Syndarly suhbat – birliktiń belgisi

Basty maqsat – halyqtyń kóńilinen shyǵý О́tken senbide Astanada Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııanyń úshinshi otyrysy ótti. Ádettegideı, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary, Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııanyń tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev basshylyq etken jıynda «Jerdi sheteldikterge jalǵa berý kerek pe, joq pa?» degen suraq keń aýqymda talqyǵa tústi. Otyrysty ashqan Baqyt­jan Saǵyntaev birinshi kezek­te basqosýǵa komıssııa quramy­nyń 62 múshesi qatysyp otyr­ǵanyn, qalǵandary belgili sebep­termen kele almaǵanyn atap ót­ti. Budan keıin komıssııa tór­aǵasy kelisim boıynsha kún tártibine shyǵarylǵan «Jerdi shetel­dikterge jalǵa berý kerek pe, joq pa?» degen máselemen qatar, zańdy tulǵalardaǵy shetel­dik kompanııalardyń úlesine baıla­nysty taqyrypty da talqy­laýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq, ol Mem­leket basshysy­nyń tapsyr­masymen qurylǵan komıs­sııa jer tóńiregindegi barlyq máselelerdi egjeı-tegjeıli qaraıtynyn jetkizdi. «Biz osymen úshinshi ret komıssııamyzdyń alqaly otyrysyna jınalyp otyrmyz. Qoǵam tarapynan bizge kelip túsken usynys-pikirler óte kóp boldy. Bul bizdiń jumysymyzǵa halyqtyń sergek qarap otyrǵanyn bildirse kerek. Degenmen, jurtshylyq arasynda komıssııa jumysyna kúmán keltirýshiler de joq emes. Tipti, olar jumysyn endi bastaǵan komıssııa jóninde túrli qaýesetter taratýda. Meniń pikirimshe, bul – arandatýshylyq. Osy arada aıta keteıin, eger qoǵamymyzdyń kez kelgen azamaty óziniń usynys-pikir bildirem dese, oǵan tosqaýyl joq. Bul úshin respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerinde múmkindikter bar. Azamattarymyzdyń árbir pikiri nazardyn tys qalmaıdy. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha bul komıssııa quryldy. Bizdiń 6 aı ýaqytymyz bar, osy merzimde kelip túsken usynystardy bir júıege keltire otyryp, Parlamentke usynys jasaýymyz kerek. Sondyqtan, aǵaıynǵa aıtarym, komıssııaǵa óz usynystaryńyzdy jetkizińizder», dedi Baqytjan Saǵyntaev. «Biz osymen úshinshi ret komıssııa­myzdyń alqaly otyrysyna jınalyp otyrmyz. Qoǵam tarapynan bizge kelip túsken usynys-pikirler óte kóp boldy. Bul bizdiń jumysymyzǵa halyqtyń sergek qarap otyrǵanyn bildirse kerek. Degen­men, jurtshylyq arasynda komıs­sııa jumysyna kúmán keltirýshiler de joq emes. Tipti, olar jumysyn endi bas­t­­aǵan komıssııa jóninde túrli qaý­e­­set­ter taratýda. Meniń pikirimshe, bul – aran­datýshylyq. Osy arada aıta keteıin, eger qoǵamymyzdyń kez kel­gen azamaty óziniń usynys-pikirin bildirem dese, oǵan tosqaýyl joq. Bul úshin respýblıkamyzdyń bar­­lyq óńir­lerinde múmkindikter bar. Aza­mat­tary­myzdyń árbir pikiri nazardan tys qalmaıdy. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha bul komıssııa quryldy. Bizdiń 6 aı ýaqytymyz bar, osy merzimde ke­lip túsken usynystardy bir júıege kel­­tire otyryp, Parlamentke usynys jasaýy­­myz kerek. Sondyqtan, aǵaıy­nǵa aı­tarym, komıssııaǵa óz usynysta­ry­ńyz­dy jetkizińizder», dedi Baqytjan Saǵyntaev. Sonymen qatar, komıssııa tóraǵasy aımaqtarda da atalǵan máselege qatysty qarqyndy jumystar júrgizilip jatqanyn málim etti. Onyń aıtýynsha, arnaıy qurylǵan shtabtyń birneshe otyrystary ótken, sondaı-aq, jergilikti jerlerdegi qoǵamdyq keńestiń múshelerimen tyǵyz baılanys ornatylǵan. «Osy aptanyń basynda Astanada oblys ákimderiniń orynbasarlarymen kezdesý uıymdastyryldy. Buǵan