Mıkrodúnıeniń ómirlik ólshemderi

Egemen elimizdiń aldyńǵy qatarly ǵylymı mekemeleriniń biri, otandyq bıologııa ǵylymynyń aıtýly kóshbasshysy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń qurylǵanyna 60 jyl tolyp otyr. Búginde Instıtýt mıkrobıologııa jáne vırýsologııa salasynda irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdi júrgizetin Qazaqstandaǵy birden-bir biregeı hám mańdaıaldy ǵylymı mekeme bolyp tabylady. Onyń jetistikteri, ásirese, sońǵy bes-alty jyl bederinde tek bizdiń elde ǵana emes, sondaı-aq alys-jaqyn shetelderde de keńinen tanymal. Instıtýttyń qazirgi tańdaǵy jetistikteri men qarqyndy damýǵa betburysy – onyń bas dırektory, elimizdegi belgili ǵalym-mıkrobıolog, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor A.Q.Sadanovtyń ǵylymı qaıratkerlik, iskerlik basshylyǵymen júzege asyrylýda. Mereıli belesi qarsańynda biz mekeme basshysyn áńgimege tartýdy jón sanap edik. – Amankeldi Qur­­­­­­­banuly, eń áýeli mereıtoı qutty bolsyn. Ekinshiden, Elbasy alǵa qoıǵan orasan zor mindet – álemniń damyǵan ozyq 30 eliniń qataryna tezirek ki­rý­ge septigin tıgizer ǵylymı ále­­ýettiń quramdas bóligi re­tinde mıkrobıologııa men vı­rý­so­­logııanyń mán-mańyzy, alar or­ny qandaı? – Rahmet. Durys aıtasyz. Ma­ńyzdy mindetterdi mereke ústinde de qaperden shyǵarmaǵan jón. Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa salalary álemdegi qaryshtap damyp kele jatqan zamanaýı ǵy­lymdardyń qataryna kiredi. Sebebi, molekýlalyq bıologııa men genetıkadaǵy kóptegen tyń jańalyqtar (DNK kodyn ashý, nýkleın qyshqyldary men belok molekýlalarynyń qurylymyn anyqtaý jáne t.s.s.) mıkroaǵzalar men vırýstardy zertteý kezinde ashylǵan bolatyn. Sondyqtan da ǵalymdardyń bul salalarǵa, ıaǵnı mıkrodúnıe máıegine degen qyzyǵýshylyǵy aıryqsha. Odan basqa, mıkroaǵzalar ta­bıǵı birlestikterdiń (bıosenoz) birden-bir ajyramas bó­ligi. Demek, ekojúıeler men ta­­bı­­ǵattaǵy bıologııalyq alýan túrliliktiń turaqtylyǵy, son­daı-aq topyraq qunarynyń saqtalýy da mıkroaǵzalarǵa tike­leı táýeldi. Al vırýstar bolsa, popýlıasııanyń sanyn shekteý men túrli aǵzalar arasyndaǵy genetıkalyq materıaldardyń tasymaly taqylettes, tabıǵatta bolyp jatqan evolıýsııalyq úde­risterdiń negizgi qozǵaýshy kúshi. Olaı bolsa, mıkrobıologııa men vırýsologııa jetistikteriniń óndiristik mańyzy orasan zor. Tarqatyp aıtar bolsaq, ol – jańa vaksınalar, dárilik jáne dıagnostıkalyq preparattar ja­saý, qorshaǵan ortany teh­nogendi lastanýdan tazartatyn mıkrobıologııalyq ádistermen qatar, mıkroaǵzalardyń kó­me­gimen organıkalyq, beıor­ganıkalyq qosylystardy bó­lip alý jáne olardy qaıta óńdeý, bıologııalyq belsendi zattardy mıkrobıologııalyq jolmen sıntezdeý baǵytyn­da­ǵy jetistiktermen sı­pattalady. Bular qoldanbaly mı­k­ro­bıologııalyq jáne vı­rýs­o­logııalyq zertteýlerdiń tek bir parasy ǵana. Buǵan qosa, atal­ǵan ǵylym salalarynyń, ásirese, juqpaly aýrýlarmen kúrestegi rólin erekshe atap