О́ńirde sońǵy jyldary qurylys ındýstrııasy damyp, jaqsy qarqyn alyp keledi. Soǵan oraı qurylys materıaldaryna degen suranystyń óse túskeni baıqalady. О́kinishtisi sol, usynysty tolyq qanaǵattandyrýǵa jergilikti ónerkásip áli qaýqarsyz. Birqatar kásiporyndar otandyq qurylys materıaldaryn óndirýge mamandanyp, qazaqstandyq úlesti molaıtýdyń ornyna sheteldiń, onyń ishinde, kóbine Reseıdiń ónimderin tutynýǵa áýes. Olardyń arasynda «Petropavl qurylys materıaldary», «Edınstvo» qurylys kompanııalary, taǵy basqalary bar. Jaraıdy, jergilikti merdigerlerdiń kórshi el ónimderine degen byltyrǵy múddeliligin túsineıik. Rýbl baǵamynyń quldyraýy saldarynan arzan taýarlardyń ishki naryqqa sýdaı aǵylǵany ras. Qazir ekonomıkalyq jaǵdaı teńesti, ahýal múldem basqasha. Olaı bolsa, shekaralas aımaqtarǵa kóz salýymyz nege tyıylmaı otyr degen zańdy suraq týady.
Árıne, syrttan eksporttyq taýarlardyń aǵylýyna obektıvti, sýbektıvti sebepterdiń bar ekeni jasyryn emes. Máselen, joǵaryda sóz etken «Edınstvo» JShS-ni alaıyq. Ozyq tehnologııalardy eńsergeni endi ǵana. Keńes zamanynan beri istep kele jatqan reseılik zaýyttarmen salystyrý qıyn. Ásirese, sapa jóninen. Desek te, táýelsizdikten bergi ýaqyt bederinde básekelestik qarymyn kúsheıtip, qoljetimdi materıaldar shyǵaratyn mezgil jetken sekildi. Keıbir óndiris oryndary «alystan arbalaǵansha jaqynnan dorbalaǵandy» jón kórip, sapasy kemdeý soqsa da, jergilikti materıaldardy paıdalanyp jatady. Bul tásil qarajat, jol shyǵyny jaǵynan únem kóringenimen, salynǵan ǵımarattardyń, kóp páterli úılerdiń irgetasy shógip, qabyrǵasy qısaıyp jatsa, «arzannyń jiligi tatymas» degen osy! Bul turǵydan alǵanda oılanatyn tustar, qolǵa alatyn ozyq jobalar jetip artylady. Búginde otandyq ónimder sanyn kóbeıtýmen birge sapasyn jaqsartý talaby qoıylyp otyrǵan sátte tańdaý erki erekshe mańyzdy bolmaq. Onyń ústine kórshiles Aqmola, Qostanaı oblystarynda qurylys ındýstrııasy erekshe ekpin alyp, óńiraralyq básekelestiktiń kúsheıip kele jatqanyn qaperden shyǵarýǵa bolmaıdy. Sońǵy kezderi óńirlik tenderlerge jıi qatysyp, alshylary ońynan túsip júrgenin umytpaǵan jón.
Petropavlda ornalasqan «Jyldam turǵyzylatyn ǵımarattar» zaýyty–maqtaýlylar sanatynan. Hal-haderinshe otandyq ónimderdiń mol ári sapaly óndirilýine óz úlesterin qosyp keledi. Birde osy kásiporyn basshylyǵymen sóıleskenimizde, ishki renishterin de jasyrmaǵan. Sóıtse, bulardyń qurylys materıaldaryna jergilikti kásiporyndardan suranys az túsetin kórinedi. Másele ónimniń sapasyzdyǵyna emes, qazaqstandyq tutynýshylyq pıǵyldyń tómendigine, qalyptaspaǵanyna kelip tireledi. Áıtpese, Astana, Qostanaı, taǵy basqa qalalarǵa óz ónimderin jóneltpegen bolar edi. Qazir Almatydaǵy muz aıdynyn salýǵa jetkizilýde. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń qurylys nysandaryna paıdalanylýda. Munda bir tonna metall qurylǵysy kórshi elge qaraǵanda 50-70 myń teńgege arzan. Sapasy da kem emes. Oblys ortalyǵynda 2 mıllıard teńgeniń záýlim sport saraıy turǵyzylǵanda barlyq metall qondyrǵylar Reseıden jetkizildi. Demek, bılik tutqasyn ustaǵan áldekimderdiń tenderdi tentiretip, basqalardyń múddesine buryp jiberýshilik te kórinis alyp otyr degen sóz. Qazaqstandyq patrıotızm máselesi osy máselelerde ózindik reńk alýy tıis.
Bul, bir. Ekinshiden, qaı kásiporynnyń nemen aınalysatyny, qandaı ónimder shyǵaratyny sekildi jumys aýqymy anyqtalyp, máselen, kásipkerler palatasy tarapynan baqylaýǵa alynsa, artyqtyq etpes edi. Oblystyń qurylys salasyndaǵy jergilikti ónimderdiń úles mólsheri 84,24 paıyz deý kóńilge kúmán týdyrady. Olaı bolsa, qurylys basqarmasynyń basshysy Serik Muhamadıevtiń jyl aıaǵyna taman bul deńgeı tómendeıdi dep sáýegeılik jasaýyna jol bolsyn? Ol bul joramalyn «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha 13 kóp qabatty turǵyn úılerdiń, «Jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda 6 jataqhananyń salynatynymen baılanystyrady. Bul tapsyrmalar men mejeler birde artyq, birde kemdigimen jylda turǵyzylyp júrgen qurylys nysandary bolsa, qadam basýdyń ornyna keri ketýshilik syry nede? Sóıtse, «baqsaq, baqa eken» demekshi, qurylys jumystaryn júrgizýdiń bastapqy kezeńinde kirpish, temir qurylǵysy, beton, metall qubyrlar, plastık tereze, qıyrshyq tas, qurǵaq qospalar, asfalt, bıtým sekildi jergilikti materıaldar paıdalanylyp, is qarqyn alǵan mezette sheteldik ónimder beri qaraı ımport bolyp jóńkiledi eken. Nege deısiz ǵoı? Sebebi, proflıst, metalcherepısa, metalsaıdıng, kafel plıtkalary, keramogranıt, lınoleým, pılomaterıal, elektr qural-jabdyqtary oblysta múldem óndirilmeıdi.
Sonda deımiz-aý, qurylys basqarmasy qurylys ındýstrııasy salasyndaǵy suranys pen usynysty retteýdiń, teńestirýdiń ońtaıly joldaryn qarastyryp, tıimdi mehanızmderin qoldanýdyń ornyna statıstıka basqarmasy sııaqty esep-qısap shyǵarýmen aınalysyp otyra bermek pe?
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy