Jer telimderin satý úshin zańdy myqtaý, nyqtaý kerek

Aldymen anyqtap alaıyq Jer máselesin túsiný úshin aldymen onyń maqsattaryn bilý kerek. Bizde jer jeti túrli maqsatqa qoldanylady.  Atap ótetin bolsaq: 1.Aýyl sharýashylyǵyna qoldanatyn jerler. Egis egetin, mal jaıatyn, shóp shabatyn jerdiń bári osy. 2.Eldi mekenderdiń jerleri; oǵan qala, kent, aýyldyq eldi mekender turǵan aýdandar enedi, kartasy ókiletti organ men jergilikti ákimdikterde syzýly. 3.О́ner­kásip, kólik, baılanys, ǵarysh, qorǵanys jáne t.b. aýyl sharýashylyǵy úshin qoldanylmaıtyn jerler; olardyń da birazynyń bıligi ortalyq atqarýshy organdar men ókiletti organdardyń quzy­retinde. 4.Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń jeri. 5.Orman qo­rynyń jeri. 6.Sý qorynyń jeri. 7.Za­pastaǵy jerler. Osylardyń báriniń kartasy bar, eger jerdi bir maqsattan ekinshi maqsatqa aýystyrý kerek bolsa, ony aýdandyq, oblystyq ákimdikter máslıhatpen kelisip, Úkimet óziniń arnaıy ókimimen óz quzyreti sheginde iske asyrady. Árkim jalǵa jer alsa, ony óz qalaýynsha kórsetilmegen maqsatqa qoldanýǵa zań ruqsat etpeıdi. Alaıda, osynyń da keıbir kereǵarlyqtary bar. Mysaly, alysta mal jaıylymyn jalǵa alǵan bir sharýa malyna qora salǵanymen ózine turatyn meken sala almaı qınalǵany bar. О́ıtkeni, bul jerdiń maqsaty tek mal jaıylymy úshin ǵana eken. Adam mekenin salý zańda qarastyrylmaǵan dep jergilikti sheneýnikter oǵan qysastyq jasaǵan... Áıteýir bul daý turǵyn úıdi malshynyń úıi emes, adam turatyn mal qorasy degen sózge aýystyrylyp qana kúlkili jaǵ­daımen sheshilgen edi. Búgingi kúni de, buryn da bizde daý týǵyzyp júrgen aýyl sharýashylyǵyna qoldanylatyn jerler. Onyń jalpy aýdany 272 mln. gektar bolǵanymen egistikke jaramdysy 94 mln. gektardaı ǵana. Qalǵany jaıy­lym men shabyndyqtar. Osy jerler satylyp kete me degen halyqtyń tún uıqysy tórt bólinip júrgeni sol. Ǵasyrlar boıy osy jerde týǵan, ata-babalarymyzdyń qany men teri sińgen, ózimizdiń de kindik qanymyz tamǵan jerler qazaq ómiriniń ajyramas bóligi, denesiniń bir bólshegi sııaqty. Ony jáı ǵana jer emes, Jer-ana deımiz. Endi sol jerlerdi jat bireýler menshiktenip kete me dep halyqtyń oǵan alań bolyp júrgenine rıza bolý kerek. «Bul bolmasa kúl bolsyn» dep nemquraılylyq bildirse qaıter edik? Eń jamany sol ǵoı. Prezıdent N.Nazarbaev ta osy jaıtty kún tártibindegi ózekti má­selelerge arnalǵan Aqordadaǵy 5 mamyrda ótken keńeste atap ótti. Qazirgi naryq talaby boıynsha biz jerdi barynsha tıimdi paıdalanýymyz kerek. Áıtpese, jáı jatqan jerden nemese ónimdiligi óte tómen egisten naryqtyq kózben qaraǵanda ne paıda? «Shóp qoryǵan tóbet» qusap, jerdiń ıgiligin ne ózimiz kóre almaı, ne bireýge bere almaı, qarap otyrý áreketsizdik bolady. Búgingi kúni bizdiń ekonomıkamyzda aýyl sharýashylyǵy salasy IJО́-niń 5-6 paıyzyn ǵana quraıdy. Akademık K.Saǵadıev ony 15-16 paıyzǵa jetkizýge bolar edi deıdi. Osynyń ózi ulan-ǵaıyr jerimizdi tıimdilikpen paıdalana almaı jatqanymyzdyń kórinisi. Jerdi tıimdi paıdalaný isimen memleket