aıtqan jón. Sebebi, keıingi ýaqytta juqpaly aýrýlardyń sany men olardan kele­tin zardaptar kúrt artyp keledi emes pe. – Endeshe, áńgime betin siz­der aınalysatyn ǵylym sala­synyń ómir men óndiristegi naq­ty qoldanbalylyq sıpatyna aýdarsaq qaıtedi? – Birneshe mıllıardtaǵan paı­da túsiretin Batystyń bıo­teh­nologııalyq jáne far­ma­sev­tıkalyq ónerkásibiniń 80 pa­ıyzy mıkroaǵzalyq jáne vı­rýstyq nysandarmen baılanys­ty. Sondyqtan da otandyq bıo­tehnologııaǵa negiz bolýy jáne óz farmakologııalyq óndirisi úshin mıkrobıologııa men vırýsologııa salalary boıynsha jumystardy qarqyndy túrde damytý – kezek kúttirmes mindet. Sonymen qatar, Qazaqstannyń basqa da kóptegen ekologııalyq problemalary osy zamanaýı mıkrobıologııalyq ja­ńa tehnologııalardyń kómegine súıe­ne otyryp sheshimin taba­tyn­­dy­ǵyna eshkim de shúbá keltir­meıdi. Instıtýttyń ǵylymı zert­teýleriniń aýqymy keń jáne ol eń aldymen Qazaqstan ekono­mıkasynyń damýyna baǵyttalǵan, ıaǵnı qoǵamnyń áleýmettik sura­nys­taryna jaýap bere alatyn zamanaýı ǵylymı tehnologııalardy paıdalana otyryp, medısına, aýyl sharýashylyǵy men qorshaǵan ortanyń ózekti máselelerin sheshýge arnalǵan jańa otandyq bıopreparattar jasaýdy kózdeıdi. Joǵaryda atal­ǵan salalar boıynsha ıns­tıtýt ǵalymdarynyń ázirlegen, tıimdiligi óte joǵary bıopreparattary búgingi tańda respýblıka óńirlerinde keń suranysqa ıe. – Qazir qandaı jobalardy iske asyryp jatyrsyzdar? – Máselen, ekologııalyq prob­lemalardy sheshý úshin ınstıtýtta mıkroaǵzalardyń qasıet-sapa­laryna negizdelgen jańa bıopreparattar kómegimen qorshaǵan ortany tazartý, naqtyraq aıtar bolsaq, ártúrli sebeptermen qu­nary tómendegen topyraq pen lastanǵan sýdy qaıta qalpyna keltiretin birqatar keshendi is-sha­ra­lar atqarylýda. Onyń ústine, medısına men veterınarııa úshin adam men maldyń ishek aýrýlarynyń aldyn alýǵa jáne olardy emdeýge arnalǵan, sondaı-aq kóp taraǵan dısbakterıoz aýrýy­na qarsy pro­bıo­tıkter jasalynyp, olardy ón­diriske engizip te úlgerdik. Jańa antıbıotıkterdi zertteýmen qatar, belgili antı­bıotıkter prodýsentteriniń bel­sendiligin odan ári arttyrý baǵytyndaǵy ǵylymı izdenister de júıeli túr­de iske asyrylýda. Instıtýt ǵalymdary júr­giz­gen zertteýlerdiń ishindegi top jar­ǵan jańalyqtardyń biri teri aýrýlary (zeń) men vırýsqa qarsy keń aýqymdy jańa otandyq rozeofýngın antıbıotıgin ázirlep shyǵarý bolyp otyr. Osy antıbıotık teri aýrýlaryna ushyraǵan adamdardy emdeýge arnalǵan, tıimdiligi óte joǵary otandyq «Rozeofýngın-AS» medısınalyq dárilik preparaty ázirlendi. Bul arada eskere ketetin jaıt, teri aýrýlary tek Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar, búkil álemdegi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ózekti máselelerdiń biri bolyp tabylatyndyǵy barshaǵa málim. Sońǵy ýaqytta bul juqpaly aýrýdyń kóbeıip, qarqyn alyp bara jatqandyǵy baıqalady. Osy­ǵan jaýap retinde ınstıtýtta bul dárilik bıopreparatty joǵary sapaly jaqpa maı túrinde