2016 jylǵy 24 mamyr, Astana, Úkimet Úıi
Almaty aglomerasııasyn aýmaqtyq damytýdyń óńiraralyq shemasyn bekitý týraly
Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti qaýly etedi:
1. Qosa berilip otyrǵan Almaty aglomerasııasyn aýmaqtyq damytýdyń óńiraralyq shemasy bekitilsin.
2. Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar osy qaýlydan týyndaıtyn sharalardy qabyldasyn.
3. Osy qaýly alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri K.MÁSIMOV
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 24 mamyrdaǵy №302 qaýlysymen bekitilgen
Almaty aglomerasııasyn aýmaqtyq damytýdyń óńiraralyq shemasy
Osy Almaty aglomerasııasyn aýmaqtyq damytýdyń óńiraralyq shemasy (budan ári – Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasy) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyn uıymdastyrýdyń bas shemasynyń negizgi erejelerin bekitý týraly» 2013 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 1434 (budan ári – Bas shemanyń negizgi erejeleri) jáne «О́ńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn bekitý týraly» 2014 jylǵy 28 maýsymdaǵy № 728 (budan ári – О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasy) qaýlylaryn iske asyrý sheńberinde ázirlendi.
Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasy Qazaqstan Respýblıkasynyń sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti salasyndaǵy zańnamasyna, aýmaqty uıymdastyrýdyń ekologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerin retteıtin normatıvtik quqyqtyq jáne normatıvtik-tehnıkalyq qujattarǵa sáıkes ázirlendi.
Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasy aýmaqty damytý perspektıvalaryn jáne onyń ınfraqurylymǵa uzaq merzimdi qajettiligin aıqyndaıtyn qala qurylysy strategııasy bolyp tabylady. Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasy erejelerin iske asyrý kezektiligi, qarjylandyrý kózderi jáne kólemi bıýdjettik múmkindikter eskerile otyryp, salalyq baǵdarlamalar jáne aýmaqtardy damytý baǵdarlamalary deńgeıinde aıqyndalady.
Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasynyń negizgi mindetteri:
1) Almaty aglomerasııasynyń shekaralaryn aıqyndaý;
2) aglomerasııany damytýdyń ońtaıly baǵyttaryn qalyptastyrý maqsatynda aýmaqtyń shekarasyna kiretin ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń múddelerin eskere otyryp, jobalanatyn aýmaqtyń utymdy josparly uıymdastyrylýyn aıqyndaý;
3) aýmaqty fýnksıonaldyq aımaqtarǵa bólý, halyqty qonystandyrý jáne óndiristik kúshterdi ornalastyrý júıesin jetildirý, ınjenerlik, kóliktik, áleýmettik jáne rekreasııalyq ınfraqurylymdy damytý, aýmaqtardy qaýipti tehnogendik jáne tabıǵı prosesterden qorǵaý, aýmaqtyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý jóninde negizdi usynystar keshenin ázirleý.
Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasy Almaty aglomerasııasy aýmaǵyn aralyq (2020 jyl) jáne eseptik (2030 jyl) jobalaý merzimderine qala qurylysyn perspektıvaly damytýdyń jobalyq usynystaryn qamtıdy. Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasynyń negizgi tehnıkalyq-ekonomıkalyq kórsetkishteri osy Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasyna 1-qosymshada keltirilgen.
Almaty aglomerasııasyn uzaq merzimdi damytýdyń jobalyq usynystary osy Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasyna 2 – 14-qosymshalarda keltirilgen.
1. Aýmaqty aımaqtarǵa bólý, qala qurylysyn ıgerý jáne damytý
Aýmaqty qala qurylysyn ıgerý jáne damytý
Almaty aglomerasııasynyń yqpal etý aımaǵyna mynalar kiredi: aglomerasııanyń ortalyǵy (ózegi) – Almaty qalasy, Almaty oblysynyń Qarasaı, Talǵar, Ile, Eńbekshiqazaq jáne Jambyl– bes ákimshilik aýdanynyń bólikteri, sondaı-aq Qapshaǵaı qalalyq ákimshiliginiń aýmaǵy.
Yqpal etý aımaǵynyń aýmaǵy qala jáne qala mańy aımaǵynyń neǵurlym tyǵyz baılanysynan aıqyndalyp, qalyptasqan seriktes qalalardyń: Qapshaǵaı, Qaskeleń, Talǵar, Esik qalalarynyń, Uzynaǵash aýylynyń, Qapshaǵaı sý qoımasynyń soltústik jaǵalaýyndaǵy demalys aımaqtarynyń ornalasýyn eskeredi.
Almaty aglomerasııasynyń shyǵys shekarasy Ile Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parki (budan ári – Ile Alataýy MUTP) aýmaǵynyń soltústik-shyǵys bóliginen bastalyp, odan ári soltústik baǵytta Kóktóbe, Túrgen, Qarakemer, Evgenemalovodnensk, Aqshı aýyldyq okrýgteriniń shyǵys shekaralary boıymen Eńbekshiqazaq aýdany aýmaǵynyń bóligin qamtıdy.
Soltústik shekarasy Qapshaǵaı sý qoımasynyń ońtústik jaǵalaýy boıymen ótedi jáne Sheńgeldi aýyldyq okrýginiń ońtústik-batys bóligin, Qapshaǵaı qalasynyń aýmaǵy kiretin Qapshaǵaı sý qoımasynyń batys bóligin qamtıdy, odan ári Ile aýdanynyń Jetigen aýyldyq okrýginiń batys shekarasy boıymen ótip, Sorbulaq kóliniń soltústiginen aınalyp ótedi.
Batys shekarasy Sorbulaq kóliniń soltústiginen bastalyp, Ile aýdany aýmaǵynyń ońtústik bóligin qamtıdy, odan ári Myńbaev, Taran, Qarasý aýyldyq okrýgteriniń batys shekaralary boıymen Jambyl aýdanynyń aýmaǵynan ótedi.
Ońtústik shekarasy Jambyl aýdanynyń Qarǵaly aýyldyq okrýginiń ońtústik-batys shekarasynan bastalyp, odan ári batys baǵytta Qarasaı aýdanynyń ońtústik shekarasynan ótedi jáne Ile Alataýy MUTP aýmaǵynyń soltústik bóligin qamtıdy.
Almaty aglomerasııasynyń shekarasy sheńberinde halyqtyń qonystanýy endik baǵytta, tabıǵı qalyptasqan seriktes qalalary bar neǵurlym ýrbandalǵan jáne tyǵyz qonystandyrylǵan aýmaqta, Ile Alataýynyń bókteri boıynda qalyptasty.
Respýblıkalyq mańyzy bar Almaty-Qapshaǵaı avtomobıl tasjoly boıynda soltústik merıdıonaldy baǵyt qalyptasady, onda О́tegen batyr aýyly jáne Jetigen aýyly sııaqty iri kóliktik logıstıkalyq túıinder ornalasqan. Qapshaǵaı sý qoımasynyń batys jaǵalaýynda qalalyq demalys aımaǵy bar Qapshaǵaı qalasy ornalasqan.
Aglomerasııanyń eldi mekenderiniń turaqty eńbek, mádenı-turmystyq jáne rekreasııalyq baılanystary bar.
Aglomerasııa jeriniń jalpy aýdany 939,5 myń ga quraıdy. Aglomerasııa aımaǵyna Almaty oblysynyń 188 eldi mekeni jáne Almaty qalasy kiredi.
Almaty aglomerasııasyna kiretin Almaty oblysy eldi mekenderiniń tizbesi osy Almaty aglomerasııasynyń óńiraralyq shemasyna 15-qosymshada berilgen.
Almaty aglomerasııasynyń shekaralary ony jeke ákimshilik ortalyq etip bólmeıdi jáne qalyptasqan ákimshilik bólinisti jáne aýmaqtardy basqarýdy buzbaıdy. Aglomerasııa quramyndaǵy Almaty oblysynyń ákimshilik aýdandary men eldi mekenderiniń jerleri Almaty oblysy ákimdiginiń qaraýynda.
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 6-baby 2-tarmaǵynyń 6-1) tarmaqshasyna sáıkes aýmaqtyń qala qurylysyn ıgerýdiń jáne damytýdyń tıisti normalary men qaǵıdalaryn belgileı otyryp, Almaty aglomerasııasynyń aýmaǵy erekshe retteletin sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti men qala qurylysy reglamentasııasynyń aýmaqtyq obektilerine jatady.
Aýmaqtyń qala qurylysyn ıgerý jáne damytý nysanaly maqsaty jáne sharýashylyq paıdalanylýy (aýyl sharýashylyǵy, rekreasııalyq, tabıǵatty qorǵaý, ónerkásip jáne qurylys qyzmetin júrgizýdiń qundylyǵy men oryndylyǵy ólshemsharttaryna sáıkes) boıynsha aýmaqty fýnksıonaldyq aımaqtarǵa bólý naqty saqtala otyryp, júzege asyrylýy tıis.
Almaty aglomerasııasynyń quramyna kiretin eldi mekender aýmaǵynyń qala qurylysyn ıgerýdi, damytýdy jáne aımaqqa bólýdi retteý Almaty qalasynyń jáne Almaty oblysy eldi mekenderiniń bekitilgen bas josparlarynda kózdelgen.
Josparlanatyn aýmaqty aımaqtarǵa bólý
Aýmaqty fýnksıonaldyq aımaqtarǵa bólý – bul belgilengen aımaqtardyń maqsattary men paıdalaný rejımderin anyqtaı otyryp, aýmaqty maqsaty boıynsha bólý.
Bas shemanyń negizgi erejeleriniń 5-bólimine sáıkes fýnksıonaldyq aımaqtar 4 negizgi topqa bólindi:
1) qarqyndy sharýashylyq jáne qala qurylystyq ıgerý jáne tabıǵı ortany barynsha jol beriletin jasandy túrlendirý aımaqtary;
2) qorshaǵan tabıǵı ortany ekstensıvti ıgerý aımaqtary;
3) sharýashylyq ıgerilýi shekteletin jáne qorshaǵan ortasy barynsha saqtalatyn aımaqtar;
4) sharýashylyq qyzmettiń erekshe reglamentteri bar aımaqtar.
Joǵaryda atalǵan árbir aımaqtyń quramynda tıisti kishi aımaqtar belgilendi.
1. Qarqyndy sharýashylyq jáne qala qurylystyq ıgerý jáne tabıǵı ortany
barynsha jol beriletin jasandy túrlendirý aımaqtary
Qonystandyrýdyń kishi aımaǵy
Almaty aglomerasııasy josparlaý ortalyqtaryn: Qaskeleń, Qapshaǵaı, Talǵar, Esik qalalaryn, Uzynaǵash, Jetigen, О́tegen batyr aýyldaryn qamtıtyn Jetisý ýrbandalǵan aımaǵyna jatady.
Eseptik jobalaý merziminde Almaty qalasyn esepke alǵandaǵy qalalardyń jalpy kólemi 117 138,9 ga, aýyldyq eldi mekenderdiń jalpy kólemi 79 917,8 ga quraıdy.
Almaty aglomerasııasynyń aýmaǵy erekshe qala qurylysyn retteý aımaǵynda ornalasqan, ol úshin «Seısmıkalyq aýdandardaǵy qurylys» 2.03-30-2006 Qazaqstan Respýblıkasynyń qurylys normalary men qaǵıdalaryna (budan ári – QRQNjQ), «Almaty qalasy men oǵan irgeles aýmaqtarǵa seısmıkalyq mıkroaýdandastyrýdy eskere otyryp qurylys salý» 2.03-07-2001 Qazaqstan Respýblıkasynyń qurylys normalaryna (budan ári – QR QN), «Qala qurylysy. Qalalyq jáne aýyldyq eldi mekenderdi josparlaý jáne qurylystaryn salý» 3.01-01-2008 QR QNjQ sáıkes sáýlet-qala qurylysy qyzmeti maqsattaryna arnalǵan josparlyq shekteýler men reglamentter belgilendi.
Almaty qalasynyń damýyn, onyń ishinde seriktes qalalardy jáne kontrmagnıt-qalalardy damytý esebinen aýmaqtyq shekteý – aglomerasııadaǵy qonystandyrýdyń kishi aımaqtarynyń aýmaǵyn damytýdyń negizgi qaǵıdaty bolyp tabylady. Almaty qalasynda jańa ónerkásiptik qurylysty toqtatý, qoldanystaǵy óndiristerdiń bir bóligin qala sheginen tys jerlerge shyǵarý, sondaı-aq burynnan bar qonystanǵan jerlerdi rekonstrýksııalaý jáne qorshaǵan ortany saýyqtyrý boıynsha is-sharalar júrgizý boljanady.