táýelsizdik alǵan jyldardan beri aınalysyp keledi. Úlken pikir qaq­tyǵystarynan keıin 2003 jyly Jer kodeksi qabyldandy. Soǵan sáıkes jerdi paıdalaný quqy  satylatyn boldy. Saıyp kelgende bul jer satýǵa ruqsat boldy degen sóz edi. Aýyldyń barlyq turǵyndaryna burynǵy keńsharlar tarap, jeke­she­lendirilgende onyń barlyq egistik, jaıylymdyq jáne shabyndyq jerleri aktymen («kók qaǵaz» atalyp ketken) bólinip berildi. Keıbir aýyl turǵyndary 5-6, keıbiri tipti 9-10 gektardan egistik jer úlesin alyp, máz bolyp qaldy. Otbasynda 6-7 adam bolsa 60-70 gektar jerimiz bar dep aýyzyn toltyra aıtyp júrgender sol kezde kóp bolyp edi. Jaıylym men shabyndyq ta solaı bólindi. Alaıda ózderiniń jeri naqty qaısy ekenin, qaı mańnan alǵanyn eshkim de bilmeıtin. Tek qoldarynda jeri bar degen qaǵaz ǵana bar. Sodan ári, 2003 jylǵy Jer kodeksi qabyldanǵanda árkimge tıesili ýchastokty (telimdi) naqtylaý prosesi bastaldy. Qolyndaǵy aktiniń negizinde jerin karta boıynsha naqtylap, qoldaryna 49 jyldyq «jerdi paıdalaný quqy» dep atalatyn jańa qosymsha qujat berildi. Endi aýyl adamdary ózderiniń jeri naqty qaı jazyqta ekenin bilip, en taǵyp, jip baılap júretin boldy. Biraq solaı bolǵanymen ol jerge egis salýǵa kúshi joq edi, sondyqtan ony astyq egetin kompanııalarǵa sata bas­tady. Al arendaǵa berý quqy bolmady, óıtkeni ózi memleketten arendaǵa alyp tur ǵoı, sýbarendaǵa berýge bolady degen sóz kodekste qarastyrylmaǵan edi. Astyq kompanııalary baǵasyna keli­sip, aýyl turǵyndaryna aqshasyn sanap bergen eken ǵoı dep oılasańyz qatty qatelesesiz. Aýyldyqtardyń ań­qaý­­lyǵyn, zańǵa júırik emestigin paıdalanǵan olar jerdiń qunyn birneshe jylǵa (10-15) sozyp satyp alý týraly kelisimshart usynǵan. Onda da tur­ǵyndarǵa aqsha emes, egis ónimdiligine baılanysty paı dep atalatyn astyq úlesin berip otyrmaqshy bolǵan. Munyń ózi is júzinde jaldaý aqysy edi, biraq sony jerdiń aqysyna berip otyrǵan tólem dep aýyldaǵy ańqaý aǵaıynnyń aýyzyn ańqıtyp ketken. Sharýanyń jerlerine ekken astyqtan 15 jyl boıy shókimdeı úles berip otyrǵan jaldaýshy aqyrynda jerdi ıelený quqyǵyna ıe bolyp shyǵa keletin múmkindik týdy. Osyndaıdy kózi ashyq adamdar kór­setken soń kóptegen aýyldarda daý týyp, sot arqyly álgi kelisimshartty buzǵyzyp, jer ıelený quqyǵyn qaıtarǵan eldi mekender de boldy. Sondaıdyń birin osy joldardyń avtory bastap, týǵan aýylynyń jerin «Golden greın» degen alpaýyt astyq kompanııasynan sot arqyly qaıran ana tilimizdiń kómegimen tartyp alýǵa muryndyq bolǵan edi. «Mámile tek orys tilinde toltyrylǵan, al zań boıynsha aldymen memlekettik tilde toltyrylyp, basqa tilderge qajet bolsa ǵana aýdarylýy kerek» degen zań normasyna súıenip, qarsylasymyzdy bultartpaǵan edik. Bul týraly kezinde «Egemende» birneshe ret jazylǵan. Artynan aýyldastarymyz birshama ádilettikpen qabyldaǵan astyq kompanııa­laryna báribir sol jerlerin qaıtadan berdi. О́ıtkeni, ózderi egýge tehnıkalyq, qarjylyq jáne t.b. áleýet kerek, ondaı kúsh aýyl adamynda qaıdan bolsyn? Osyndaı ádispen jer ıelený quqyn 