisiz. Bálkim, adam balasyna bir kezderi Kún astynan oryn alý úshin osy jándikpen shyndap aıqasýǵa týra kelip te qalar... Osy jaıly oılansań, oıyń oıran bolady. Al oqymysty qaýym ortasy Bernard Verber kitabynda keltirilgen jelilerdiń bári de shynaıy shyndyqqa sýarylyp alynǵanyn aýyzǵa alady. Rasynda bylaıynsha momaqan bolyp kórinetin qumyrsqalardyń bizdiń planetamyzdyń naǵyz qojaıyny sanalatyndaı da reti bar eken. Olar Jer sharyn munda adamdardyń alǵashqy násili paıda bolǵannan kóp buryn jaýlap alǵanǵa uqsaıdy. Buǵan qosa olar ózine deıin de, ózinen keıin de jer betinen birjola quryp ketken basqa myńdaǵan tirshilik ıeleri sııaqty qurdymǵa qulamaı, kerisinshe turmys jaǵdaıyna barynsha beıimdelip alady. Onymen de toqtamaı, ǵasyrlar boıy óziniń ózgeshe órkenıetin qalyptastyrady. Jáne bul órkenıettiń qurylymy adamdar qaýymdastyǵyn qatty eske túsiredi. Qumyrsqalardyń da memleket-federasııalary bar. Qarapaıym jan olar jóninde birdeńe bile qoımas. Jurttyń kóbi, máselen, qumyrsqalardyń qyzyl tústi úlken, qara tústi shaǵyndaý, qońyr tústi maıda túrleri kezdesetinin, endigi bireýleri qanatty bolyp kelip, ushyp júre beretinin ǵana paıymdaı alady. Sol sııaqty ormanda júretin qumyrsqalardyń irileý, qalaly jerdegilerdiń kishileý bolatynyn da biraz kisi bilse kerek. Al qazirgi tańda ǵalymdar jer betinde olardyń 12 myńnan astam túri tirshilik etetinin anyqtap otyr. Jáne bul naqty toqtalǵan sıfr emes. Bul úshin osydan sanaýly jyldar ǵana buryn deńgeıdiń 6 myń túrmen shektelgenin aıtsaq ta jetkilikti. Osy kúni de joǵarydaǵy kólemniń toqtap qalaryna senim joq. Sebebi, jyl saıyn álgi tizimge 200-300 túr qosylýda. Negizinen olar tropıkalyq djýnglı ormandarynyń arasynan tabylyp jatyr. Qumyrsqalar qaýymdastyǵy qazirgi tańda 20 topqa, 54 omaqqa, 378 tekke, 12 470 túr men 4515 túrshege bólinedi. Osy qumyrsqalardyń kóptegen túri ózara orasan zor qaýym bolyp birge tirshilik etedi. Ǵalymdar bul kolonııalardy «federasııalar» nemese «memleketter» dep ataıdy. Osyndaı ár federasııanyń qamtýynda bir-birimen qanshama qaıshylasqan soqpaqtar arqyly jalǵasyp jatatyn áldeneshe ondaǵan, júzdegen nemese tipti myńdaǵan ıleýler bolady. Bir ǵajaby, bir federasııanyń qumyrsqalary eshqashan bir-birine shabýyl jasamaıdy. Munyń ornyna olar bir-birine tamaq usynyp, birge ańǵa shyǵady, óz aýmaqtaryna kirip ketken básekelesterimen qatarlasa soǵysa kelip, aýyr zattardy izbe-iz júrip tasysady. Al osy federasııalar shegine qumyrsqalar aralyq uıalardy, ıaǵnı baqylaý beketterin qoıady. Munda jaýynger jáne barlaýshy qumyrsqalar turady. Olar, álbette, qaýymdastyqty syrttan keletin jaýdan qorǵaıdy. Qazir álemdegi eń úlken federasııa Japonııanyń Hokkaıdo aralynan tabyldy. Ondaǵy jalpy