О́ndiristik jáne logıstıkalyq kishi aımaqtar
Aglomerasııa aýmaǵyndaǵy óndiristik jáne logıstıkalyq aımaqtar Almaty qalasynan shyǵarylatyn ónerkásiptik jáne qoımalyq kásiporyndardy kóshirýge arnalǵan, óıtkeni olardyń ornalasýy qalyptasqan qurylys salý jaǵdaıynda sanıtarııalyq-gıgıenalyq jáne ekologııalyq talaptarǵa saı kelmeıdi.
Innovasııalyq tehnologııalar parkterin jáne ónerkásiptik aımaqtardy ornalastyrýǵa arnalǵan perspektıvaly aýmaqtardyń aýdany 3482 ga quraıdy.
Kóliktik-kommýnıkasııalyq dálizderdiń kishi aımaǵy
Avtomobıl joldarynyń kishi aımaǵy
Qalyptasqan kóliktik-kommýnıkasııalyq dálizder Almaty aglomerasııasyn keńistikte damytýdyń josparly osteriniń ótýin aıqyndap berdi.
Negizgi kóliktik dálizder boıynsha 25 kılometrlik aımaq (qonystandyrý úshin birshama qolaıly aýmaq) shekarasynda Almaty aglomerasııasynyń eldi mekenderiniń tirek jelisimen jáne perspektıvalyq kólik qańqasymen ózara baılanysty qonystandyrý «dálizderi», qala qurylysynyń qundylyǵy joǵary aımaqtar aıqyndaldy.
Jalpyǵa ortaq paıdalanylatyn avtomobıl joldary jerleriniń jobalyq alańdary «Avtomobıl joldary úshin jer kesip berý normalary» QR QN 3.03-02-2001 sáıkes belgilendi (1.1-keste).
1.1-keste. Joldarǵa bólingen beldeýlerdiń eni
Joldyń
sanaty Qozǵalys beldeýiniń sany Ashylǵan shuńqyrdyń tereńdigi 1 metrge deıin bolǵanda avtomobıl joldaryna bólingen jerler beldeýleriniń eni,m
I 6 40
I 4 33
II 2 20
III 2 17
IV 2 15
V 1 13
Eskertpe: Syrtqy qulama jańǵyrtylýy tıis jáne olardyń kólemderin ýaqytsha kesip berýge jatqyzý kerek.
Atalǵan aýmaqtar memlekettik jáne qoǵamdyq múdde aımaqtary bolyp tabylady. Avtomobıl kóligi aımaqtary sheginde ýchaskelerge menshik nemese ıelik etý quqyǵynyń bolýy negizgi fýnksıonaldyq maqsatyn nemese shartty-ruqsat etilgen qyzmet túrlerin qospaǵanda, olardy kez kelgen basqa maqsattarda paıdalaný úshin negizdeme bolyp tabylmaıdy.
Temirjoldardyń kishi aımaǵy
Almaty oblysy transshekaralyq óńir bolyp tabylady, óıtkeni batysta Qytaı Halyq Respýblıkasymen shektesedi.
Almaty aglomerasııasy sheńberinde «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik dálizi (attas avtomobıl jolymen qatar ótetin «Jetigen – Qorǵas» temirjol tarmaǵy) ótedi. Aglomerasııa shegindegi «Qorǵas – Jetigen – Aqseńgir» temirjol ýchaskesiniń uzyndyǵy 135 km quraıdy.
«Temir joldarǵa arnalǵan jer kesip berýdiń normalary» 3.03-17-2001 QR QN sáıkes temirjol qurylystarynyń saqtalýyn, ornyqtylyǵyn, beriktigin jáne jyljymaly quramnyń qaýipsiz qozǵalysyn qamtamasyz etý maqsatynda jergilikti atqarýshy organdar temirjoldardy berý beldeýine kirmeıtin temirjoldardyń baqylanatyn aımaqtaryn belgileıdi:
1) eldi mekenderdiń sheginen tys – temirjoldardy usyný alabynan eki jaqqa 50 metr qashyqtyqta;
2) eldi mekenderde – temirjoldardy usyný alabynan eki jaqqa 20 metr qashyqtyqta.
Energetıka toraptarynyń kishi aımaǵy
Energetıka toraptarynyń aımaqtaryna energetıkalyq ınfraqurylym, onyń ishinde elektr stansııalary, elektr berý jelileri, qosalqy stansııalar, úlestirý pýnkteri jáne basqa da elektr jelisi sharýashylyǵy ornalasqan aýmaqtar jatady.
Energetıka toraptary aýmaǵyna sanıtarııalyq qaǵıdalarda kózdelgen qorǵaý aımaqtary jatqyzyldy:
1) 220 kV kerneýli áýe jelisi (budan ári – ÁJ) úshin – 20 m;
2) 500 kV kerneýli ÁJ úshin – 30 m;
3) 750 kV kerneýli ÁJ úshin – 40 m;
4) 1150 kV kerneýli ÁJ úshin – 55 m.
Sýmen jabdyqtaý jáne káriz jelileri men kózderiniń kishi aımaqtary
Almaty aglomerasııasynyń jobalanatyn sý qubyry jelileri men sý taratqyshtarynyń jalpy uzyndyǵy 6061,2 km quraıdy.
Almaty aglomerasııasynyń jobalanatyn káriz jelileriniń jalpy uzyndyǵy 1792,4 km quraıdy.
Qurylys salynbaǵan aýmaqtardan ótetin sý taratqyshtardyń sanıtarııalyq-qorǵanysh beldeýleriniń enin shetki sý taratqyshtardan bastap qabyldaý kerek: qurǵaq topyraqta salǵanda – dıametri 1000 mm deıin bolǵanda 10 m-den kem emes jáne dıametri úlken bolǵanda 20 m-den kem emes; ylǵaldy topyraqta – dıametrge baılanyssyz 50 m-den kem emes.
2. Qorshaǵan tabıǵı ortany ekstensıvti ıgerý aımaqtary
Aýyl sharýashylyǵy óndirisin basymdyqpen damytý aımaǵy Almaty tóńiregindegi kólemdi aýmaqtardy alyp jatyr jáne birqatar kishi aımaqtarǵa bólinedi:
1) egin sharýashylyǵy (egistikter);
2) mal sharýashylyǵy (jaıylymdar);
3) ósimdik sharýashylyǵy (baqtar, júzimdikter jáne ózge ekpeler);
4) ujymdyq baqtar men saıajaılar.
