О́mirdiń keıbir órnekteri

Taý tulǵalar alystaǵan saıyn ańyzǵa aınalyp, al sarǵaıǵan tarıh betteri sanada qaıta jańǵyr­ǵan jazbalar arqyly urpaqtar sa­baqtastyǵyn úzbeı jalǵap jatýy ómir zańdylyǵy. Belgili ǵa­lym, qoǵam qaıratkeri marqum Músilim Bazarbaev aǵamyzdyń jary Gúlbarash Baıtoǵaevanyń jaqynda «Qarasaı» baspasynan jaryq kórgen «Biz jáne bizdiń zamandastar» atty estelik kitaby qolǵa tıgen kezde dúnıeden ótken nebir abzal jandardyń adamı keskin-kelbeti, taǵdyr-taǵylymy taǵy bir kóz aldymyzdan syrǵyp ótkendeı syrly áserge bólendik. Estelik degenniń ózi de ártúrli órnekpen kestelenedi. Gúlbarash apaıdyń syr-bu­la­ǵy sıqyrly sazdaı adamdy ózimen birge alyp taýlardyń jotalaryna jeteleıdi. Jotaǵa kóterilgen adam sol bıikten ǵylym men mádenıet kók­jıe­gindegi nebir jaısań jandardy keziktiredi. Keshegi Muhań (Muh­­tar Áýezov), Baýkeń (Baýyrjan Mo­myshuly), Qanekeń (Qanysh Sát­baev), Dımekeń (Dinmuha­med Qo­naev), Quraǵań (Qur­man­bek Jan­darbekov), Shara Jıen­qulo­va, Ahań (Ahmet Jubanov), Ǵabeń (Ǵabıt Mú­sirepov), keıingi izba­sar­lary­nan Oljas Súleımenov, Muh­tar Qul-Muhammed sııaqty t.b tulǵalardyń birimen syrlas, endi birimen qanattas bolǵan sát­terdiń tarqamas shýaǵymen jyly­tady. «1959 jyldyń basynda ýnıversıtette jumys istep júrip kan­dıdattyq dısserta­sııamdy qor­­ǵa­dym. Bir kúni Muhań meni joldan ushyratyp qalyp, «Bul jerde senen basqa da oqytýshylar jetkilikti. Seniń naǵyz jumys isteıtin jeriń – Qyzdar ınstıtýty, so­ǵan bar. Aýyldan kelgen qazaq qyz­daryn joǵary mádenıetti­likke, saýattylyqqa oqytyp-tárbıeleý kerek... «Apaǵa qarap sińli óser»...» degen Muhańnyń aýyldan kelip oqıtyn qazaq qyzdaryna degen qam­qorlyq sezimin avtor súıispen­shilikpen jazyp: «Al men bolsam, uly Muhańnyń aıtqan sózderiniń tereńdigine arada biraz jyl ótip, ózimnen dáris alǵan júz­degen shákirtterimniń aýzynan «biz sizge qarap boıymyzdy da, oıymyzdy da túzedik» degen sózderin óz qulaǵymmen estigennen keıin ǵana baryp birte-birte túsine basta­ǵandaı bol­dym» dep tebirenedi. Muhtar Áýezovtiń qa­zaq qyz­dary­nyń taǵdyryna kezinde aıryqsha mán berip, olarǵa laıyqty us­tazdy ózi izdep, ózi taýyp otyr­ǵanyn bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin. Gúlbarash Baı­toǵaeva Qazaqtyń qyzdar peda­go­gıkalyq ınstıtýtynda taban aýdarmastan otyz bes jyl dáris berip, kóp jylǵy jemisti eńbegine oraı «Halyq aǵartý isiniń úzdigi», «Joǵary mektep úzdigi» belgilerimen, basqa da gramotalarmen marapattaldy. Gúlbarash apaıdyń osy esteligi arqyly bizge Muhań­ny­ń adamı kelbetiniń taǵy bir tamasha qyry jarqyrap kórin­gendeı. Qazaq arýlaryna keıingi bir taraýda tolyǵyraq toq­talǵan avtor