aýmaǵy 3 myń sharshy shaqyrymdy alatyn 45 myń qujyrada 300 mln. jándik tirshilik etedi. Mundaı qaýymnyń qyzyqty da joǵary uıymdasqan bóligi tropıkalyq aımaqtarda ómir súredi. Osy sekildi «oıshyl qumyrsqalar» bizdiń óńirlerimizde de kezdesip qalady. Mysaly, toǵaıly-ormandy alqaptardy mekendeıtin jalqyn sary qumyrsqalar sondaı aqyldylar qataryna jatatyndyqtan, kópten beri ǵalymdardyń zertteý nysanyna aınalyp keledi. Qumyrsqalardyń bul túrleri qara topyraqty qunarlandyrýǵa atsalysyp, ósimdikterdi juldyz qurttardan saqtap qalady eken. Qumyrsqalar qaýymdastyǵy temirdeı tártippen ustalady. Bul tártip ár qujyra men ıleýden federasııa deńgeıine deıin túgel saqtalady. Qaýymdaǵy árbir músheniń óz mindeti jáne qyzmeti bar. Olar alǵa belgili bir maqsat qoıyp, sony oryndaýǵa kelgende aldaryna jan salmaıdy. Bul qaýymdastyq qaı jerde de matrıarhat bolyp tabylady. Olarda negizinen amazonkalar turady. Kez kelgen ıleýdiń basty tulǵasy, ıaǵnı top bastar kósemi Ana-hansha bolady. Qumyrsqanyń keıbir túrlerinde mundaı jetekshi Ana birnesheý de bolyp keledi. Osy analyq qumyrsqa erkek qumyrsqamen ǵumyrynda bar bolǵany bir-aq ret shaǵylysady. Biraq sonda alyp qalǵan shaýqaty onyń qalǵan búkil ómirine, ıaǵnı arǵy jaǵyndaǵy 10-15 jylǵa tolyq jetedi. Sol arqyly ol qaıta-qaıta jumyrtqa basyp otyrady. Munda barlyq derlik qumyrsqalar túrleri urpaqtaryn kastalyq júıemen óndiredi: bir jumyrtqadan bolashaq analyqtar paıda bolsa, kelesisinen ańshylar, bala kútýshiler, qurylysshylar, ólekse jınaýshylar, kúzetshiler, jumysshylar, jaýyngerler jáne basqalar órip shyǵady. Jáne olar osy alyp shyqqan qyzmetterin qalypty turmys jaǵdaıynda eshqashan aýystyrmaıdy. Analyq-hanshalar kelbeti jaǵynan jumysshylar tobyna uqsaıdy. Olardy tek keýdeleriniń úlkendigi ǵana ózgelerden ajyratyp kórsetip turady. Bularda taǵy eki qanat bolady. Biraq olar alǵash uryqtanǵannan keıin-aq túsip qalady. Osyndaı qanattar erkek qumyrsqalarda da bar. Ana-hansha basyp shyǵaratyn jumyrtqadan tek qana áıel qumyrsqalar, ıaǵnı amazonkalar óredi. Osylaısha qaýym músheleriniń deni urǵashy qumyrsqalardan quralady. Al Ana-hansha baýyryna baspaǵan jumyrtqa ómirge kil erkekterdi ákeledi. Sany barynsha az bolatyn olar tek analyqtardy uryqtandyrý úshin ǵana kerek. Ileýdegi erkek qumyrsqalardyń bar mindeti osylaı óz qalasyn salý úshin otbasynan ketkisi keletin analyqtardy uryqtandyryp turý bolyp tabylady. Taǵy bir tańǵalatyn jaıt, bizdiń planetamyzdaǵy qul ıelenýshi qoǵamdy biletin eki ǵana jaratylys ıesiniń biri – adam, al ekinshisi osy qumyrsqalar bolyp shyqty. Bul qurylys qumyrsqalar arasyndaǵy amazonkalarda saqtalyp qalǵan. Al amazonkalarda jumysshy taby bolmaıdy, olar qashannan analyqtar jáne jaýyngerler bolyp