49 jylǵa alǵan kompanııalar, fermerler, JShS-ler birneshe jyl astyq egip keledi. Biraq kóbiniń ónimdiligi tómen. О́ıtkeni, jańa tehnologııalar engize almaıdy, jerdi qunarlandyrý jumystaryn júrgizbeıdi. Jańa tehnologııalar demekshi... Jýyrda aýyl sharýashylyǵy isiniń iri mamany, ǵylym doktory Áıip Ysqaqovpen áńgimeleskenimiz bar. Sol kisi Qostanaı oblysynda Bátıma Birimjanova degen qaryndasymyzdyń Avstralııa fer­merleriniń ozyq tehnologııasyn elimizge engizý baǵytynda úlken jumystar atqaryp júrgenin aıtty. Daqyldardy sebýdiń bul ozyq ádisiniń eshqandaı qupııasy joq. Biz ádette tuqymdy 6-8 sm. tereńdikke seýip keldik. Al onyń topyraqtaǵy ylǵaldy qabatqa jetken-jetpegenine eshkim de kóńil aýdarmaıdy. Áıteýir sebebimiz, sosyn aspannan ja­ýyn kútip, tuqymnyń tezirek ónýin tosamyz. Mundaı jaǵdaıda laboratorııalyq zertteýler bo­ıynsha tuqymnyń 84-85 paıyzy ǵana ónedi eken. Sondyqtan tuqymdy artyǵyraq sebýge de májbúr bolyp júrgenbiz. Al avs­tralııalyqtar tehnologııasynyń artyqshylyǵy sol, olardyń dánsepkish­teri tuqymdy to­pyraq­tyń ylǵal qa­ba­tyna deıin aparyp, bir-birlep qadaıtyn kórinedi. Sonyń nátıjesinde otyrǵyzylǵan bıdaı tuqymy 100 paıyz ónedi. Bul ádis artyq tuqym sebýdi azaıtqan. Eger biz bir gektar jerge 160 kg. tuqym sebetin bolsaq, osy ádisti qoldanatyndar onyń kólemin 60-80 kelige deıin túsirip jatyr. Ekinshiden, olar tez ónip, aramshópter shyqqansha kóterilip, gerbısıd sebýdi qajet etpeıtinin aıtty ǵalym. Úshinshiden, dedi ol, erte boı jetken qyz sııaqty bıdaı da tez jetilip, gektar ónimdiligi joǵary bolady eken. Tórtinshiden, tabıǵattyń qasań (qurǵaqshylyq nemese únemi jaýyn bolý) jaǵdaıyna qaramastan osy ádispen egilgen egin báribir belgili dárejede ónim bere alatyn kórinedi. Sondyqtan B.Birimjanovanyń bastamasyn Qostanaı ǵana emes, kórshiles basqa oblystardyń fer­merleri de ózderine engizip, biri­gip avstralııalyq sepkishter alyp jatqan kórinedi. Osyndaı joǵary ádisterge, ozyq teh­no­logııalarǵa tek qana astyqpen turaqty aınalysatyn, fır­malar ǵana qol jetkize alady. Al olar­dy yntalandyra túsý úshin jerdi jeke menshigine berý kerek, sonda onyń qunarlylyǵyn arttyrýǵa da kóńil bóletin bolady degen pikirler kópten aıtylyp júr. Máseleniń mánisi Jer jekemenshikke satylsyn degen áńgimeni týdyrǵan jerdi paıdalanýshylar emes. О́ıtkeni, 49 jylǵa jalǵa alǵandar osynaý ýaqyt ishinde de jerdiń bergenin de, beretinin de túgel alyp úlgeretinine senimdi edi. Jerdiń keıbir ýchaskelerin 15 jylǵa deıin jalǵa alǵan sheteldikter de alǵan telimderimiz jekemenshikke satylsyn dep aıta almaıdy. Jer satýdy byltyrǵy qarasha aıynda kodekske engizilgen ózgertýlerdiń bıylǵy shilde aıynda kúshine enýine oraı alǵashqy bolyp sheneýnikter kóterdi. Álemdi daǵdarys qamyty qursaýlaı túsken ke­zeńde Ulttyq qordy qarajatpen toltyrýdy maqsat etken bolýy kerek, áıteýir olar arendatorlarǵa jalǵa alynǵan jerlerińdi satyp alyńdar dep talap qoıa bastaıdy. Ras, sheneýnikterdiń áreketin de túsinýge bolady. Keıbireýler jalǵa al­ǵan jerin