qosa, sall-ortalyqtyń, shtabtyń, hatshylyqtyń jumysyn qalaı júrgizý kerektigi jóninde usynystardy qarastyrdyq. Búginde aımaqtarda da qarqyndy jumystar bastalyp ketti», dedi komıssııa tóraǵasy. Odan ári B.Saǵyntaev buǵan deıin qurylǵan jumys toptarynyń jetek­shi­lerine sóz kezegin usyndy. «О́tken joly keńese otyryp, 4 jumys tobyn qur­dyq, onyń jetekshilerin bekittik. Bul azamattar bir aptanyń kóleminde óz­de­rińizben jáne Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi janyndaǵy shtabpen bir­lese otyryp jumys júrgizdi. Osyǵan baı­­la­nys­ty atalǵan jumys toptary je­tek­shi­leriniń málimetterin tyńdaıyq», dedi ol. Komıssııadaǵy Ekonomıka boıynsha jumys tobynyń jetekshisi retinde sóz alǵan Aqylbek Kúrishbaev óz kezeginde atalǵan toptyń negizgi qarastyrǵan máselelerine toqtaldy. «Jer reformasy jónindegi komıs­sııanyń Ekonomıkalyq máseleler bo­ıyn­sha jumys tobyna 28 múshe kiredi, bul jalpy komıssııa quramynyń 40 pa­ıyzy. Atalǵan toptyń otyrysyna agrar­­lyq sala mamandary, ǵalymdar, Par­­lament depýtattary, úkimettik emes uıym­dar ókilderi qatysty. Jumys toby­nyń otyrysynda Jer kodeksine ózger­týler engizý boıynsha komıs­sııa múshe­leri joldaǵan úsh usynys qaras­­tyryl­dy. Onyń birinshisi – jerdi múl­dem eshkimge satpaý jáne jalǵa da ber­meý. Ekinshisi – tıisti sharttardy kú­sheı­te otyryp, jerdi jalǵa berý jáne qazaq­standyq azamattarǵa satý, son­daı-aq, óz azamattarymyzdyń jalǵa al­ǵan jerin mindetti túrde satyp alý kerek­tigi jáne jalǵa alǵan merzimi ót­ken­nen keıin memleketke qaıtarý másel­esi. Úshinshi másele – jerdi jalǵa da berý, satyp alýǵa da ruqsat berý. Bul jań­a­d­an engi­zil­gen norma emes, ol 2003 jyl­ǵy zań­nyń nusqasynda bolǵan. Sony qaıta engizý kerek. Bizdiń top­tyń ma­­mandary osy úshinshi máselege kóbi­­rek nazar aýda­ryp, osy usynystyń artyq­­shy­­lyq­taryna kóbirek den qoıdy. Barlyq­ta­ryńyz túsinesizder, biz qazir naqty usynys bere almaımyz, bul suraq­tardy áli de óńirlerde halyqpen kez­des­kende jan-jaqty talqylaımyz. Birin­shiden, bul ádis álemdik tájirıbege sáı­kes kele­di. Búginde barlyq damyǵan el­der­de jerdi jekemenshikke berý tájirı­besi qa­lyp­tasqan, tek qana Anglııa­nyń óz erek­shiligi bar. Biraq, bul jer­de biz Eýropa, Amerıka emespiz. Sondyq­tan, bul má­sele boıynsha biz tek evolıýsııa­lyq jol­men júrýimiz kerek», dedi A. Kúrishbaev. Sondaı-aq, Ekonomıkalyq máseleler boıynsha jumys tobynyń jetekshisi qazirgi tańda jer paıdalanýshylardyń 99 paıyzy jalǵa alyp otyrǵanyn aıta kelip, jerdi menshikke berýmen qatar, jal­ǵa usyný ınstıtýtynyń da qajettigin sóz etti. «Eger de biz jerdi menshikke berý­men qatar, jalǵa berý ınstıtýtyn jal­ǵas­­tyr­saq, jalǵa alýshynyń sol jerde alań­syz jumys isteýine barlyq múm­kin­­dik­ter bolady. Olar jerdi jalǵa alady, erteń 49 jyly aıaqtalǵan soń, ári qaraı jalǵastyratyn múmkinshiligi bola­dy. Iаǵnı, jalǵa alýshyny eshkim de jerdi satyp al dep májbúrlemeıdi. Bul ereje elimizde jerdi qaıta bólýdi týyn­dat­paıdy, sonymen qatar, jerdi jekemenshikke satyp alýǵa múmkindigi joq azamattarǵa tıimdi. Bul áleýmettik ádilettiliktiń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Bul nusqa boıynsha aýyl sharýa­shy­lyǵyna arnalǵan jerlerdiń basym kóp­shiligi jalǵa berilip, memlekettiń men­sh­i­gin­de qalady degen oıdamyz. Munyń se­be­bi, qarapaıym ári túsinikti», dedi spıker. Buǵan qosa, A.Kúrishbaev jumys toby múshelerinyń «Jerge taýar dep qaraýǵa bolmaıdy, ony óndiris qura­ly retine qarastyrý qajet», degen