eki topqa ǵana bólinedi. Qazaqstanda osyndaı qul ıelenýshi qumyrsqalardyń úsh túri bar. Olar óz betterinshe qorektene almaıdy, áldekim aýyzdaryna ákelip tamaq tosýlary kerek. Olar tipti, ıleý turǵyzýdy da bilmeıdi. Sondyqtan, qul ıelenýshilerdiń analyq-padıshasy basqa ıeliktegi qumyrsqalardyń uıasyna basyp kiredi de, ondaǵy analyqty óltirip, jumyrtqalaryn sonda qoıady. Al sol jumyrtqalardy burynǵy qojaıyndardyń bala kútýshileri qaraýyna alady. Sosyn qul ıelenýshiler qujyrany tolyq ıemdenip bitkesin, ondaǵy burynǵy úı ıelerin de túgel qyryp salady. Osydan soń usaqtaý ıelikteri bar, kórshilerine shapqyn bastaıdy. Ondaǵy bar maqsat bógdeniń bala-pillálaryn tartyp alý bolyp tabylady. Sol sharanalardy óz uıalaryna ákelip salǵannan keıin olardan amazonkalarǵa tamaq tasyp, olardy asyrap turýdy ǵana biletin naǵyz quldardy ósirip shyǵarady. Mundaı jaǵdaı adamdardyń tarıhynda da az kezdesken joq qoı. Amazonkalar quldarynyń ańǵa shyqqan sátteri de qyzyq. Olar alǵashqy qaýymdyq qurylys tusyndaǵy adamdardyń tirshiligin qatty eske salady. Olar jolaı kezikken jemtikterine barlyǵy jabylyp, bas salady. Sol sátte jabaıy adamdardyń mamontty jarǵa jyǵatyn kórinisi kóz aldyńa keler edi. Adamǵa uqsas aqyldylyǵy men aılakerligi arqasynda bul jándikter dene turqy ózderinen eki-úsh ese úlken jándikti toryna ońaı túsire alady. Alatyn ańyn ańdyǵan qumyrsqalar ósimdikter japyraqtarynan talshyqtar qıyp alyp, olardan ishi qýys kishkene ǵana úıshik jasaıdy. Úıshikti qurastyryp bolǵan soń ishine kóp jaýynger jasyrynyp jatyp alady. Sol kezde ishterindegi birneshe usaq qumyrsqa bastaryn qyltıtyp, jemtigin ózderine shaqyrady. Sol arandatýǵa túsip qalǵan ara, shegirtke, qońyz sekildi jándikter úıshikti ósimdiktiń japyraǵyn nemese sabaǵy dep oılaıdy. Sosyn sol ósimdiktiń shyrynynan tatýǵa keledi. Al oljasyn kútip otyrǵan qumyrsqalar sol kezde olarǵa uıymdasqan túrde tarpa bas salady. Mundaı qaýyrt shabýyldy kútpegen jándikter qapelimde qarsylasa almaı, bojyraıady da qalady. Osyny kútip jatqan negizgi jaýyngerler jan-jaqtan lap beredi. Bireýi tobyqtan, bireýi aıaqtan, endi bireýi keýdeden tartyp, qaıshy tisti shaqyrlatyp kelip salǵanda, dóńkıgen qońyz ben shegirtke birden shatqaıaqtap ketedi. Aqyrynda kózderi qaraýytyp, eseńgirep sala bergen jándikter qumyrsqanyń denesin uıytyp, dyzyldatyp bara jatqan ýytyna shydaı almaı, gúrs etip jerge qulaıdy. Sol-aq eken, júzdegen jyltyrkóz jyrtqysh kózdi ashyp-jumǵansha dóńkıip qımylsyz jatqan qurbandyqty jiliktep, týrap, qyrqyp, qıdalap, borshalap, áp-sátte túgin qaldyrmaı uıasyna tasyp áketedi. Osy tásildiń ózi grek ańyzdaryndaǵy Troıa shahary túbine ákelingen jasandy aǵash atty esimizge salar edi. Sonda adam sekildi oılaı