Shara apamyzdyń tań shapa­ǵyndaı meıirimin ińkárlikpen jetkizedi. «Qurmanbek Jandar­bekov­­tiń mereıtoıynda: «Endi Qur­man­bekteı arysty jar etip, qadirine jetip, aımalap aza­mattyq qadirin sezingen Sholpan, seniń aldyńda basymdy ıip, rızashylyǵymdy bil­di­remin», – degen. Sóıtti de súı­rikteı saý­saǵynan gaý­har júzi­gin sheship alyp: «Bul maǵan ár­kezde de sát­tilik ákeletin, jolym­dy ashyp, dittegenimdi boldyra­tyn dýaly tuma­rym sııaqty júzi­gim edi, sony endi men saǵan syıǵa tartsam ba deımin», – dep kózine jas tunyp, óz qo­lymen Sholpan­nyń (Jandarbekova) saýsaǵyna jú­zi­gin saldy», – deıdi Sharadaı asyl apamyz. Abzal aǵalarymyz ben apalary­myzdyń ómirine qa­tys­ty mundaı qyzyqty jáıt­ter­diń qanshasy qaǵaz betine tús­peı qalǵanyn oı­lasańyz, tarıh­taǵy nebir izgilikti izder abaı­syzda jýylyp-sha­ıylyp ketip jat­qanyn ańǵarasyz. Bul kitaptyń basqa estelikterden aıyr­ma­shy­lyǵy – osyndaı óz­geni qaı­talamaıtyn qunar­ly qu­pııa­synda. Ǵylym men óner adam­darynyń arasyn­daǵy adamı qa­rym-qatynas­tyń bú­ginde tym sırek kezdesetin ushqyn­dary ushy­ras­­qan­da, urpaqtar sabaq­tastyǵy úshin adamnyń jeke basynyń osyndaı erekshe qyr­laryn ashqan eńbek­ter­diń óte-móte mańyzdy ekenin sezesiz. Esteliktiń so­ńyna taman 60 jyl­­dan astam joǵary oqý oryn­­darynda qyzmet atqar­ǵan aǵasy, tarıh ǵylym­dary­nyń doktory Ábdi Tur­synbaev, jıyrma jyl­dan astam muǵalim, mektep dı­rektory bolyp qyzmet istegen Shaıdozym Baıtoǵaev, sondaı-aq Ultý, Polat shesheleri ja­ıynda jazǵandary óz aldyna bir bólek jas­tyqtyń jasyl j­apyraǵyndaı jel­pıdi. Qysqa­sy, «Biz jáne biz­diń zamandastar» mádenıet pen áde­bıettiń maıtalmandary arýa­ǵyna rýhanı taǵzym syndy shó­li­r­kegen keýdege saýmal nár beredi. Olardyń shy­ǵarmashyl eń­bekteri týraly estelikter jıi jaryq kórip jatýy múmkin, al kúndelikti ómirdegi mundaı qaı­talanbas sátter, sezim jy­lýy nazardan tys qalyp qoıa beredi. Osy jaǵynan kitap bu­rynǵy biraz olqylyqtyń ornyn toltyrǵandaı áser túıgize­di. Árı­ne, tanymal tulǵalardyń adamgershilik qasıetterin bir ǵana estelikke syıǵyzý áste múmkin emes. Biraq Músilim Bazarbaev kelbetin asyl jarynyń aıshýaq sezimmen alańsyz kestelep, ómir órnegin oı-eleginen ótkergeni súı­sintedi. Keshegi izderdiń kúń­gir­tinen góri kúngeıi basym eken. Taǵdyr taǵylymdaryn taǵy da halyqtyń rýhanı qazynasyna qosa berýge kisini rýhtandyrar qa­­shan­da osyn­daı kúngeıler bolǵan ǵoı. Alys taýlarda aq jamylǵy, ańsarly arman-shyńdar kóp áli jetetin. Jar sezimin aıalaǵan qa­zaq­ta ardaq­ty analar bar desek, muny Gúl­barash apaı syndy qoly­nan qalamy túspegen aıaýly jan­darǵa arnap aıtylǵan sóz dersiz. Qarashash TOQSANBAI.