maz­mun­daǵy pikirin jetkize otyryp, aýyl­sharýa­shylyq jerlerine qatysty birqatar usynystardy alǵa tartty. «Aýyldaǵy aǵaıyn jer satylatyn bolsa, qaladan qaltaly azamattar keledi da, paıdalanyp otyrǵan jerimizdi alyp qoıady dep qaýiptenedi. Sondyqtan, jerdi qalada turatyn adam emes, sol jerdiń basynda turatyn, jerdi jalǵa alyp jumys istep otyrǵan Qazaqstan azamaty alýy kerek. Mine, jumys tobynyń músheleri osy máselege kóp kóńil bólýde. Eger jerdi sol jalǵa alyp otyrǵandarǵa ǵana beretin bolsaq, onda aýksıon ar­qy­ly satý degen máseleni toqtatamyz. Jer aýksıonnan satylmaıtyn bolady. Sol turǵydan qaraǵanda, bul óte tıimdi», dedi A.Kúrishbaev. Sonymen birge, spıker jerdi 49 jylǵa jalǵa berý máselesine qatysty oıyn nyǵarlaı tústi. «Máselen, jerdi 49 jylǵa jalǵa alýǵa múmkindik beril­se, ol merzimi bitkennen keıin taǵy jal­ǵa alý merzimin uzartýǵa múmkindik bolsa, onda ol jerdi azamattarymyz mıl­lıon­daǵan qarjy salyp satyp alyp, shyǵyn­dal­maıdy. Odan da sol aqshasyn óndirisin damytýǵa, jańa tehnıka men tehnologııa engizýge jumsar edi», dedi ol. Sondaı-aq, ol iri latıfýndıster­diń, jer olıgarhtarynyń paıda bolýyna tos­qaýyl qoıatyn tetikterdi qaras­ty­rý qajettigine ekpin berdi. «Bir qol­ǵa beriletin jerlerde tıisti shek­teý bolýy qajet, nátıjesinde jer­diń kóp mól­­sheriniń bir adamnyń qolyna jı­naq­­­talýyn boldyrmaıtyn tetik iske qosyla­dy. Bul turǵyda iri latı­fýn­dıs­­­ter­diń, jer olıgarhtarynyń paıda bolýy­na jol berilmeıdi», dedi A.Kúrishbaev. Budan bólek, ǵalym eldi mekenderdiń qajettiligi men bolashaqta damý jol­daryn qarastyra otyryp, árbir eldi meken­de jaıylymdardyń kerekti kólemin anyqtap, bekitýdi usyndy. Onyń sózine qaraǵanda, jaıylymdardy jalǵa berýge de, satýǵa da tyıym salý kerek. Jaıy­­lymdar tek memlekettiń quzy­ryn­­da qalýy tıis. Sonymen qatar, ol aýyl­sha­rýa­shy­lyq jerlerin tólqujat­pen qam­tama­syz etý qajettigin, álemdik táji­rı­beni es­kere otyryp, jerdi baǵalaý júıesin jańar­tý mańyzdy ekenin, aýyl­sharýa­shylyq jer­lerine tolyqtaı tek­serý júrgizý máselesin kún tártibine shyǵarý kerektigine toqtaldy. Buǵan qosa ol jeke qosalqy sharýa­shylyqtardyń mártebesin, mindet­terin anyq­taý qajettigine nazar aýdardy. «Zań­namany kúsheıtetin jáne jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa qajetti deń­geıde kóńil bólýdiń ýaqyty keldi. Bizdiń oıymyzsha, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń mártebesin, mindet­­terin anyqtaýymyz kerek. Soǵan baı­lanysty ekonomıkalyq is-sharalar júıesi qajet. Eger olar bolmasa, aýyl­sharýa­shylyq kooperasııasynyń naǵyz qoz­ǵaýshy kúshi kim bolady?! Bul turǵy­da qosalqy sharýashylyqtardyń róli ma­ńyzdy», dedi jumys tobynyń basshysy. О́z sózin Aqylbek Kúrishbaev «Jer memlekettiki. Jerdi durys ıgerý aýyl­dy damytýmen tyǵyz baılanysty. Son­dyq­tan da, buǵan durys qaraý kerek. Aýyl sharýashylyǵy salasy elimizdiń temirqazyǵy», dep túıindedi. Muhtar Taıjan Quqyq boıynsha jumys tobynyń músheleri áli bir kelisimge kele qoımaǵanyn aıta kelip, komıssııa músheleriniń shuǵyl túrde óńirlerdi aralap, halyqtyń pikirin bilýiniń mańyzdylyǵyna mán berdi. «Bizdiń jumys tobymyzdyń 14 múshesi bar, jıynymyzǵa 9 adam qatys­ty. Shynyn aıtý kerek, bir ortaq pikirge kelgen emespiz. Keıbireýler qazaq­stan­dyq sharýalarǵa jerdi jekemenshikke berýge bolady jáne berý kerek deıdi. Sharýalar ınvestısııa saldy, birneshe jyl jerdi óńdep jatyr. 