biletin qumyrsqanyń qudiretine tańǵalmasqa amalyń qalmaıdy. Kolonııadaǵy qumyrsqalardyń aıtarlyqtaı basym bóligin jynystyq jaǵynan pisip-jetilmegen urǵashy toptan turatyn jumysshylar qaýymy quraıdy. Bulardyń ózi keıde usaq mamandyqtar boıynsha suryptalady. Qumyrsqalar qujyrasyndaǵy jumys bólisi de qatań tártip negizinde júzege asady. Ádette, jas jumysshylar bala kútýshiniń mindetin atqarady. Olar eseıe kele, qurylysshyǵa, sosyn tamaq tabýshyǵa aınalady. Al tamaq tabýǵa qabilet-kúshteri qalmaǵan kártańdary azyq-túlik qoımalarynyń saqtaýshylary, qaraýyldar men baqylaýshylar bolyp qyzmet etedi. Endigi bir eriksiz jaǵa ustatatyn jaıt, qumyrsqada da adam balasy sekildi qolǵa úıretilgen úı janýarlary bolady. Bylaısha ósimdik bıti sanalatyn olar «qumyrsqa sıyrynyń» mindetin atqarady. Sol sıyrlardyń denesinen tátti shyryn bólinedi. Aqyl-oıy asqan jándikter ony negizgi asy men sýsyny retinde iship, ózderinshe raqat sezimge bólenip, keıde mas bop júredi. Sıyrlardy asyraý úshin olar da baqtashy ustaıdy. Olar «janýardy» mezgilimen sýaryp, toıyndyryp, saýyp, bópelerin tap-taza as-aýqatpen asyraıdy. «Maldyń» emin-erkin jaıylýy men ósip-ónýi úshin beretin qumyrsqalar óz ishinen kúzetshiler men qorǵaýshylar tobyn iriktep shyǵarady. Eger jaıylyp júrgen álgi «sıyrlarǵa» syrttan basqa bir jándik kelip tıisetin bolsa, qaraýyl qumyrsqalar qyrǵyn tóbeleske kirisip ketedi. Al padashynyń mindeti tabynǵa qunarly jaıylym taýyp berip, jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa kóship-qonýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Kún tús áletine jetip, aýa ysyǵan sátte olarǵa shóp-shalamnan kúrke jasap berip, kóleńkelik pana keltiredi. Ýaqyty jetip, qys kelgende, baqtashylar urǵashy sıyrlardy kádimgideı jyly da qurǵaq qystaýǵa jaıǵastyrady. Olar qumyrsqalar deniniń saý bolyp, urpaǵy jaqsy ósýi úshin sıyrdyń kútimin durystaý kerek ekenin jaqsy biledi. Sıyry semiz bolsa, qumyrsqanyń da kúıi jaqsaratyny olarǵa ábden málim. Sol sebepti de, baqtashy qaraýyndaǵy sıyrlardyń qońy óz betinshe júrgenderden áldeqaıda táýir bolady. Olardyń ósip-ónýi de tez. Sondyqtan, aıdalada júrgen ósimdik bıti qumyrsqadan qojaıyn tapsa, bala-shaǵasyna deıin qýanady. Qumyrsqalardyń uqyptylyǵynda da shek joq. Olar ár jerde shashylyp qalǵan shóp-shalam men dándi daqyldyń bárin uqyppen jınap, uıasyndaǵy qurǵaq qoımaǵa ákelip saqtaýǵa beıil. Qoımadaǵy qyzmetshiler daladan jıylǵan ár alýan dán men dánekti tazalap, suryptap otyrady. Jınalǵan astyqty jemes buryn qaýyzynan arshyp, tazartyp, un qylyp untaqtaıdy. Bizdińshe bul dıirmenge tarttyryp, un shyǵarǵanmen birdeı. Dastarqanǵa jaýapty aspazshy qumyrsqalar untaq undy silekeı sýlaryna aralastyryp, qamyr ılep, bylamyq