durys paıdalanbaı, biraz bó­ligin aramshópke bastyrtyp, qaraýsyz qaldyrǵan. Aramshóp basyp jatsa  jer ty­nyqpaıdy, kerisinshe  qunary ketetinin mamandar únemi aıtýmen keledi. Arendatorlar arasynda qoldanatyn jeriniń ózin qunarlandyratyndar da az, aýyspaly egis sııaqty burynnan kele jatqan tehnologııalyq ádister de qol­danylmaıdy. Al jer óziniki bolsa, bálkı janashyrlyq bildirer, onyń bolashaǵyna alańdaýshylyq jasar degen oı da jer resýrstaryn basqarý qyzmetiniń bir búıirinde jatqan sekildi. Sondyqtan da olar álgindeı, 1,7 mln gektar jerdi tizimdep, endi shilde aıynda aýksıon arqyly óz otandastarymyzǵa satpaqshy bolǵan edi... Bul týraly burynǵy Ult­tyq ekonomıka mınıstri E.Dosaev 30 naýryzda resmı túrde málimdegen bolatyn. Osy kezde shý kóterildi. Alǵash ret ony Májilis depýtaty V.Kosarev bastady. Ol tizimdegi jer ýchaskelerin aýksıon arqyly satpas buryn jer alýshyǵa jasalatyn sharttardy anyqtaǵan zań qabyldap alaıyq dedi. Bul alýshyny jerdiń qunaryn túsirmeýge, hımııalyq ýly zattardy shekten tys qoldanbaýǵa jáne t.s.s. mindetterdi qarastyrǵan zań bolýy kerek, jerdi sosyn ǵana sataıyq degen usynys edi. Osyndaı oryndy, durys usynysty jurt qoldady dep aıta alamyz. Alaıda... Halyq arasynda jer satylaıyn dep jatyr eken, sonyń ishinde sheteldikterge satylǵaly jatyr eken degen daqpyrt qaýlap ketti. Ony úrlep jibergender Qazaqstannyń tynyshtyǵy men turaqtylyǵyn shaıqaltýdy kózdep júrgender de sııaqty. Eshteńeni túsinýge, baıypty talqylaýǵa qulaq qoımaǵan bir toptyń boı kórsetkenin de kórdik... Árıne, eldiń, jerdiń tutastyǵyn oılap, tún uıqysy tórt bólinetin patrıot otandastarymyz da únsiz qalmady. Olardyń qanyn qyzdyrǵan basty másele – jerdi sheteldikterge jalǵa berý jaıy edi. Aldymen aıtarymyz, kodekstiń 24-babynyń 1-tarmaǵynda bylaı ja­zylǵan: «Sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar, sheteldik zańdy tul­ǵalar, sondaı-aq, jarǵylyq kapıtalyndaǵy sheteldikterdiń, azamattyǵy joq adam­dardyń, sheteldik zańdy tulǵalar­dyń úlesi elý paıyzdan asatyn zań­dy tulǵalar aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jer ýchaskelerin jıyrma bes jylǵa deıingi merzimge jaldaý sharttarymen ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵymen ǵana ıelene alady». Demek sheteldikterge  satylmaıdy. Al jaldaý merziminiń burynǵy 15 jyldan 25 jylǵa deıin uzartylý sebebin mamandar bylaı túsindiredi: «Aýyl sharýashylyǵy bıznesi kóp qarjy salýdy talap etedi jáne ózin ózi aqtaýyna uzaq merzim qajet etedi. Sondyqtan jobalarǵa salynǵan qarajattardyń ózin ózi aqtaýyna 13-15 jyl qajet. In­ves­tordyń salǵan qarjysyn óndirip, aldaǵy 10 jylda tabys tabýy úshin jalǵa berý merzimi uzartyldy», desedi. Buǵan qarsy ýáj aıtý qıyn. Infraqurylymy tómen, astyq nemese basqa daqyldar egý táýekeli óte zor el­diń aýylsharýashylyq bıznesine mıl­lıondaǵan dollar aqshasyn salǵan adamnyń tabys tapqany da durys. Bizde, astyq shyǵatyn soltústik aımaqtarymyzdaǵy sharýanyń kórgen kúnin ıtke bersin desek artyq emes. Aldymen kóktem jaıly bola