Egin sharýashylyǵy (egistikter) kishi aımaǵy, negizinen, alqap bóliginde ornalasqan jáne kólemdi aýmaqtardy alyp jatyr. Kishi aımaqty damytý aýyl sharýashylyq daqyldaryn sýarý maqsatynda aýmaqty sýlandyrýmen tyǵyz baılanysty. Jerlerdi sýarý úshin shaǵyn ózender arnasyndaǵy kóptegen gıdrotehnıkalyq qurylystar, onyń ishinde sý jınalatyn toǵandar jáne aryq júıesi paıdalanylady.
Mal sharýashylyǵy (jaıylymdar) kishi aımaǵy, negizinen, egin sharýashylyǵy kishi aımaǵynyń endik perımetri boıynda ornalasqan, ózender boıyndaǵy jyra-saılar, taý bókteri men taýly aımaqtar, egin sharýashylyǵyna jaramsyzdaý jerler (kúrdeli jer bederi bar tóńirek, shóleıt jerler jáne t.b.) jıi paıdalanylady. Aýqymdy jaıylymdar aýmaǵy aglomerasııanyń ońtústik-batys, soltústik jáne soltústik-shyǵys bóliginde ornalasqan.
Baqtar, júzimdikter jáne ózge ekpeler kishi aımaǵy kóp jyldyq ekpelerge jatqyzylady, shaǵyn aýmaqtardy alyp jatyr, negizinen, aglomerasııanyń taý bókterinde jáne taý bóliginde shoǵyrlanǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kodeksine sáıkes kóp jyldyq ekpeler jemis-jıdek, tehnıkalyq jáne dári-dármek ónimderiniń túsimin alýǵa, sondaı-aq aýmaqty sándep bezendirýge arnalǵan.
Ujymdyq baqtar men saıajaılar kishi aımaǵy, negizinen, Almaty, Talǵar, Esik, Qaskeleń qalalary, Túrgen aýyly jáne basqa iri aýyldar men kentter tóńiregindegi shaǵyn aýmaqtardy alyp jatyr. Aglomerasııanyń soltústik bóligindegi respýblıkalyq mańyzy bar «Almaty – О́skemen» avtojolynyń boıynda (shyǵys jáne batys jaǵy) ujymdyq baqtar men saıajaılar Baıserke jáne Jańalyq aýyldary arasynda ornalasqan.
Qazaqstan Respýblıkasy Jer kodeksiniń 102-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes jeke qosalqy sharýashylyq júrgizýge, baǵbandyqpen aınalysýǵa jáne saıajaı qurylysyna arnalǵan jer ýchaskeleri aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerden, aýyldyq eldi mekenderdiń jerinen jáne qor jerlerinen beriledi.
Jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıynyń nasharlaýyna alyp keletin jer sýarý jáne qurǵatý júıesiniń aıtarlyqtaı tozýyna jáne isten shyǵýyna baılanysty sýarylatyn jerlerdi tolyq paıdalanbaý jáne egindik jerlerdiń tozýy aýyl sharýashylyǵyn maqsatyndaǵy jerlerdiń negizgi problemalary bolyp tabylady.
Aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligi jerlerdi melıorasııalaý jáne sýlandyrý boıynsha ótkiziletin is-sharalarǵa tikeleı baılanysty bolady. Osyǵan oraı sýarylatyn jerlerdiń sapalyq jaı-kúıin qalpynda ustaý jónindegi memlekettik saıasat keshendi túrde jáne aýyl sharýashylyǵyndaǵy basqa is-sharalarmen tyǵyz ózara baılanysta ázirlenip, júrgizilýi tıis.
Topyraqtyń qarashirik kúıin qalpyna keltirý jáne ustap turý úshin organıkalyq tyńaıtqyshtardy sebý, daqyldardyń birneshe túrin egý jáne shópter ege otyryp aýyspaly egisti engizý, topyraqqa organıkalyq qaldyqtardy barynsha qaıtarý jáne topyraqtyń bıologııalyq belsendiligin saqtaý qajet. Sonymen qatar, atmosferalyq ylǵaldy barynsha paıdalaný, qar jınaqtaý jáne ylǵaldy ustap qalý jónindegi is-sharalardy júrgizý qajet.
Almaty aglomerasııasynyń aýyl sharýashylyǵy jerlerinde topyraqtyń odan ári degradasııasynyń aldyn alý úshin erozııaǵa qarsy agrotehnıkalyq is-sharalardy qoldaný, betki qabattyń eńisine qaraı yldıǵa kóldeneńinen óńdeý júrgizý, tereń qopsytý, daqyldardy jolaqpen egý, egin qorǵaıtyn orman alqaptaryn jasaý, organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtardyń artyq mólsherlerin engizý qajet.
Almaty qalasynyń egindik jáne tabıǵı jerleriniń kólemin degradasııalyq prosesterdi boldyrmaý, jasyl ekpelerdi saqtaý jáne kóbeıtý úshin búkil aýmaqta beıimdelgen-landshafttyq tásildi engizý shartymen ózgerissiz qaldyrý usynylady.
Mal sharýashylyǵy jaıylymyn damytý perspektıvasyna baılanysty Jambyl, Ile, Talǵar jáne Eńbekshiqazaq aýdandarynyń qordaǵy jerleri sanatynan aralyq (2020 jyl) jáne eseptik (2030 jyl) jobalaý merzimderine qaraı jaıylymdardy aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge aýystyrý nemese shalǵaıdaǵy jaıylymdar retinde paıdalaný qajet.
Jaıylymdyq jerlerde deflıasııaǵa qarsy is-sharalar júrgizý qajet. Jaıylymdarda shamadan tys mal jaıý men jaıylymnyń taptalýyna jol berilmeýi qajet. Jaıylymdardaǵy deflıasııamen kúrestiń negizgi sharalary mal jaıýdy qatań normalaý (ásirese kóktem kezinde), ósimdikterdi joıý men topyraq qurylymyn tozańǵa aınaldyrýǵa jol bermeý, shóp egý (esparset, erkekshóp, jońyshqa) bolyp tabylady.
Bas shemanyń negizgi erejelerine sáıkes atalǵan kishi aımaqta beıindik salalardy damytýmen baılanysty emes maqsattarǵa aýyl sharýashylyǵy jerleriniń barlyq túrlerin alyp qoıýǵa shekteý qoıý usynylǵan. Munda sharýashylyqtyń negizgi túrlerin damytý jaǵdaılaryna keri áser etýshi óndiristik qyzmettiń barlyq túrlerine (atmosferany lastaý, selder, topyraqtyń tozýy jáne tuzdanýy) barynsha shekteý qoıylady. Paıdalaný rejımi topyraq qabatynyń buzylýyna, jerasty sýlarynyń lastanýyna jol bermeıdi. Topyraqty melıorasııalaý nemese sýlandyrý is-sharalary kózdelgen.