jasap, qundaqta jatqan «bópelerdiń» aýyzyna aparyp salady. Sondyqtan, tirshilik kepili bolǵan dándi uzaq merzimge durys saqtaý úshin jankeshti eńbek etedi. Nóser jaýynnan soń «as-aýqattary» dymqyl tartyp qalsa, olardy tezdetip dalaǵa shyǵaryp, keptirip, qurǵatyp alady. Al kepkennen keıin qaıtadan úılerine tasyp kirgizedi. Bir qyzyǵy, qumyrsqalardyń turatyn qurlyǵy men jeriniń aýa raıyna baılanysty kásipteriniń túrleri de bólekteý bolyp otyrady. Máselen, Azııa men Afrıkany meken etetin qumyrsqalar negizinen kóshpendi turmys saltyn ustanady. Olar kezekti qonys etken jerlerinde ýaqytsha baspanalar salyp alady da, udaıy kóship-qonýmen bolady. Bulardyń arasynda dán tuqymyn jınaıtyn, sıyr sútin saýatyn, ańǵa shyǵatyn túrleri qaýymǵa tamaq taýyp berýmen aınalysady. Osyndaı tamaq tabýshylardyń qataryna óz ıleýleriniń qabatynda sańyraýqulaq plantasııalaryn ornatatyn fermerlerdi de jatqyzǵan jón. Joǵaryda aıtylǵan Bernard Verberdiń romanynda osyndaı eginshilerdiń Parıj túbindegi qujyrasynyń ómirinen syr shertiledi. Biraq bul jerde jazýshy bir nárseden qatelesip ketipti, mundaı orasan zor sańyraýqulaq plantasııalary tek Ońtústik Amerıka qumyrsqalarynda ǵana bolady eken. Jerasty eginshiligin olar 3-5 metr tereńdikke ornalastyrady, bul alqaptardy dıametri 10 santımetr keletin týnneldermen jalǵastyryp qoıady. Sol sııaqty tyńaıtqysh retinde shirigen japyraqtardy qoldanady. Jaqynda belgili boldy, kúlli Ońtústik Amerıkada eginshi-qumyrsqalar sańyraýqulaqtyń bir ǵana túrin emes, onyń tipti, birdeı keskindisin paıdalanady eken. Muny az deseńiz, álemniń kez kelgen qurlyǵyndaǵy qumyrsqa azyq etip otyrǵan sańyraýqulaqtyń da túrleri birdeı kórinedi. Demek, bul órkenıettiń ıeleri san mıllıondaǵan jyldar boıy jasalǵan uzaq tájirıbeniń negizinde ózderine kerekti erekshe bir sańyraýqulaq túrin oılap tapqan bolyp shyqty. Buǵan qosarymyz, olardy aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý isi adamdardan kem degende 50 mıllıon jyl buryn qolǵa alynypty. Qumyrsqalardyń eginshilikti ǵylymı deńgeıde damytyp áketkeni sonshalyq, álgindegi sańyraýqulaqty quramynda kalorııasy óte joǵary, belogy bar etip jasap shyǵarǵan. Aqyly asqan qumyrsqalardyń tirshiligine baılanysty taǵy bir mynadaı ǵajaıyp derek bar. Latyn Amerıkasyndaǵy Perý atty memleket jerindegi ıt tumsyǵy batpaıtyn qalyń ormanynyń ortasynda aǵashtyń bir ǵana túri ósedi. Jergilikti jartylaı jabaıy aborıgender oǵan jolamaıdy. О́zderi «Shaıtan baǵy» dep ataıtyn bul mańǵa barýdan qorqady. Sebebi, perýlik úndister óz tilderinde «Chýaıtakı» dep ataıtyn orman albastysy osy jerlerde turady-mys. Keıin eldiń bıolog ǵalymdary túbegeıli zerttep kórse, bar gáp qumyrsqalarda bolyp shyqty. Osy alapty qonys tutqan qujyra ıeleri bul mańaıda búrshik jaryp óse bastaǵan bóten shybyq kórse, birden ý shashyp, kóktemeı jatyp soldyryp tastaıdy eken. Sodan soń ǵalymdar baqylaýdy odan ári júrgizip, álgi «Shaıtan baǵynyń» janyna ártúrli basqa taldardyń dánin egip kóredi. Sol dánekten birneshe óskin de ósip shyǵady. Al olardy kórgen qumyrsqalar údere kóterilip, nebári bir táýliktiń ishinde bárin typ-tıpyl etedi. Sóıtse, olar shybyqtarǵa tıgen jerin kúıdirip, oıyp túsetin qyshqyldaryn seýip, birden joıyp jiberetin bolǵan. Endi sol kóshetterdi ózge bir jerlerge egip kórse, esh kedergisiz ósip-ónip, jaıqalyp kete bergen. Munyń sebebin ǵalymdar: «Qumyrsqalar ózderi meken etip otyrǵan aǵashtarǵa baqtalas bolmaýy úshin bóten shybyqtardy álsiz kezinde aıaýsyz qurtyp otyrady», dep túsindirdi. Sol «Shaıtan baǵyndaǵy» aǵashtar sany artyq-kemi joq týra 328 túp bolyp shyǵypty, al osy qumyrsqa qujyrasynyń tirshilik etip kele jatqanyna 800 jyldan asyp ketipti. Álbette, qumyrsqa sharýashylyǵyndaǵy mundaı tańǵalarlyq jetistikterdi túgel olardyń ınstınkine telip, tabıǵat-ana osylaı jaratqan soń bári osylaı jasalyp jatqanyna ılana salýǵa da bolar edi. Biraq zertteýshiler munyń tipti, de olaı emes ekenin osy kúni tańdaı qaǵa otyryp, baıan etedi. Qumyrsqalar kúlli jándik ataýlynyń ishindegi bir-biriniń tirligin baǵyp, birinen-biri úırenip is jasaıtyn jalǵyz jaratylys ıesi ekenine áldeqashan kóz jetkizgen. Bylaıynsha aıtqanda, olar biriniń tájirıbesin biri alyp, jańa tehnologııany udaıy meńgerip otyratyn aqyl-oı ıeleri bolyp shyqty. Bul jańalyqty Reseıdegi Novosibir mırmekologııa ǵylymı mektebiniń professory Janna Reznıkova álemde birinshi bolyp ashty. Olardyń zertteýinde shalǵyndy jerdiń qumyrsqalary ózderinen góri pysyqtaý qumyrsqalardan tamaq daıyndaýdyń tıimdirek joldaryn úırengen kórinedi. Bir otbasyndaǵy qumyrsqalardyń báriniń aqyldary birdeı bola bermeıtinin de osy ǵalymdar toby anyqtapty. Olardyń shamamen on paıyzdaı bóligi aıryqsha alǵyr, zerek keledi eken. Jaqynda qumyrsqalardyń ózderiniń bolashaq qurbandaryna qalaı qaqpan quryp, tuzaq salatyndary málim boldy. Ońtústik Amerıka ormandarynda tirshilik etetin shaǵyn deneli qumyrsqa túri ondaı tordy ósimdiktiń sabaǵyna salatyn bolyp shyqty. Olar sol sabaqty birneshe jerinen úńgip tesip, soǵan shegirtke men kóbelek kelip aıaqtaryn tyǵyp alǵansha ańdyp otyrady eken. Al jemtikteri sol jerge keptelip qalǵan boıda sabaqtyń astynda tyǵylyp turǵan sarbazdar álgilerdiń aıaqtaryna jabysa ketedi. Sol sátte joǵarydan jaýyngerlerdiń úlken jasaǵy lap qoıyp, ańshylardyń tistegeninen on ese qatty keletin soqqyny jaýdyrady. Jemtik tordan shyǵyp ketpes úshin qumyrsqalar onyń astynan arnaıy tutqysh ta toqyp qoıatynǵa uqsaıdy. Osyndaı