13 jyldyń ishinde 0,6 paıyz ǵana satyldy. Satyp alýdyń ornyna jalǵa alý tıimdirek boldy. Biz qazaq­stan­dyqtardyń jalǵa alý quqyǵyn qoldaı­myz. Jerimizdi shetel­dikter satyp alýy múmkin degen qaýpin bildirgender de bar», dedi M.Taıjan. Buǵan qosa, ol birqatar máselelerge óziniń alańdaýshylyǵyn bildirdi. «Eli­mizde ne bolyp jatqanyn kórip otyrmyz. Mamyrdyń 21-i kúni Ánuran­dy aıtqan qaryndastarymyzdy polısııa alyp ketti. Ol qalaı? Men osy máseleni taǵy da kóterip otyrmyn. Biz tıisti organ­dar­ǵa úndeý jasaýymyz qajet. Biz Andreı Kravchenkomen (Jer reformasy boıynsha komıssııanyń múshesi, Bas pro­k­ýrordyń oryn­basa­ry – avt.) osy apta­da kezdestik. Kezdesý jaqsy ótti. Bir-birimizdi túsindik. Sosyn men osynda otyrǵan Artýr Platonovqa (Parlament Má­jilisiniń depýtaty – avt.) aıtaıyn dep edim, Artýr, mıtıngige shyqqan aza­mat­tardyń shamyna tıe berýdi toqtat. Olar bizdiń azamattarymyz. Olar tár­tip buzǵan joq, ózderiniń pikirlerin aıtý­ǵa quqy bar. Men osyny ótinemin, óıt­keni, bul bizdiń jumysymyz úshin asa qajet. Al búıte bersek, komıssııanyń ju­my­sy toqtap qalýy da múmkin. Bálkim bireý­ler soǵan múddeli shyǵar. Arnaıy pikir­ler jazyp, ultaralyq kıkiljińder týǵyz­ǵysy keletinder bar sekildi. Tıisti oryndarǵa úndeý jasaıyq», dedi M.Taıjan. Sonymen qatar, «Osy buqaralyq aqparat quraldarynda Aqmola jáne Almaty oblystarynyń ákimderi Kýlagın men Batalovtar qytaılyqtarmen bir kelisimshartqa qol qoıdy dep jatyr. Osy moratorıı bolǵanda ondaı kelisimshartqa qol qoıǵan jón emes dep oılaımyn. Eger ondaı kelisimshart bar bolsa, onda bizge ashyq aqparat berýi tıis. Men resmı túrde suraıyn dep edim. Ol qandaı kelisimshart? Ne jaıly? Jer jalǵa berilip jatyr ma? Bul tek meniń suraǵym ǵana emes», dedi M.Taıjan. Osy arada komıssııa tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev bul saýaldarǵa óńirlerge shyqqan kezde jaýap alyna­tynyn jetkizdi. «Endi, biz óńirlerge shyǵamyz dep jatyrmyz. Aqmola, Almaty oblystaryna da baramyz. Sol kezde ákimder ashyǵyn aıtsyn. Qol qoıdy ma? Jerdi satty ma? Jalǵa berdi me? Sol jerde komıssııa músheleri aldynda ashyq aıtsyn. Sol kezde buqaralyq aqparat quraldary da qatysyp otyrady. Sol jerde jaýabyn bersin», dedi B.Saǵyntaev. Aqparattandyrý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Murat Ábenov ózi jetekshilik etetin toptyń bir aptadaǵy atqarǵan jumysyna toqtaldy. «Bizdiń top biraz kezdesýler uıym­dastyrdy jáne óz tobymyzdyń eki otyrysyn ótkizdik. Jalpy, komıssııanyń qurylýy qoǵamdyq pikirmen tikeleı baılanysty ekenin eskerýimiz kerek. Aıtylyp jatqan máseleler qoǵamda qalaı qabyldanyp jatyr, komıssııa­nyń jumysyna halyqtyń kózqarasy qandaı, keri baılanys máselesi jáne jurtshylyqtyń óz pikirin komıssııaǵa jetkizýi qaı deńgeıde degen suraqtar mańyzdy. Bizdiń anyqtaǵanymyzdaı, qoǵamda tek eki másele, ıaǵnı jerdi sheteldikterge jalǵa berý, óz azamattarymyzǵa satý kóp aıtylýda. Buǵan qosymsha, jer reformasyna qatysty basqa da máseleler, dáliregi, jerdi durys paıdalaný jóninde de talqylaýlar bolýda. Qarapaıym halyqtyń jerdi alýdaǵy qoljetimdilik jaǵdaılary da qozǵalýda. Ázirshe qoǵamǵa durys aqparat jetpeı jatyr dep málimdeı alamyz. Bizdiń toptyń otyrysynda birinshi kezekte elge baryp, máseleni halyqpen birge talqylaý qajettigi aıtyldy. Aýyl­ǵa deıin baryp, jurtshylyqpen kezde­sip, sol jerde negizgi suraqtardy kún tár­ti­bine shyǵarýymyz kerek», dedi M.