Adamnyń bir mini – minezsizdik

Minez  degennen  shyǵady, ADAM­NYŃ minezi ómirde kóp nárseni sheship, ózgertip, tipti taǵdyryna, ómirine erekshe áser etip jatatyny belgili. Meniń bir eski tanysym: – Men qanǵa sińgen tik mi­nezimniń taqsiretin tartyp júr­min. Tipti odan osy kúnge deıin «taıaq jep júr­min» desem de bolady. Basqa­lar sııaqty oıǵa kelgen pikirimdi syrt­qa shyǵar­maı, búgip qala  al­maı­myn, betke aıtamyn. Nesin jasyram, ony óziń de bilesiń ǵoı, aqty – aq, qarany qara dep týra aıtýdan esh taıynǵan emespin. Ol minezim bireýge jaǵady, al bireýge jaq­paıdy. Menimen qyzmetti qatar bastaǵan, minezderi jurtqa jaıly jigitter eńbek satysymen tez-aq kóterilip, qazir bir-bir mekemeniń bastyǵy bolyp, aıdarlarynan jel esip júr. Al men bolsam, baıaǵy qyzmette tapjylmaı onda­ǵan jyl otyrmyn. Oǵan renjısiń be, álde renjimeısiń be? Meniń kóńilge túıgenim, tik minezdik adamdy alǵa súıremeıdi eken. Táńir syılaǵan, súıekke sińgen minezdi ózgertý qıynnyń qıyny kórinedi. Sirá, endi ony ózgerte de almaımyn-aý... О́le-ólgenshe sol minez. Oǵan ne amal bar? – dep aýyr kúrsingen. – Meniń bilýimshe, ómirde mi­nez­diń «taqsiretin» kórgender­diń biri bárimiz biletin maıdanger-jazýshy Baýkeń, Baýyrjan Mo­myshuly emes pe edi?! Eger ózine tán tik minezi bolmasa, ol baıaǵy­da-aq general, Keńes Odaǵynyń Batyry bolar edi ǵoı. Minezimen, birbetkeıligimen, namysshyldy­ǵy­men keıbireýge jaqpaı, ózine tıisti joǵary laýazymdy qyzmet­ten, ataqtan, marapattan shet qal­ǵan joq pa?  Biraq halqy ony sol ójettigi, namysshyldyǵy, eshkimge basyn ımegeni úshin, óz halqy­na, eline degen erekshe mahabbaty úshin súıdi, syılady, qurmettedi, ardaqtady. Kesh bolsa da kóptiń tilegimen oǵan batyr ataǵy berildi. Bul kúnderi onyń esimimen mek­tepter, kósheler, áskerı  ýchılıshe atalady, birneshe qalaǵa (As­tana, Taraz) eskertkishter or­na­­tyl­dy. Onyń dúnıege kelip, kindik qany tamǵan Jambyl ob­lysy Jýaly aýdanynyń orta­lyǵy bu­rynǵy Borandy (Býrnoe) aýyly qazir Baýyrjan Momysh­uly aty­men atalady. 2010 jyl­dyń ba­syn­da Reseıdiń astanasy Máskeý qalasyndaǵy bir mektepke Baý­keń­niń aty berilip, «Legen­darnyı Batyr» degen kitap baspadan shyq­ty. Birbetkeı, shálkes minezine qaramaı, atqarǵan isi, hal­qyna degen súıispenshiligi, otan­súıgish­tigi Baýkeńdi elge syıly etti, halqy onyń atyn kózi tiri kezinde-aq  ańyzǵa aınaldyrdy, – dep men de álgi tanysyma minez týraly  óz  pikirimdi jetkizdim. – Jurttyń bári Baýyrjan emes qoı. Ári ol kisiniń ómir súrgen zamany basqa bo­latyn, – degen álgi kisi endi jastar tárbıesindegi olqylyqqa qaraı oıysqan. Muny qalaı aıtpaısyń endi dedi. Onysy ras, qazirgi biraz jas­tardyń bilimniń qadirin baǵalaı almaı, dúnıe qýýdy aldaryna maqsat etip, aqsha tabýdy man­sapqa aınal­dyr­ǵany qynjyl­tady. Shirkinder­diń bári kásipker, qarjyger bolsa, sonda basqa jumysty kim isteıdi?  Olardyń bar esil-derti bir teńgeni eki teńgege, júz teńgeni myń teńge­ge aınaldyrý. О́mirdegi qundy­lyq­tyń barlyǵy olar úshin aqshaǵa baryp tireledi. Rýhanı dúnıe olar úshin múldem kerek emes. Aqsha júr­gen jerde aram pıǵyl kóp. Baıýdy ǵana kózdeý jaqsy­lyqqa apar­maı­dy. Sony sezinbeıtinderi, qul­qyn qumar minezderi, ashqaraq peıilderi  kópshilikke  jum­baq  dú­nıe. Tipti, olardy tú­si­ný  qıyn, keı­de olardy  shy­ny­men-aq  aıaısyń... Búkil álemge ataq-dańqy keń ta­ra­ǵan Aleksandr Makedonskıı óler aldynda: «Meniń eki qolym­dy tabyttyń eki jaǵyna shyǵa­ryp kó­mińder. Halyq meniń o dú­nıege esh­te­ńe almaı, bos ketip bara jatqa­nymdy kórsin»,  depti  deıdi bir ańyzda. Jıǵan-tergen mol dúnıeń, qabat-qabat ásem úı-jaıyń,  masaırap mingen súlikteı temir tul­pa­ryń, san jetpeıtin aqshań... bar­lyǵy, barlyǵy bul jaryq  dú­nıe­ni­ki ekenin uqqan jón. Baılyqty eshkim ózimen birge alyp ketpeıdi. О́mirde bolyp jatqan san túrli ózgerister men qoǵamdyq qu­by­lys­tar jaıly jıi oı bólise­tin zaman­dasym, tarazdyq jazý­shy Nesipbek Dáýtaıuly jazǵan «Minez» degen áńgime esime jıi túsedi. Aǵaıyndy eki jigit qý tirliktiń jeteginde jú­rip, birin-birimen araǵa 4-5 jyl salyp kezdesedi. Dastarqan basyn­da ekeýi­niń arasyndaǵy áńgime jelisi ár adamnyń jeke minezi jaıly órbip, «Bizdiń túbimizge sol... minez jetedi» degen aǵasyna Hakimjan inisi ózinshe aqyl qospaq bo­lyp,  áń­gimeni ári qaraı tarqa­typ áke­tedi. Minezdiń ómir­­­de paıdasy men zııany jaıly pikir al­ma­sa­dy, ót­ken kún­­derdi eske alady. Ymy­ra­ǵa, kelisimge kelmeı qısaıyp, kertart­pa­lyqqa boı urý keıde adamnyń bo­la­shaǵy­na edáýir áser etetini,  ıaǵnı qyrsyǵyp, qasary­syp alatyn minez, onyń  kesiri  jaıly, shyndyq­ty aıtam dep aǵaıynǵa jaqpaı, endi pálenbaı ýaqyt jumyssyz sendelip júrgen aǵasy týraly sóz bolady. «Turyp terezeden syrtqa kóz salyp edi. Aǵasy qoranyń aldyn­da qazdyń júnin burqyratyp ju­lyp jatyr. «Bizdiń ana  ólgen qazdan qan­sha aıyrmamyz bar», dep oıla­dy Hakimjan. Jabyla jún­deı tú­tip, jalańashtap jatyr ǵoı. Qudaı­dyń qudireti: qııa baspa, daýy­syńdy shyǵarma. Demek, kór­set­pe kim ekenińdi. Buǵasyń ba, qashasyń ba, áıteýir, ózińdi ózińe tyǵyp qoı. Sonda ózińe-óziń tyǵyp qoıyp ta ómir súre ala ma adam? Ol qandaı ómir? Nesi tirlik? «Emes!» – dep kúbirlep qaldy Hakimjan. – Emes! Bizdiń syrymyz sol emesti aıdaı álemge aıǵaı salyp aıta almaı, ózimizdi ózimizge tyǵyp tastap, tiri júre beretin minezsizdigimizde. Solaı...» deıdi jazýshynyń keıipkeri. Iá, minezsizdik, oılap otyr­sań,  adam úshin úlken qasiret. Adam bolǵannan soń árkimniń óz oıy, óz pikiri, baılamy, túısigi bolǵany jaqsy. Oısyz, pikirsiz, aıtarǵa aýzynda sózi joq adam aıdaýda  júrgen tiri janǵa, tek ózi úshin tirshilik etip jatqan qaýqar­syz jaı pendege aınalady. Oı­syz, jigersiz, bilimsiz, múláıimsip ómir keship, qor bolady. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrip, jalpyldap, jaǵympazdanyp, bireýge qoljaýlyq bolyp tirshilik etý naǵyz beısharalyq, tipti, músápirlik dep uqqanymyz jón. Saǵyndyq ORDABEKOV, dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor. Taraz.