shyǵaratyn, búgingi kúnniń talap-suranysyna tolyq jaýap beretin óndiristik jeli de saqadaı-saı da­ıyn tur. «Rozeofýngın-AS» – res­pýblıkada medısınalyq maqsatta qoldanylatyn alǵashqy ári ázirshe otandyq jalǵyz antıbıotık. Mıkrobıologııalyq zertteý baǵytyndaǵy jumysta óner­kásiptik turǵydan óte qundy mı­kro­aǵzalar shtamdaryn uzaq ýaqyt saqtaý, olardyń bel­sen­diligi men sapasyn arttyrý jáne de turaqty túrde kolleksııalyq qordy tolyqtyryp otyrý erekshe oryn alady. Búgingi tańda ınstıtýttyń kolleksııalyq qo­rynda mıkroaǵzalardyń ártúrli taksonomııalyq toptarynyń (bak­­­terııalar, aktınomısetter, mıselıli sańyraýqulaqtar, ashyt­qylar) 300-den astam shtamdary bar. Sondaı-aq, eldiń Ulttyq pa­tenttik mekemesimen birlese otyryp, «О́nertabysqa ótinim berý úshin mıkroaǵzalar shtamdaryn tirkeý erejesi» ázirlendi. Oǵan qosa, ónerkásiptik-qundy shtam­dar týraly málimetter en­gizilgen mıkroaǵzalar katalogy shyǵaryldy. –  Al endi ǵylym ordasyndaǵy mıkrobıologııanyń qanattasy – vırýsologııa salasynda júr­gizilip jatqan zertteýler týraly ne aıtasyz? – Instıtýttyń vırýsolog ǵa­lymdary Qazaqstandaǵy adam men janýarlardyń jáne qus tumaýy vırýsy aýrýlarynyń taralýyna udaıy monıtorıng júrgizip otyrady. Osyǵan baılanysty vırýstardyń genetıkasy men túrleriniń únemi evolıýsııalyq ózgeristerge ushy­rap otyratyndyǵyna, jańa shtam­­­dardyń paıda bolýyna jáne olarǵa qarsy vaksına­lyq, dıagnostıkalyq preparattar jasap shyǵarý úshin shtamdardy iriktep alýǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystary júıeli de josparly túrde atqarylady. Kóp jylǵy zertteýler nátıjesinde, adam men janýarlardan, úı men túz qustarynan tumaý vırýsynyń 200-den astam jańa shtamdary bólinip alynyp, zerttelindi. Jańadan bólinip alynǵan tu­maý vırýsynyń shtamdaryna júrgizilgen molekýlalyq-gene­tıkalyq zertteýlerdiń nátıjeleri arqasynda olar tirkeýge alynyp, halyqaralyq derekter qoryna engizildi. Instıtýtta vırýstyq aýrý­larmen kúresý oraıyndaǵy ım­mýnıtetti kóteretin jáne de vırýsqa qarsy jańa preparattar ázirleý maqsatynda aýqymdy jumystar júrgizilýde. Ásirese, elimizdiń óte baı jasyl álemi eskerile otyryp, preparattardyń quramyna ósimdik tektes, zııansyz bıologııalyq qosylystardy paıdalanýǵa erekshe mán beriledi. Árıne, mundaı preparattardyń qundylyǵy joǵary bolatyndyǵy sózsiz, ol aǵza úshin de qaýipsiz ári vırýstardyń olarǵa múldem beıimdele almaıtyndyǵy ǵylymı dáleldengen. – Zertteýlerdiń qolmen us­tap, kózben kóretin naqty nátı­jeleri bar ma? – Instıtýt ǵalymdary hı­mııalyq qurylymy ártúrli 250-den astam ósimdik tektes qosyndylardyń vırýstardy tejeıtin jáne aǵzanyń ımmý­nıtetin kóteretin qabiletin zert­tedi. Nátıjesinde, polıfenoldar men úshterpender negizinde vırýstardyń ónip-ósýin tejep qana qoımaı, ımmýnıtetti de kóte­retin, vırýsqa qarsy bir­qatar preparattar jasalyndy. Qazaqstan ósimdikterinen vırýsty beıtaraptandyrýshy belsendiligi joǵary «Immývır»®, «Vırospan» jáne «Flavovır» preparattary alynyp, patenttelindi. Olardyń vı­­rýsqa qarsy belsendiligi she­tel­­dik tanymal dárilik pre­pa­rat­tardan da joǵary. Vaksı­na­lardyń tıimdiligin edáýir jo­ǵarylatatyn ósimdikterden da­ıyn­­dalǵan jáne de ımmýnı­tet­­­­ti kóte­­retin «Asgıpan-ım­mýno+»®, «Glabıloks-ımmýno+»®, «Sa­­pa­­­noks-ımmýno+»® preparattary daıyndalyp, olar da tıisti patentterge ıe boldy. Qazirgi kezde osy preparattarǵa júrgizilip jatqan klınıkaǵa deıingi synaq­tar da aıaqtalýǵa taıaý. Osyǵan baılanysty jaqyn arada Instıtýt ǵalymdary ázir­lemeleriniń arqasynda elimizdiń naryǵynda ımporttyq preparattardan kem túspeıtin, tipti, tıim­diligi jaǵynan olardan ozyq, vırýstyq aýrýlarmen kúresýge arnalǵan jańa otandyq vaksı­nalar men dárilik preparattar paıda bolady dep kútilýde. – Osy ıgi isterdiń bárin at­qaryp jatqan ǵylymı kadr­lardyń biliktiligin arttyrýǵa da basa nazar aýdaratyn shyǵar­syzdar? – Álbette, onsyz bola ma? Qazirgi tańda ınstıtýt qyz­met­kerleriniń jartysynan astamy 35 jasqa deıingi jas maman­dar. Keleshegi zor jastar magıs­tratýra, PhD doktorantýrasyn­da bilimderin ushtap jatyr. Ony­men qosa, jas ǵalymdarǵa jyl saıyn álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortalyqtarda óz kási­bı biliktilikterin arttyrý múm­kindikteri de qarastyrylǵan. Instıtýt qabyrǵasyndaǵy talantty jas ǵalymdarǵa arnalyp bıýdjetten tys qarajat esebi­nen akademıkter A.N.Ilıaletdınov pen H.J.Jumatov atyndaǵy ataý­ly stıpendııalar taǵaıyndalǵan. Erekshe nazar aýdaratyn jaıt, ınstıtýttyń halyqaralyq baılanystary da artýda. Aıtar bolsaq, Reseı Ǵylym akademııasynyń Mıkrobıologııa ınstıtýtymen (Máskeý), Máskeý memlekettik ýnıversıtetimen, Reseı Ǵylym akademııasynyń Skrıabın atyn­daǵy mıkroorganızmder bıohımııasy jáne fızıologııasy ınstıtýtymen (Pýshıno, Reseı Federasııasy), Reseı Medısına ǵylymdary akademııasynyń Gaýze atyndaǵy jańa antıbıotıkterdi talǵaý jónindegi ınstıtýtymen (Máskeý), Belarýs Ulttyq akademııasynyń mıkrobıologııa ınstıtýtymen, Ázerbaıjan Mıkrobıologııa ınstıtýtymen, Reseı Medısına ǵylymdary akademııasynyń D.I. Ivanovskıı atyndaǵy vırýsologııa ınstıtýtymen (Máskeý), Reseı Medısına ǵylymdary akademııasynyń Tumaý ınstıtýtymen (Sankt-Peterbýrg), AQSh Aýylsharýashylyq de­par­tamentine qarasty Aýyl­sharýashylyq zertteý­ler orta­­lyǵymen, AQSh Aýyl­sharýa­shylyq depar­tamentiniń Ońtústik-Shyǵys qus aýrýlary zerthanasymen, AQSh Qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi agenttigimen, AQSh Ońtústik Florıda ýnıver­sıtetimen bir­lesip ǵylymı zertteýler júrgizip kelemiz. Qazirgi tańda Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty Qa­zaqstannyń mıkrobıologııalyq jáne vırýsologııalyq ǵylym­da­rynyń ortalyǵyna aınaldy. Instıtýttyń barlyq jetistikteri elimizdiń ekonomıkalyq, teh­no­lo­­gııalyq jáne áleýmettik ıgi­likterin nyǵaıtýǵa qosqan salmaqty úlesi men naqty qaıta­rymy ekendigi anyq. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»