Ábenov. Odan ári jumys tobynyń jetekshisi buqaralyq aqparat quraldarynyń múmkindigin teń jaǵdaıda paıdalanýdyń da ortaq sheshimge kelýge jol ashatynyn jetkizdi. «Bizdiń jumys tobymyzda BAQ-ta jer reformasyna qatysty synı kózqarastardyń da aıtylýyna múmkindik berilý kerektigi atap ótildi. Naqtylaı aıtqanda, komıssııa múshelerine BAQ-tar arqyly usynys-pikirin aıtýǵa teń múmkinshilikter berýimiz kerek. Sondaı-aq, jer reformasyna baılanysty qalalyqtardyń da aıtar pikirleri bar ekenin eskerýimiz kerek-aq», dedi ol. Murat Ábenov elimizde turǵyn úı salý úshin 1 mıllıonnan astam azamat jer alý kezeginde turǵandyǵyn aıtyp, osy máseleniń sheshilýine kómektesý kerektigin de sóz etti. «Qolda bar málimetterge súıene sóılesek, elimizde úı salý úshin 10 sottyq jer alý kezeginde 1 mıllıonnan astam azamat kezekte tur eken. Onyń ústine sońǵy kezderi qoǵam arasynda bul másele jer-jerlerde qyzý talqylanýda. Jańa Baqytjan Saǵyntaev myrza Jer reformasy boıynsha komıssııasynyń el ishindegi abyroı-bedeli men buqara­nyń senimi jóninde óte oryndy pikir aıtty. Soǵan qosymsha, aıtqym kele­tini, eger joǵaryda atalǵan kezekte turǵan 1 mıllıonnan astam azamattyń máse­le­sin ońtaıly sheship, rettep berýge atsa­lysatyn bolsaq, komıssııaǵa degen senimdilik te nyǵaıa túsetini sózsiz», dedi M.Ábenov. Onyń aıtýyn­sha, jer telimin alýǵa kezekte turǵandarǵa durys jaýap berilmeı jatyr. Zań boıynsha ár azamat 10 sottyq jer alýǵa quqyly. «Páteri bolsa da, bolmasa da árbir azamat jer telimin alýy tıis. Munyń sheshilý joldaryn izdestirý kerek. Mem­lekettik oryndar sol jerdi daıyn­dap berýge mindetti. Jer berýge mora­torıı jarııalanǵan. Bul azamat­tar­dyń narazylyǵyn týdyrady. Aýyl­sharýa­shy­lyq jerleriniń másele­lerine qosa 1 mıl­lıonnan astam adamnyń jer teli­min alýǵa baılanysty talaptaryn qaraýy­myz kerek», dedi ol. Buǵan qosa, M.Ábenov jumys toby­nyń múshesi Nurlan Erimbetovtiń tara­pynan aıtylǵan agrarlyq salada qyzmet etetinderdiń quryltaıyn ótkizsek degen usynysty jetkizdi. Sondaı-aq, ol aza­mattarmen kezdesý kestesin jasaý kerektigine, barlyq taraptardan túsken usynystardy, BAQ-tardaǵy, áleýmettik jelilerdegi pikirlerdi jınaqtaý qajet­tigine nazar aýdardy. Sonymen birge, spıker aımaqtarǵa ba­rar­dan buryn máselege qatysty aq­parat­­­tardy júıeleý kerektigine mán berdi. «Bizdiń usynysymyz, komıssııa músheleri óńirlerge baryp, halyqty tyńdaýdan buryn naqty suraqtardy jınaqtap, daıyndaýy kerek. Qazir durys sheshim qabyldaý úshin tek azamattar ǵana emes, komıssııa músheleriniń ózinde de, ókinishke qaraı, tolyq aqparat joq. О́tken jyly bul Jer kodeksi Parlamentke bardy. Parlamentke barardyń aldynda arnaıy zertteý ınstıtýttary, ǵalymdar zert­teýlerin, usynystaryn berdi. Solar­dyń maǵlumattaryna súıený kerek. Son­da jer reformasy júrgizilgen jaǵ­daı­­­da qansha jumys orny ashylady, qansha ın­­vestısııa keledi, qandaı jer­ler­­diń túrleri bar, kim ony ıelenip otyr degen­deı máselelerge qatysty aıtar naq­ty aq­par­atymyz bolǵany jón. Meniń oıym­sha, komıssııa múshelerine aqpa­rat­­tyń barlyǵy berilýi kerek», dedi M.Ábenov. Sóziniń sońynda ol «Ázirge biz naqty sheshim shyǵarmaıyq. Men de áriptesterimniń pikirine qosyla­myn. Elge baryp, halyqpen kezdeseıik. Olar­dy aq­parattandyraıyq. Jıyndar ótki­zip, olardyń pikirlerin tyńdaıyq», dedi. Dos Kóshim birinshi kezekte ózi jetek­shilik etetin jumys tobynyń ataýyn naqtylap alýǵa nazar aýdardy. Onyń sózine qaraǵanda, buǵan deıin «Rásim­der­diń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úde­risi boıynsha uıymdastyrýshy­lyq top» dep atalǵan jumys toby endi «Aýyl­sharýashylyq jerlerin jeke­men­shikke satýdy, ne jalǵa berýdi júzege