Almaty aglomerasııasynyń shekarasynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler 473878,7 ga quraıdy. Eseptik jobalaý merziminde tyńaıǵan jerler men qordaǵy jerlerdi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna tartý esebinen aýyl sharýashylyǵy jerlerin 482 986,3 ga deıin ósirý kózdeledi.
3.Sharýashylyq ıgerilýi shekteletin jáne
qorshaǵan ortasy barynsha saqtalatyn aımaqtar
Sharýashylyq ıgerilýi shekteletin jáne qorshaǵan ortasy barynsha saqtalatyn aımaqtarǵa mynadaı kishi aımaqtar engizilgen:
1) uzaq ýaqyt demalý, sanatorıılik-kýrorttyq qyzmet arealyn qamtıtyn rekreasııalyq basymdyqpen paıdalanylatyn aýmaqtar;
2) qoryqtardyń, qaýmaldardyń, tabıǵat eskertkishteriniń aýmaqtaryn qamtıtyn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar;
3) tarıhı eskertkishter men qurylystar ornalasqan aýmaqtar;
4) saıabaq aımaqtary.
Tabıǵı nemese mádenı landshaftqa aıtarlyqtaı zııan keltire alatyn ónerkásiptik nemese aýyl sharýashylyǵy óndiristerin, tabıǵı resýrstardy paıdalanýdyń basqa túrlerin damytýǵa jáne ornalastyrýǵa jol bermeıtin rejımdi ornatý –sharýashylyq ıgerilýi shekteletin aýmaqtardy paıdalanýdyń negizgi qaǵıdaty bolyp tabylady.
Uzaq ýaqyt demalý, sanatorıılik-kýrorttyq qyzmet arealyn qamtıtyn basym rekreasııalyq paıdalaný aýmaqtary
Taýly tabıǵı-landshafttyq rekreasııalyq kishi aımaq
Ile Alataýy – Tıan-Shannyń soltústik-batysyndaǵy taý jotasy 43º s.sh. boıymen 360 km sozylyp jatyr. Negizgi bıiktigi – 4000 – 4600 m, bıik núktesi – Talǵar shyńy (4973 – 4979 m). Onyń bıiktigi 4500 m asatyn 22 shyńy bar.
Negizinen, muzdan paıda bolǵan kóptegen kólderi bar. Ile Alataýyndaǵy eń iri jáne belgili kólder Úlken Almaty kóli jáne Esik kóli bolyp tabylady. Bıik taýly beder basym.
Ile Alataýy muzdyǵynan Talǵar, Túrgen, Shilik jáne Qaskeleń sııaqty kóptegen ózender bastaý alady, olarǵa Shamalǵan, Aqsaı, Úlken jáne Kishi Almaty qosylady.
Taýly tabıǵı-landshafttyq rekreasııalyq kishi aımaq Ile Alataýy MUTP aýmaǵyn qamtıdy, onyń qala qurylysy jáne sharýashylyq maqsatynda ıgerilýi «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 45-babyna sáıkes júzege asyrylýy tıis.
Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar
Erekshe qundy tabıǵı keshenderdi qorǵaý jáne saqtaý, qorǵalatyn aýmaqty basqarý josparlarynda kózdelgen qalpyna keltirý is-sharalary, ǵylymı jáne ekologııalyq-aǵartýshylyq qyzmet «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 41 jáne 42-baptarynda belgilengen tártippen júzege asyrylady.
Aglomerasııa aýmaǵynda Almaty memlekettik qoryǵyn, Ile Alataýy MUTP,«Medeý memlekettik óńirlik tabıǵat parki» kommýnaldyq memlekettik mekemesin (budan ári – «Medeý» memlekettik óńirlik tabıǵat parki) qosa alǵanda,ulttyq tabıǵı parkter jáne erekshe qorǵalatyn obektiler ornalasqan. Biregeı landshaftar, tabıǵı keshender, Ile Alataýyndaǵy flora men faýnanyń sırek kezdesetin, joıylyp bara jatqan túrleri, tabıǵı shoq toǵaılar, alpilik shalǵyndar men kólder qorǵaý obektileri bolyp tabylady.
Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy (budan ári – EQTA) saqtaý men damytýdyń negizgi baǵyttary Almaty aglomerasııasy aýmaǵynda tabıǵı keshen obektilerin barynsha saqtaýdy jáne kóbeıtýdi, sondaı-aq EQTA-ny 2020 jylǵa qaraı – 28853 ga jáne 2030 jylǵa qaraı – 164956 ga bir sanattan basqa alańǵa aýystyrýdy kózdeıdi.
Tarıhı eskertkishter jáne qurylystar ornalasqan aýmaqtar
Almaty aglomerasııasynyń aýmaǵynda kóptegen mádenıet jáne tarıh eskertkishteri ornalasqan.
«Altyn Aımaq Jetisý» etnomádenı landshaft beldeýi aımaǵy shyǵys jáne batys baǵyttarda, Ile Alataýy taýlary baýraıynyń boıymen, Qaskeleń qalasy, Úshqońyr jáne Uzynaǵash aýyldary aımaqtarynda merıdıandy shyǵystarymen ótedi. Etnomádenı beldeýdiń soltústik tarmaǵy merıdıandy etnomádenı landshafttyq saıabaǵy bar Úlken Almaty ózeniniń saǵasyna shyǵa otyryp, Úlken Almaty kanalynyń boıynan ótedi.
Jibek joly tasjolynyń boıyndaǵy negizgi kompozısııalyq biligi bar eskertkishterdiń birshama shoǵyrlanǵan jerlerinde etnomádenı landshafttyq beldeýdi damytý kózdelgen.
Tarıhı eskertkishter men qurylystar ornalasqan kishi aımaq aýmaǵynda tabıǵat jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaýdy júzege asyrý, qalalyq jáne ónerkásiptik qurylysty shekteý, tarıhı eskertkishter men qurylystardyń estetıkalyq kelbetin buzýy múmkin is-sharalar ótkizýge jol bermeý qajet.