qaqpanǵa túsken qurbandyq qumyrsqa talaýynan qutylyp kete almaıdy. Bul jándikter eńbek quralyn jetildirýde de udaıy tájirıbe almasyp otyrady. Ǵalymdar qumyrsqanyń birneshe túrine baqylaý jasaý negizinde olardyń suıyq tamaqty tasý úshin japyraqtyń qıyndysyn, aǵashtyń jańqasyn, keıde qatyp qalǵan topyraqty ádemi paıdalana biletinderine kóz jetkizgen. Olar, mysaly, ózderi áketkisi keletin bal tamshysyn solardyń ústine tamyzady da, ábden kepkeninshe kútedi. Sodan keıin baryp, úılerine súırelep áketedi. Olar osylaı ártúrli zattardy qural retinde paıdalaný arqyly ádette, ózi domalatyp alyp ketetinnen on esedeı artyq mólsherde tamaq tasyp ákete alady. Munyń basqa qujyralardaǵy qumyrsqalarmen arada júretin qatań básekelestik jaǵdaıynda tıgizetin paıdasy zor. Osy jerde 1968 jyly Fransııada jasalǵan myna eksperıment týrasynda aıta ketkenniń artyqtyǵy bolmas. Onda qumyrsqalardy eki jipti tartýǵa úıretken. Olardyń birin tartyp qalǵanda, qant suıyǵy shyǵatyn bolsa, ekinshisiniń sońynda eshteńe de bolmaǵan. Al qumyrsqalardyń 70 paıyzy sonda tańdaýdy durys jasap, shyryny bar jipke umtylǵan. Ázirge adamdarǵa qumyrsqanyń ózindik boljamdy tilin túsiný asa qıyn bolyp tur. Degenmen, ony ajyratý jolyndaǵy eksperımenttiń júrip jatqanyna biraz boldy. Al qumyrsqa tili negizinen ıisterdiń, ıaǵnı feromondardyń kesheninen, aıaqtardy qozǵaltý jolymen jasalatyn ymıshara men antenaly baılanystardan quralatyn sııaqty. Qumyrsqany zertteýshiler bul rette oǵan týystas bal aralaryna baılanysty tájirıbege júginip otyr. Tap osy aralardyń sımvoldy bı tilimen sóılesetinin dáleldep shyqqan avstrııalyq zoolog Karl fon Frısh 1973 jyly Nobel syılyǵyn alyp edi. Aralar «tiliniń» aıryqshylyǵy jónindegi tujyrymdy ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda danııalyq ǵalym Bent Bah Andersen tolyq qalyptastyryp berdi. Ol ár jerde tirshilik etetin aralardyń adamdardaǵy sııaqty óz dıalektileri bolatynyn da aıǵaqtap shyqty. Osynyń negizindegi tájirıbeler qazir AQSh-tyń Kalıfornııa ýnıversıtetinde Argentınadan alynǵan qumyrsqalar negizinde jasalýda. Al Ulybrıtanııadaǵy Batys ýnıversıtetiniń ıntellektýaldy avtonomııa zerthanasynda doktor Krıs Melhısh qumyrsqaǵa jan-jaqty uqsas robot jasap áýrege túsýde. Osy eldegi Brıspol ýnıversıtetiniń oqymystysy Naıdjel Frenks bul jándikti «ujymdyq aqyl-oıǵa» teńep, qumyrsqalar kolonııasyn shaǵyn plastmassa qorapshalardyń aýqymynda zerttep jatyr. Olardyń bári zertteý nysanynyń keleshekte ǵylym úshin orasan zor jańalyqtar ákeletine senimdi. ...Shynynda da áli jumbaqqa toly qumyrsqalar tirshiligindegi ózimizge belgili jaqtardyń ózinen bizdiń alatyn taǵylymymyz kóp qoı. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan» ASTANA