asyrýdaǵy jaýapty memlekettik or­­gan­­dardyń is-áreketin, zańdylyǵy men ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý baǵy­tyn­daǵy usynystardy jınaqtaý toby» bo­lyp ata­latyn boldy. Sondaı-aq, ol top­tyń ju­mysyna qatysty qysqasha aıtyp ótti. «Bizdiń tobymyz beısenbi kúni óz otyrysyn ótkizdi. О́kinishke qaraı, jıynymyzǵa bes adam ǵana qatysty. О́ıtkeni, bizdiń toptaǵy azamattardyń kóbi Almatyda turady. Sondyqtan biz eki máseleni – erejelerdi jaqsartý jáne qazaqstandyqtarǵa jer satý nemese sat­paý máselesin qarastyrdyq. Bizge Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jerdi bólýdegi erejelerdi tapsyrdy. Tobymyz­dyń otyrysynda eki usynys boldy. Onyń biri – jerdi qazaqstandyqtarǵa, ıaǵnı eshkimge satpaý kerektigi. Ekinshisi – naqty sharttar qoıyla otyryp, qazaqstandyqtarǵa jerdi satý qajettigi. Qazirgi tańda halyqtyń arasynda osy kúnge deıin «Qazaqstannyń jeriniń bárin satyp alǵan bes adam bar, on adam bar», degen aqparat júr. Bireýlerdiń aty, endi bireýlerdiń tegi atalady. Aqpa­rat naqty emes. Meniń oıymsha, bun­daı málimetter ashyq jarııalanýy tıis. Sońǵy málimetter boıynsha jer kimniń qolynda ekenin halyq bilsin. Kim qansha jer satyp aldy, ol kim? Eger bul memlekettik qupııa bolmasa, halyq ony bilýi kerek», dedi D.Kóshim. Onyń aıtýynsha, jumys toptary aımaqtarǵa baryp, halyqpen tildesip, aýyldarda, aýdandarda jerdi bólý úderisiniń qalaı ótetinin kórý kerek. О́z kezeginde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov elimizdegi aýylsharýashylyq jerlerine taldaý jasalǵanyn, jerdiń qunarlylyǵyn saqtaý, mal sharýashylyǵy jerlerindegi jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerdi qamtamasyz etý, keıbir jekege ótip, ıgerilmegen jerlerdi memleket menshi­gine qaıtarý sekildi jumystardyń atqarylyp jatqanyn atap ótti. «Qazirgi tańda paıdalanylyp jatqan aýylsharýashylyq jerleriniń bar bolǵany 1 paıyzy jekemenshikte bolsa, qalǵany jalǵa berilgen. 57 mln. 512 myń gektar jer sharýa qojalyqtary­nyń enshisinde, 40 mln. 239 myń gektar jerdi memlekettik emes kásiporyndar alyp otyr. Jıyrma jylǵa deıingi merzimge jalǵa berilgen jer nebári 10 paıyz. Al 25 jyldan 49 jylǵa deıin jalǵa berilgen jerler 90 paıyz nemese 236 myń 771 jer ýchaskesi. Sheteldikter jáne olarmen birlesken kásiporyndarǵa berilgen jer kólemi alǵashqy kezde 65 myń gektar bolǵan, al endi búgingi tańda bul jer kólemi odan da azaıyp otyr. Bul jerdiń 45 myń gektary zańdy tulǵalardyń, 2,4 myń gektary jeke tulǵalardyń enshisinde. Bul 45 myń gektardyń 32,6 myń gektary qaıtaryldy. Odan bólek, 12,3 myń gektar kezinde Malaızııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Lıvan mem­le­ketteriniń ókildikterimen birge qurylǵan kásiporyndardyń enshisine berilgen jerlerdi de sot qarap jatyr. Iаǵnı, bul jerlerdi de qaıtarý jumystary júrgizilýde», dedi A.Myrzahmetov. A.Myrzahmetov jekege jer alǵan­darǵa qoıylatyn talaptyń qatań ekenin atap kórsetti. «Aýylsharýashylyq sýbektileriniń ortasha jer kólemi árbiriniń már­tebesine qatysty. Sondaı-aq, jerdi jekege alǵan­darǵa qoıylatyn sharttar da az emes. Búginde sharýalar men fermerlik qojalyqtar jalǵa alǵan jerdiń ortasha kólemi 269 gektar. Seriktester jáne aksıonerlik qoǵamdardaǵy jerdiń kólemi 5 myń 171 gektar. Kooperatıvterde 1 myń 674 gektar, basqa memlekettik emes uıymdarda – 420, al memlekettik aýylsharýashylyq uıymdaryna 2 myń 477 gektar jer tıesili. Al jer menshikke berilgen jaǵdaıda qoıylatyn talaptar da qatań. Osy zańda jalǵa alǵan