Park aımaqtary
Almaty aglomerasııasynyń aýmaǵynda Esik memlekettik dendrologııalyq parkin, Ile Alataýy MUTP, «Medeý» memlekettik óńirlik tabıǵat parkin qosa alǵanda, EQTA reglamenti qoldanylatyn park aımaqtary bar.
О́ńirdiń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý, mıkroklımatyn jaqsartý, bıologııalyq áralýandylyǵyn arttyrý úshin Almaty qalasynyń aınalasynda jasyl beldeý jasaý usynylady. Almaty aglomerasııasy aýmaǵynyń biryńǵaı júıesinde aglomerasııa arqyly aǵatyn shaǵyn ózender alqaptarynyń aýmaqtaryn kógaldandyrý mańyzdy ról atqarady.
2014 jyldyń basynda orman qorynyń jerleri: Eńbekshiqazaq aýdanynda – 82,7 ga, Jambyl aýdanynda – 7,0 ga, Talǵar aýdanynda – 17,9 ga, Ile aýdanynda – 9,1 ga, Qarasaı aýdanynda – 44 ga, Qapshaǵaı qalalyq ákimshiliginde – 320 ga quraıdy.
Orman paıdalanýshylarǵa saýyqtyrý, rekreasııalyq, tarıhı-mádenı, týrıstik jáne sporttyq maqsattar; ańshylyq sharýashylyǵy muqtajdary; janama orman paıdalaný úshin memlekettik orman qory jerlerinen qurylys obektilerine ýchaskelerdi berý Qazaqstan Respýblıkasynyń orman zańnamasyna sáıkes júzege asyrylady.
Orman qory jerlerin orman sharýashylyǵyn júrgizýge baılanysty emes maqsattarǵa arnalǵan basqa sanattardaǵy jerge aýystyrýdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti júzege asyrady.
4. Sharýashylyq qyzmettiń erekshe reglamentteri bar aımaqtar
Bul sanatqa mynalar kiredi:
1) tarıhı-mádenı mura obektilerin (tarıh jáne mádenıet eskertkishteri) qorǵaý aımaqtary;
2) turaqty radıometrıkalyq baqylaýdy qajet etetin, radıoaktıvtik lastaný bolýy múmkin aýmaqtar;
3) iri ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń sanıtarııalyq zııandy aımaqtary;
4) baqtar, batpaqtar, paıdaly qazbalar ken oryndary;
5) geologııalyq ortasy buzylǵan aýmaqtar;
6) tótenshe jaǵdaı týyndaý qaýpi bar obektiler (magıstraldyq gaz jáne/nemese munaı qubyrlary jáne basqa obektiler) ótetin aýmaqtar;
7) sý qorǵaý aımaqtary.
Magıstraldyq gaz qubyrlarynyń kishi aımaǵy
Almaty oblysynyń aýmaǵy boıynsha magıstraldyq gaz qubyrynyń uzyndyǵy 422 km quraıdy, onyń ishinde 123 km aglomerasııa aýmaǵynan ótedi. Transkontınentaldyq gaz qubyry Ile, Talǵar jáne Eńbekshiqazaq aýdandaryn endik baǵytta kesip ótip, Sorbulaq jáne Qapshaǵaı sý qoımasynan ońtústikke qaraı ótedi.
Almaty aglomerasııasy aýmaǵynyń ońtústik bóliginde «Buhara gazdy aýdany – Tashkent – Bishkek – Almaty» gaz qubyry ótip, Almatynyń batysyndaǵy «Orbıta» avtomattandyrylǵan gaz úlestirý stansııasynda aıaqtalady. Tarmaqtyń sany – 2. Qubyrlardyń dıametri 1020 jáne 530 mm. Gaz qubyrynyń qýaty – jylyna 8 mlrd.3 metr.
Almaty aglomerasııasy aýmaǵynda magıstraldyq gaz qubyrlarynyń sanıtarııalyq-qorǵanysh aımaqtarynyń aýdany 65500 ga quraıdy.
Sý qorynyń aýmaqtary
Almaty aglomerasııasynyń aýmaǵyndaǵy sý qorǵaý aımaqtary jáne sý obektilerine arnalǵan beldeýler qoldanystaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerge sáıkes belgilendi.
Almaty oblysy ákimdiginiń 2009 jylǵy 12 mamyrdaǵy № 93 qaýlysymen Qapshaǵaı sý qoımasynyń sý qorǵaý aımaqtary men beldeýleri belgilendi:
sý qorǵaý aımaǵy – 1000 m,
sý qorǵaý beldeýi – absolıýttik bıiktiktiń (sý qoımasyn toltyrýdyń shekti belgisiniń) 479,0 m kóldeneń syzyǵynan 100 m.
Almaty oblysy ákimdiginiń 2011 jylǵy 21 qarashadaǵy № 246 qaýlysymen sý qorǵaý aımaqtary men beldeýler belgilendi:
Úlken Almaty ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 300 m-den 1000 m-ge deıin;
sý qorǵaý beldeýi – 35 metrden 100 metrge deıin;
Túrgen ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 550-1700 m;
sý qorǵaý beldeýi – 55-110 m;
Aqsaı ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 500-1000 m;
sý qorǵaý beldeýi – 35-100 m;
Ashybulaq ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 500-550 m;
sý qorǵaý beldeýi – 60-100 m;
Uzynqarǵaly ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 500-1000 m;
sý qorǵaý beldeýi – 35-100 m;
Shamalǵan ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 500-1000 m;
sý qorǵaý beldeýi – 35-100 m;
Belbulaq ózeniniń:
sý qorǵaý aımaǵy – 500-700 m;
sý qorǵaý beldeýi – 35-100 m.
«Almaty oblysy Talǵar aýdanynyń «Akbulak Club Resort» kesheni aýmaǵynyń sheginde sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerin, olardy sharýashylyqta paıdalaný rejımin belgileý týraly» Almaty oblysy ákimdiginiń 2012 jylǵy 27 shildedegi № 241 qaýlysyna sáıkes sý qorǵaý beldeýiniń eni 35 m, sý qorǵaý aımaǵynyń eni 500 m quraıdy.
Ázirlengen jobalary joq sý obektileriniń sý qorǵaý aımaqtary men beldeýleri «Sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerin belgileý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 19-1/446 buıryǵyna sáıkes qabyldanýy tıis:
shaǵyn ózender úshin (uzyndyǵy 200 km) sý qorǵaý aımaǵy – 500 m;
basqa ózender úshin:
sharýashylyqqa paıdalanýdyń qarapaıym jaǵdaılary men sý jınaýdaǵy qolaıly ekologııalyq jaǵdaıda – 500 metr;
sharýashylyqqa paıdalanýdyń kúrdeli jaǵdaılary men sý jınaýdaǵy qaýyrt ekologııalyq jaǵdaıda – 1000 metr.