qoımaıdy, jıi jaǵdaıda ylǵaly óte mol  bolady, ondaıda egiske traktor kire almaıdy, ýaqyt bolsa qysyp bara jatady, 30 mamyrǵa deıin seýip úlgerý kerek. Al ylǵal tipti joq bolatyn jyldar da jıi kezigedi, ondaıda ekken tuqym ónbeı qalmas pa eken dep tún uıqyń tórt bólinedi. Odan... jaz boıy aramshópke qarsy gerbısıd, pes­tısıd degenderdi sebesiń. Qazir onyń sapalysyn tabý da ońaı emes, alaıaqtar ondaıdyń jasandylaryn satyp, talaı sharýany otyrǵyzyp ketkenin de jıi estidik. Amal joq, báribir sebýiń kerek, olaı etpeseń aramshóp basyp, qara qýraı qaptap ketedi. Osy jumystarǵa da aýa raıy jıi qolbaılaý jasaıdy. Aldymen jańbyr tileseń, artynan astyq pisý úshin jańbyr jaýmaı kúnniń ystyq bolýyn tilep, áıteýir ala jaz  boıy dıqan uıqy kórmeıdi ǵoı. Odan, áýpirimmen kúzge jetesiń. Alla­dan kúnniń ashyq bolýyn kúndiz-túni tilep, oraqqa kirisedi. Jaıly kúz bolsa jaqsy ǵoı, jaýyny toqtamaı sebelep, esh jumys istetpeı, oraqty qarashanyń qara sýyǵyna deıin sozatyn jyldar da jıi bolady. Ol ol ma, kózdiń jasy, mańdaıdyń terimen ekken astyqtyń qar astynda qalyp qoıýy da sońǵy jyldary jıi qaıtalanyp keledi. Astyq egýdiń osyndaı sory baryn zerttegen (al zerttemeı olar kirispeıdi) sheteldikter bizdiń jerimizge ańdap basady. Álemde astyq egýge jaıly júz­degen elderde jer ýchaskeleri saty­lady, aqshasy bar adam solardan-aq satyp almaı ma? Jýyrda jazýshy, aýyl sharýashylyǵy­nyń bilgiri, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Myrzageldi Kemeldiń «Egemende»  jazǵan maqalasynda alys shetelder túgil Reseı, Ýkraına, Armenııa, Latvııa, Lıtva, Estonııa sııaqty postkeńestik elderde de aýylsharýashylyq jerleri jekemenshikke beriletindigi aıtylǵan. («EQ», 13.05.2016 j). Demek, osylardyń bárinde jer satylady. Qytaıda jer memleket menshigi bolyp eseptelgenimen paıdalaný quqy saýdaǵa salynady. Ol jaqtan kelgen talaı oralman aǵaıyn­dary­myz osy quqyqtaryn qytaı­lyq­tarǵa satyp, qaltalaryn nyqtap kelgenderin de bilemiz. Jerdiń satylýyn oılaǵanda halqy­myz­dy alańdatatyn eń basty másele – eldiń qaýipsizdigi. Jer satylyp, ony basqa memlekettiń azamattary ıelenip ketse, olar kóbeıip alyp, elimizdi basyp ala ma dep halyq qorqady. О́te zańdy, óte oryndy alańdaýshylyq. Endi osy alań­daýshylyqtarǵa óz bilgenimizshe jaýap berip kórelik. Aldymen, Qazaqstan Respýblı­kasynyń barlyq jeri tutastaı mem­lekettiki ekenin eskertkimiz keledi. (Jer kodeksiniń 3-baby). Qazaqstan jeriniń tutastyǵyn, oǵan qol suǵylmaýshylyǵyn jáne bólin­beýshiligin memleket qamtama­syz etedi. Bul týraly Konstıtýsııada ja­zyl­ǵan. Al eger aýyl sharýashylyǵy maqsatyna paıdalynatyn jeke telimder, ıaǵnı bólikter jeke azamattardyń men­shigine satylsa, ol Qazaqstan meml­eketiniń tutas aýmaǵynan shyqpaıdy, sol jerge ıelik etkenimen el zańynyń sheń­berinde eńbek etedi. Tipti, basqa eldiń azamaty satyp alsa da ol jerge óz eliniń týyn tigýge qaqysy joq. Olaı istese Qazaqstannyń tutastyǵyna qol suqqan bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń tutas­tyǵyn, jeriniń bólinbeıtinin BUU tanyǵan, oǵan syrttan qol suǵylatyn bolsa osy uıym ony agressııa dep tanyp, oǵan qarsy áreketter jasaıdy. Odan basqa aımaqtyq Ujymdyq qaýip­sizdik shart uıymynyń músheleri (UQShU) qataryndaǵy Armenııa, Bela­rýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan memleketteri syrttan agressııa bolsa birlesip qorǵanady. Osyny da keıbireýler bile bermeıtin sııaqty. Uıymnyń kúsheıýine, yqpalynyń artýyna Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń qosyp júrgen úlesi de óte zor ekenin aıta ketýimiz kerek. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy jer telimderiniń satylýynan qorqyp-úrkýdiń qajeti joq. Eger ózimizdiń azamattarǵa jekemenshikke satylsa, ony qojaıyny túrli joldarmen, qalasa sheteldikterge satary sózsiz. Mysaly, ózimizdiń bir isker azamat JShS ashyp, oǵan 1 mln. ga. aýylsharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer alǵan eken deıik. Birshama ýaqyttan keıin sol JShS-tiń 50 paıyz úlesin sheteldikke satsa, sonyń ishinde jeriniń 50 paıyzy da bolsa, oǵan kim qarsy turady? О́ıtkeni, sheteldik adam jerdi memleketten emes, jeke tulǵadan satyp alyp jatyr ǵoı jáne mámilede jer satý dep emes, JShS-tiń 50 paıyzyn satý dep kórsetedi ǵoı... Al jekemenshik ıesi kimge ne satqysy kelse de ózi biledi. Osyndaı qıturqy joldardyń myń túrlisin tabýǵa bolady. Sondyqtan satý bir bastalsa alýshy ony alatyn myń túrli jol tabady. Biraq «alǵysy kelse» degendi, sonymen qatar barlyq jer emes naqty «aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer telimi» degendi umytpaıyq... Joǵaryda keltirilgen ýájder de az emes ekenin kórip turmyz. Satýǵa ruqsat berilgen 2003 jyldan búgingi 2016 jylǵa deıingi 13 jylda 1,3 mln. ga jer ǵana satylǵanyn da eskereıik. Osynyń qanshasyn sheteldikter ıelenipti degen derek eshqaıda kórsetilmegen. Árıne, alańdaýshylyq bar. Jerdi tıimdi paıdalanamyz dep sheteldikterge jappaı ótkizip jiberip, jer sıpap qal­maımyz ba degen qaýip únemi bir búıirge qadalyp turary anyq. Sondyqtan... sondyqtan tek qana zańdy myqtaý, nyqtaý kerek. Satylatyn jer telimi kóleminiń shekteýligi, bir aýdanda 2 nemese 3 telimniń ǵana shetel­dikke satylýy, agrotehnıkalyq shara­lardyń saqtalýy, hımııanyń shekten tys qoldanylmaýy, qunarynyń tómendemeýi, satylǵan kezdegi bonıtettik baly túsip qalsa, dereý qaıtarylatyny, jumysshylar arasyndaǵy sheteldik azamattar sanynyń shekti bolýy, jáne t.b. naqty kórsetilýi kerek. Árıne sońǵy, syrttan keletin jumysshylar kvotasy bizdiń zańdarda qarastyrylǵan, biraq naq aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerde jumys isteıtinder sany naqtylan­baǵan. Ondaı­lar 1 myń ga jer alǵanǵa osynsha, 10 myń ga jer alǵanǵa osynsha dep naqtylanýy kerek. О́ıtkeni mun­daǵy jumystar maýsymdyq sıpatta bolǵandyqtan kúz ben kóktemde syrttan keletinder dereý qaptap ketýi múmkin... Qoryta aıtarymyz, óńeshtegenderdiń sózine órekpimeı, sanaǵa salyp salmaq­tasaq, oń sheshilmeıtin másele joq ekenin umytpaıyq. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»