kezde olarǵa qandaı talaptar qoıylady, memlekettik baqylaý qalaı júrgiziledi degen suraqtar bar. Jer kodeksine sáıkes jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyn­daǵy jerlerdi utymdy paıdalaný qaǵıdalaryna sáıkes birneshe mindet aıqyndalǵan. Jerdi ony nysanaly maqsatyna sáıkes paıdalanýdy qada­ǵalaý, júzege asyrylatyn sharýa­shylyq halyqtyń densaýlyǵy men qor­shaǵan ortaǵa zııan keltirýine, san­ı­tarlyq-epıdemıologııalyq, ekolo­gııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna, topyraqtyń lastanýyna, tozýyna, qoqystanýyna, onyń qunarlylyǵynyń tómendeýine jol bermeý, jerdiń qunar­lylyǵyn saqtaýdy jáne arttyrýdy baqylaý, negizgi aýylsharýashylyq daqyldarynyń belgili bir deńgeıin saqtaý jáne arttyrý, mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý kezinde jaıylymda ońtaıly júktemeni qamtamasyz etý – osy mindetter zańdarda qaralǵan», dedi mınıstr. Orazaly Sábden óz kezeginde jerdi sheteldikterge jalǵa bermeı, qazaq­standyqtarǵa satpaı, zańnamalardy, memlekettik tetikterdi tıimdi paıdalaný arqyly jer reformasyn júrgizý qajettigine nazar aýdardy. «Jerdi qazaqstandyqtarǵa satý jáne sheteldikterge jalǵa berý jónindegi baptardy alyp tastaý kerek. Biz ketemiz, jer qalady. Sondyqtan, jerdi urpaqqa uqyptap qaldyrýymyz qajet», dedi O.Sábden. Muhtar Shahanov óz kezeginde jer bólý isinde aralas nekedegi adamdardan keletin qaýip bar ekenin eskertip ótti. «Bul úrdis úlken deńgeıde jalǵasyp jatyr. Sondyqtan, aralas nekedegi adamdardan keletin qaýipti jer týraly zańǵa engizýimiz kerek», dedi M.Shahanov. Senat depýtaty Qýanysh Aıtahanov óz sózinde jer reformasynyń máseleleri tek jerdi satý jáne jalǵa berý arqy­ly sheshile salmaıtynyn aıta kelip, bul túıtkildiń aýyl sharýashylyǵyna tikeleı qatysty ekenine toqtaldy. Osy oraıda senator Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyndaǵy ınvestısııa basqa salalarǵa qaraǵanda, tómen ekenin, aýyl sharýashylyǵyn tıisti deńgeıde damytý úshin memlekettik baǵdarlama qurý kerektigin, al bul baǵdarlama­da aýylsharýashylyq tehnıkasyn shyǵarýdan bastap, onyń ónimderin óńdep, damytý, eksporttaý máselesin qarastyrý qajettigin aıtty. «Túsiniksiz jaıttar kóp árıne. Basty sala aýyl sharýashylyǵy dep bárimiz aıtamyz, al ınvestısııa salynyp jat­qan joq tıisti deńgeıde. Bul saladaǵy ınvestısııanyń kólemi basqa salalarǵa qaraǵanda tómen. Árıne, jeńil kólik pen lokomotıv shyǵarý kásiporyndary kerek-aq shyǵar. Al aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý odan da mańyzdy ǵoı. Biz qashan osy salaǵa ınvestısııa salýdy durystap qolǵa alamyz? Osy komıssııanyń quzy­rettiligin paıdalana otyryp, jerdi jal­ǵa berýdi egjeı-tegjeıli naqtylaı kór­setip, agroónerkásiptik memlekettik baǵ­dar­lamanyń jobasyn usynsaq jón bolatyn sekildi. Meniń oıymsha, jańa tehnologııalardy ákeletin, jergilikti turǵyndardy jumysqa tartatyn ınvestorlar ǵana bolsa, jerdi solarǵa 10 jyl merzimge berý kerek. Al endi qaı jerlerdi berý kerek degenge kelsek, ol jerge shekara­lyq aýdandardan eshqandaı da jer beril­meıdi dep naqty kórsetilgeni maqul. Sonymen qatar, sheteldik kompanııa­lar men birlesken kásiporyndarda aksııalardyń úles salmaǵynda jergilikti azamattardyń úlesi basym bolǵany durys», dedi Q.Aıtahanov. Onyń sózine qaraǵanda, aýyl sharýa­shylyǵyn órkendetý úshin «Jaıylym týraly», «Qosalqy sharýashylyqty damytý týraly» zańdardy qabyldamaı jer reformasyn tolyqtaı sheshý esh múmkin emes. Sondaı-aq, «2005 jyly jeke úı qurylysy úshin jer