1.2-keste -Sý qorǵaý beldeýleriniń eń tar eni
Sý obektileri jaǵalaýyna irgeles alqaptar túrleri Dóńderdiń tik eńistigine qaraı sý qorǵaý beldeýiniń eń tar eni (metr)
Jaǵalaýdan eńistigi (nóldik eńistik) Jaǵalaýǵa eńistigi
3 gradýsqa deıin 3 gradýstan astam
Shabyndyq 35 55 100
Kógal, pishendeme 35 50 75
Orman, buta 35 35 55
О́zgeleri (qolaısyz alqap) 35 35 100
2014 jyldyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha sý qory jerleriniń kólemi: Eńbekshiqazaq aýdanynda – 4206 ga, Jambyl aýdanynda – 610,9 ga, Qarasaı aýdanynda – 291 ga, Talǵar aýdanynda – 1064 ga, Ile aýdanynda – 9640,2 ga, Qapshaǵaı qalasynda – 7512,3 ga quraıdy. Almaty aglomerasııasynyń shekarasyna kirgen Qapshaǵaı sý qoımasyndaǵy sý aıdynynyń kólemi 31000 ga quraıdy.
Sý qorǵaý aımaqtarynyń sheginde mynalarǵa:
1) sý obektileriniń jáne olardyń sý qorǵaý aımaqtary men beldeýleriniń lastanýyn jáne qoqystanýyn boldyrmaıtyn qurylystarmen jáne qurylǵylarmen qamtamasyz etilmegen jańa jáne qaıta qurylǵan obektilerdi paıdalanýǵa berýge;
2) kelisilgen jáne bekitiligen jobalaý qujattamasy negizinde Almaty qalasy men Almaty oblysynyń jergilikti atqarýshy organdarymen belgilengen tártipte kelisilgen ǵımarattardy, qurylystardy, kommýnıkasııalardy jáne basqa obektilerdi rekonstrýksııalaý, sondaı-aq qurylys, túbin tereńdetý jáne jarylys jumystaryn júrgizý, paıdaly qazbalardy óndirý, kabelderdi, qubyrlardy jáne basqa kommýnıkasııalardy tartý, jobasyz burǵylaý, jer jáne ózge jumystardy júrgizýge;
3) tyńaıtqyshtardy, pestısıdterdi, ýly hımıkattardy jáne munaı ónimderin saqtaýǵa arnalǵan qoımalardy, tehnıkalyq qyzmet kórsetý pýnktterin, kólik quraldary men aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn jýý oryndaryn, mehanıkalyq sheberhanalardy ornalastyrýǵa jáne salýǵa, turmystyq jáne ónerkásiptik qaldyqtar úıindisin, apparatýraǵa pestısıdterdi jáne ýly hımıkattardy quıýǵa arnalǵan alańdardy, avıasııalyq-hımııalyq jumystardy júrgizýge arnalǵan ushý-qoný jolaqtaryn uıymdastyrý, sondaı-aq sýdyń sapasyna keri áser etetin basqa obektilerdi ornalastyrýǵa;
4) mal fermalary men keshenderdi, aǵyn sýlardy jınaǵyshtardy, aǵyn sýlarmen sýarylatyn egistik jerlerdi, mazarlardy, mal qorymyn, sondaı-aq jerústi jáne jerasty sýlarynyń mıkrobtyq lastaný qaýiptiligine sebep bolatyn basqa obektilerdi ornalastyrýǵa;
5) júkteme normasynan asyryp mal jaıýǵa, maldy sýǵa túsirýge jáne sanıtarııalyq óńdeýge jáne sý qoımasynyń rejımin nasharlatatyn sharýashylyq qyzmettiń basqa túrlerine;
6) sý kózderindegi sý kemerinen keminde eki myń metr qashyqtyqta aýyl sharýashylyǵy ekpelerin jáne ekpe aǵashtaryn ýly hımıkattarmen avıaóńdeýge jáne mıneraldyq tyńaıtqyshtarmen avıaqunarlandyrý tásilin qoldanýǵa;
7) shekti ruqsat etiletin konsentrasııalary belgilenbegen pestısıdterdi qoldanýǵa, tyńaıtqyshtardy qardyń ústine sebýge, sondaı-aq tyńaıtqysh retinde zııansyzdandyrylmaǵan, quramynda kóńi bar aǵyn sýlardy jáne aýyr hlororganıkalyq ýly hımıkattardy paıdalanýǵa tyıym salynady.
Aglomerasııa aýmaǵyn damytýdy retteý kezinde tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılarǵa ushyraıtyn aýmaqtardy qorǵaý qajettigin de eskerý qajet.
Qala qurylysy shekteýlerin aıqyndaý
Almaty aglomerasııasy respýblıkanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy seısmıkalyq belsendi aımaqta ornalasqan, al onyń negizgi bóliginiń seısmıkalyǵy 8 jáne 9 baldy quraıdy.
Aglomerasııa aýmaǵyndaǵy 70-ten astam eldi meken, onyń ishinde Almaty qalasy úshin áleýetti sel qaýpi bar.
Sel aǵynymen jáne sý tasqynymen kúres sharalary gıdrotehnıkalyq, melıoratıvtik-tehnıkalyq, agroormanmelıoratıvtik jáne uıymdastyrýshylyq-sharýashylyq is-sharalar keshenin qamtıdy.
О́zender arnasynda gıdrotehnıkalyq sharalardy oryndaý jáne ondaǵy bógetter men sý aǵyzý qurylystaryn kúrdeli jóndeý – sý tasqynynan jáne sý qoımalarynyń buzylýynan qorǵaıtyn sharalar bolyp tabylady.
Qar kóshkininiń áserine ushyraýy múmkin aýmaqtardy qorǵaý úshin erekshe qaýipti ýchaskelerdiń monıtorıngin, kóshkinderdiń májbúrli tasqynyn jáne kóshkinderden qorǵaıtyn galereıalar qurylysyn qamtıtyn kóshkinge qarsy is-sharalar aıqyndaldy.
Almaty aglomerasııasy aýmaǵynda ushyrasatyn qaýipti fızıkalyq-geologııalyq prosesterge shógý qubylystary, jyra-saılardyń paıda bolýy, sý deńgeıiniń kóterilýi, sortańdaný, kóshkinder, erozııa, sýffozııa jáne basqalar jatady.
Osy qubylystarmen kúresý úshin topyraqty tehnıkalyq ornyqtyrýdy jáne fıtomelıorasııany, jaǵany bekitetin qurylystardy salý jáne eńisti jerlerdi nyǵaıtýdy, aýmaqty satylaı josparlaýdy, gıdrooqshaýlaýdy, qarqyndy fızıkalyq-geologııalyq áserge ushyraıtyn jerlerde qurylysty júrgizbeýdi, sondaı-aq teris geologııalyq prosester men qubylystardy monıtorıngteýdi qamtıtyn keshendi ınjenerlik is-sharalar usynylady.
Aglomerasııa aýmaǵyndaǵy tabıǵı jáne tehnogendik prosester men táýekelderdi basqarý júıesiniń qurylymy mynadaı negizgi elementterden turady:
1) qorshaǵan ortany monıtorıngteý, halyqtyń tirshilik áreketiniń táýekelin taldaý jáne tótenshe jaǵdaılardy boljaý;
2) qorǵaý sharalaryn júrgizýdiń oryndylyǵy týraly sheshimderdi qabyldaý;
3) tótenshe jaǵdaılar táýekelin tómendetý jáne aýqymyn azaıtý boıynsha aldyn alý sharalaryna bólingen qarajatty tıimdi úlestirý;
4) tótenshe jaǵdaılar táýekelin tómendetý jáne olardyń saldaryn azaıtý boıynsha aldyn alý is-sharalaryn júzege asyrý;
5) tótenshe jaǵdaılar kezinde apattan qutqarý jáne qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý.
Tarıhı eskertkishter jáne qurylystar ornalasqan aýmaqtar
Almaty aglomerasııasynyń sheginde kóptegen mádenıet jáne tarıh eskertkishteri ornalasqan. Úlken Almaty kóli men Aqsaı shatqalynyń arasyndaǵy taý baýraıy aımaǵynda tirkelgen eskertkishterdiń negizgi bóligin erte temir dáýiriniń qorǵandary men qorymdary quraıdy.
Tarıhı eskertkishter men qurylystar ornalasqan aýmaqtarda tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń joıylýyna nemese zaqymdanýyna qaýip tóndiretin qazirgi kezdegi qala qurylysy jobalary men josparlaryna qajet bolǵan jaǵdaıda túzetýler engizý qajet.
Iske asyrylýy josparlanyp otyrǵan iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa, sondaı-aq jer qoınaýyn óńdeýge baǵyttalǵan jobalarǵa monıtorıng júrgizý, ıgeriletin aýmaqtarda esepke alynǵan tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń bar-joǵyn anyqtaý qajet.
Respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń tizimin keńeıtý baǵytynda da belgili bir jumystar júrgizý qajet.
Osylaısha, árbir fýnksıonaldyq aımaqta aýmaqty paıdalanýdyń ózindik aıryqsha rejımi belgilengen, jobalyq jospardy ázirleý kezinde, sol sııaqty jobalyq usynystardy iske asyrý kezinde de ony qatań saqtaý qajet.
Aýmaqty fýnksıonaldyq aımaqtarǵa bólý jáne anyqtalǵan qala qurylysy reglamentteri Almaty aglomerasııasyn aýmaqtyq damytýdyń jobalyq usynystarynyń negizi boldy.
2. Qonystandyrý jáne óńirlik jáne óńiraralyq mańyzy bar óndirgish kúshterdi,
kóliktik, ınjenerlik, áleýmettik jáne rekreasııalyq ınfraqurylymdardy
ornalastyrý júıesin keshendi damytý sharalary
Halyqty qonystandyrý júıesin jetildirý sharalary
Almaty aglomerasııasy Qazaqstannyń qalyptasqan eń iri qonystaný qurylymdarynyń biri bolyp tabylady.
2014 jyldyń basynda Almaty aglomerasııasy aýmaǵynda 2400 myń adam turdy, bul respýblıka turǵyndarynyń jalpy sanynyń 14 % qurady. Bul rette qala turǵyndary 1701,5 myń nemese aglomerasııa halqynyń jalpy sanynyń 71 %, al aýyl turǵyndary 698,7 myń adam nemese 29 % qurdy.
Aglomerasııa aýdandaryndaǵy halyqtyń tabıǵı ósý koeffısıentteri Talǵar aýdanynda 1000 turǵynǵa 17,6 adamnan keletin bolsa, Ile aýdanynda 1000 turǵynǵa 22,8 adamǵa deıin aýytqıdy.
Halyqtyń jas boıynsha qurylymy mynadaı kórsetkishtermen sıpattalady:
1) 16 jasqa deıingi balalardyń úlesi 23,6 % qurady;
2) eńbekke qabiletti jastaǵy halyqtyń úles salmaǵy – 68 %;
3) eńbekke qabiletti jastan asqan halyqtyń úles salmaǵy – 8,4 %.
Eseptik merzimge qaraı (2030 jyl) halyq sanynyń 1101218 adamǵa nemese 45,9 % ósýi kútilýde, sonyń ishinde qala halqy 914309 adamǵa (53,7 %), al aýyl halqy 186909 adamǵa (26,8 %) artady. Halyq qurylymyndaǵy qala turǵyndarynyń úles salmaǵy bastapqy jylmen (2013 jyl) salystyrǵanda 3,8 % artady jáne 74,7 % quraıdy, kerisinshe aýyl turǵyndarynyń úlesi 3,8 % azaıady.
Almaty aglomerasııasy halqy sanynyń artýy tabıǵı jáne mıgrasııalyq ósimge baılanysty. Halyqtyń kóshi-qon aǵyny artqan jáne tabıǵı ósimi jalǵasqan jaǵdaıda, Almaty qalasy halyq sanynyń ósý qarqyny boıynsha kóshbasshylar qatarynda qala beredi.
Eldiń basqa óńirlerinen halyqtyń aǵylýy qoldanystaǵy áleýmettik, ınjenerlik, kóliktik ınfraqurylymnyń, aýmaqtyń ekologııalyq jaǵdaıy men eńbek naryǵynyń múmkindikterin eskermesten, júıesiz sıpatqa ıe bolady. Osyǵan baılanysty qazirgi ýaqytta Almaty qalasynyń basty pr