telimine kezekke turǵan 95 myń adam bolǵan. Al on jyl ishinde olardyń sany 1 mln. 400 myńǵa deıin artqan. Osynyń bári jerdi jekemenshikke bermeýdiń saldary. Infraqurylym joq deımiz, al oǵan nege qarajat bólinbeıdi», dedi Q. Aıtahanov. Májilis depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev 188 mln. gektar jaıylymy bar Qazaqstanda mal órisi tarylyp ketkenine nazar aýdardy. «Qazir eldi mekenderde mal baǵatyn jer qalmady degen sóz jıi aıtylyp júr. Bul máseleniń týyndaýynyń da orny bar. О́ıtkeni, elimizde «Jaıylymdar týraly» zań joq. Eger osyndaı zań bolsa qazir kóterilip jatqan máseleler qyzý talqylanbas edi», dedi J.Dúısebaev. Onyń sózine qaraǵanda, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin arnaıy zań jobasy qaralyp jatyr. Depýtat osy oraıda komıssııa múshelerinen usynystar kútetinin jetkizdi. «Atalǵan zań jobasynda aýyldyń tóńiregindegi jáne shalǵaıdaǵy jaıy­lymdardy retteý qarastyrylǵan. Sonymen birge, josparlaý júıesi de jolǵa qoıylyp otyr. Máselen, aýyldyń irgesine qansha mal baǵylýy kerek? Eldi mekenderde qansha mal ustalyp, qanshasy jaılaýǵa shyǵarylýy kerek? Mine, osynyń bárin zańda qamtyǵymyz keledi. Bul ońaı sharýa emes. Degenmen, osy zańdy qabyldasaq, jaıylymdyq jerler týraly kóptegen túıtkildi máseleler sheshiledi dep oılaımyn», dedi J.Dúısebaev. Budan bólek, depýtat jerdi tıimdi paıdalanýdyń tetigi retinde oǵan jeke­menshiktiń engizilýi kerektigine de nazar aýdartty. «Jer halyqtyń ıgiligi­ne tolyqqandy aınalýy úshin tıisti sharalar qabyldanýy qajet. О́kinishke qaraı, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jerlerdi tıimdi paıdalana al­maı kelemiz. Qazaqstanda 100 mıllıon­nan astam gektar jer qoldanyssyz qalyp, aınalymǵa enbeı otyr. Nege? О́ıt­keni, qomaqty qarajat joq. Qara­jat bolmaǵan soń jańa tehnologııa da kelmeıdi, eńbek ónimdiligi de art­paı­dy, ónim de shyqpaıdy. Sondyqtan da, ondaı tehnologııany syrttan almasaq, qaıdan alamyz? Bul oılanatyn másele», dedi komıssııa múshesi. Budan bólek, ol qolynda ozyq tehnologııa­sy, qarjysy bar sheteldikterdiń áleýetin oryndy paıdalaný kerekti­gin, biraq olar barynsha qazaqstan­dyq mamandardy, jumysshylardy tartýy tıis ekenin atap ótti. Sondaı-aq, depýtat sheteldikterdiń talaby­na oraı mamandarymyzdyń bilikti­ligi jetispeı jatsa, onda álgi ınvestor­lar qazaqstandyq azamattardy oqy­typ, daıyndaýy kerek dep esep­teıtinin jetkizdi. Jalpy, otyrysta 35 adam sóz sóıledi. Olardyń barlyǵy eldik múddege qatysty óz pikirlerin jetkize bildi. Olardyń aıtqan usynystary, pikirleri komıssııa tarapynan eskeriletinin aıta ketýimiz kerek. Jıyn qorytyndysynda komıssııa músheleri kelesi jıyndy aımaqta ótkizýge ýaǵdalasty. Otyrys sońynda komıssııa tór­aǵasy, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev óz oıyn bildirdi. «Bir qýanarlyǵy, búgin sóz alǵan azamattardyń barlyǵynyń aıtqany – eldiń birligi, tutastyǵy, tatýlyǵy. Osyny eshqashan esten shyǵar­maıyq. Búgin biz jerdi jalǵa berý týrasynda áńgime qozǵadyq. Aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý jaıyn taldadyq. Bárińiz túrli pikirler aıt­t­yńyzdar. Men de óńirlerge baryp, halyq­pen kezdesýdi quptaımyn. Endi biz óńirlerge alǵashqy saparymyzdyń kúnin, baratyn azamattardyń sanyn belgileımiz. Halyqtyń aldyna shyǵyp, olardyń pikirin tyńdaımyz», dedi ko­mıs­sııa tóraǵasy. Onyń aıtýynsha, ko­mıs­sııanyń kelesi otyrysy aldaǵy 4 maý­symda Aqmola oblysynda ótedi. Joldybaı BAZAR, Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan»