О́ndirisi – órde, tirligi – tórde

Agroónerkásip keshenin tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jaǵynan jaraqtandyrý, qarjylyq, óndiristik qýattylyǵyn arttyrý, óńdeýshi salany damytý, eginshilik pen mal sharýashylyǵyn órkendetý baǵytynda atqarylatyn sharalar az emes. Osy máseleler boıynsha Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Aıdarbek SAPAROVQA jolyǵyp, suhbattasqan edik. – Aıdarbek Seıpiluly, aldymen kók­temgi dala jumys­tarynyń qalaı aıaqtalǵany jaıly qys­qasha aıta ketseńiz? – О́ńir dıqandary byltyr gektar berekeligin 17,4 sentnerden aınaldyryp, 5,5 mıllıon tonna astyq jınaǵan bolatyn. Bıyl­ǵy meje bıik. Kóktem egis naýqanyna qolaıly jaǵdaılar týǵyzdy. Qardyń moldyǵynan ylǵal topy­raqqa jetkilikti sińirildi. Jaýapty naýqanǵa 15 myńǵa jýyq ártúrli tehnıkalar men osy zamanǵy keshender atsalysyp, 3,2 mıllıon gektar dándi, 469 myń gektar maıly, 653 myń gektar jemshóptik daqyldar alqaptaryna dán sebý jumystary merziminde atqaryldy. Sóz arasynda memleket tarapynan júıeli qarjylyq qoldaýǵa ıe bolǵanymyzdy aıta ketken jón. Jyl basynan beri 3,3 mıllıard teńgege 292 tehnıka satyp alyndy. 65,5 myń teńgeniń janar-ja­ǵarmaıy jeńildikti baǵa­­men jetkizildi. Aýyl sha­rýashylyǵyn sýbsı­dııalaýǵa 23,5 mıllıard teńge bólindi. Qazir mańdaı termen egilgen rızyqty kútip-baptaý jumys­tarynyń qyzǵan shaǵy. – Prezıdent bes ınstıtýttyq reformalar baǵdarlamasyn oryn­­­daýdyń naqty tetikterin «100 naq­ty qadam» is-qımyl jos­­paryn­da aı­qyndap, AО́K-ke jań­­ǵyrtý mindet­terin qoıǵany bel­gili. Bul jóninde ne aıtar edińiz? – Agroónerkásiptik keshen – ólkedegi basym baǵyttardyń biri. Elimizdegi astyqtyń úshten birine jýyǵy oblysta ósiriledi. Jyl saıyn orta eseppen 300 mıllıard teńgeniń aýylsharýashylyq ónimderi óndiriledi. Bıyl jalpy ónim kólemi 1,6 paıyz ósimge ıe boldy. Bul saladaǵy ósim jóninen respýblıkada úshinshi oryndamyz. Osynda 124 myńǵa jýyq adamnyń, bolmasa ekonomıkalyq belsendi turǵyndardyń 37 paıyzy eńbek etetinin eskersek, aıryqsha qoldaýdy qajet etetini aıtpasa da túsinikti. Sol sebepti, Elbasy tapsyrmalary men úkimettik baǵdar­lamalarda belgilengen talaptarǵa basa nazar aýdarylyp, prob­lemalardy sheshýdiń, qıyndyqtardy eńserýdiń ishki-syrtqy múmkindikteri jan-jaqty qarastyrylǵan. Joldaýlarda túıtkildi máselelerge jete kóńil bólinýi tekten-tek emes. «100 naqty qadam» Ult Josparyndaǵy úshinshi baǵyt, ıaǵnı ındýs­trııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý boıynsha naqty sharalar qabyl­danyp, dáıekti túrde júzege asyrylyp keledi. Qazir oblysta 120 sút sharýa­shy­lyǵy, 71 aýyldyq tutyný koope­ratıvi jumys istep, respýb­lıkadaǵy sút ónim­deriniń 10 paıyzyn ıakı 500 myń tonnasyn óndiredi. Bıyl Aqjar, Aıyrtaý, Mamlıýt, M.Jumabaev aýdandarynda 2 myń bas sıyrǵa arnalǵan 4 zamanaýı sút keshenin salý josparlanǵan. Sonda jyl saıyn 3 myń tonnaǵa deıin sút ónimderin eksporttaıtyn bolamyz. Byltyr otandyq jáne sheteldik ınves­tısııa tartý mólsheri 155 mıllıard teńgeni qurasa, úshten biri AО́K-ke salyndy. Bul kórsetkish bo­ıynsha birinshi oryndamyz. О́ńirde alǵash ret «Qyzyljar ınvest» halyq­aralyq forýmy ótkizilip, 50 mıllıard teńgeniń kelisimsharttary jasaldy. Investısııalyq dekla­rasııaǵa qol qoıý tájirı­besi engi­zildi. Aımaq basshysy Erik Sul­tanovtyń tikeleı bas­tamasymen 33 dıplomatııalyq mıssııa basshylarymen kezdesý uıymdastyrylyp, sheteldik dıplomattarǵa óńirdiń ınvestısııalyq áleýeti keńinen tanystyryldy. Olar bıznes-forým ótkizýge, iri jobalar ornalastyrýǵa erekshe múddelilik tanytty. Máse­len, Qyzyljar aýdanynda ıta­lııalyq «ilTrebbiolo» kompanııasy maıly daqyldar ósirýdi kózdese, Sankt-Peterbýrg mashına jasaý zaýytynyń birlesken jobasy aıasynda «Batyr» markaly «K-704» traktoryn shyǵarý úshin 1,2 mıllıard teńge qarajat baǵdarlanǵan. Kásip­orynnyń jobalyq qýatyna oraı jylyna 120 tehnıka qurastyrylady. Qytaılyq áriptester Taıyn­sha aýdanynyń Ilı­chevka aýylynda biregeı agroónerkásip kesheniniń qurylysyn salýǵa kiristi. «Aıszıý» kompanııa­sy 100 mıllıon dollar ınvestısııa quıyp, jylyna 300 myń tonna raps, bıdaı óńdeıtin alyp ǵımarat turǵyzbaq. Munda táýligine bir myń tonnaǵa deıin ósimdik maıy daıyndalyp, Aspanasty eline jóneltiledi. Budan tysqary keshen quramyn et pen un óńdeý, bal jáne sút ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar tolyqtyrmaq. Bir myńdaı jergilikti turǵyn jumyspen qamtamasyz etilip, arnaıy mamandar daıarlyq kýrstarynan ótedi. Bul joba Qazaqstan men Qytaı memleketteri arasyndaǵy 52 mańyzdy jobanyń qataryna engizilgen. Keleshekte aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaldyqsyz shyǵaratyn taǵy 8 joba iske asyrylady. Bıyl aýyl sharýashylyǵy óndi­risin sýbsıdııalaýǵa 17,5 mıllıard teńge qaras­tyryldy. Onyń ishinde ósimdik sharýashylyǵyna – 8,5 mıllıard, mal sharýashylyǵyna – 7,8 mıllıard, qaıta óńdeýge 1,2 mıllıard teńge baǵyttaldy. – Eginshilikte oń tájirıbeler qalyp­tasqanyn eshkim joqqa shy­ǵara almasy anyq. Alaıda, reseı­lik jáne otan­dyq ǵalym­dardyń, iri sha­rýashylyq jetek­­shileriniń qaty­sýymen ótken al­­qaly jıyn aýyl sha­rýa­­shy­lyǵy daqyl­darynyń suryp­­taryn almastyrý jáne jańar­tý jaıyna arnalyp, birqatar prob­lemalardyń qorda­lan­ǵanyn baıqatqan joq pa? – Durys aıtasyz. Tuqym sharýa­shylyǵyn ǵylymı jolǵa qoıýdyń jáne suryptardy durys tańdap, aýdandastyra bilýdiń mańyzy zor. Ǵalymdardyń, agronomdardyń aıtýlarynsha bul jaǵdaıda ónimdilik 30 paıyzǵa deıin artatyn kórinedi. Bul tujyrymmen kelispeýge bolmaıdy. О́simdik sharýashylyǵynda bel­gilengen jıyntyq sharalardyń ishinde suryp almastyrý men jańartýǵa erekshe den qoıylyp otyr. О́ıtkeni, oblysta 4 myńǵa jýyq agroqurylym jumys istegenimen, olardyń bári birdeı aýylsharýashylyq ónim­deri óndirisiniń odan ári damýyna belsendilik tanytyp otyrǵan joq. Bul arada paıdalanylmaı jatqan áleýet jeterlik, onyń bir ushyǵy tuqym sharýashylyǵyna kelip tireledi. Sońǵy oraq naýqanynyń qory­tyndylary teriskeıde aýyl­sharýa­shylyq daqyldaryn ósirý aýa raıy jaǵdaıyna táýeldi ári táýekelge toly ekenin aıǵaqtap berdi. Sondyqtan, dándi jáne maıly daqyldardyń kesh pisýine taýar óndirýshilerdiń agrotehnıkalyq sebý merzimin saqtamaýy, bilikti kadrlardyń tap­shylyǵy, tehnıkalyq nashar qamtylýy áser etse, ekinshi­den, suryp jańartý máselesin túbegeıli sheshpeı bolmaıdy. Bıyl tolyq saraptamadan ótken 465 myń tonna dándi jáne dándi burshaqty daqyldar tuqymy standartqa sáıkes kelgenimen, ortasha kesh pisetin suryptardyń úlesi áli kóp. Málimetterge súıensek, ortasha erte pisetin tuqymdar toby – 36, ortasha pisetini – 33, ortasha kesh pisetini 31 paıyzdy quraǵan. Mamandardyń paıymdaýlarynsha, sońǵysy 16 paıyzǵa artyq. Kóp jylǵy tájirıbe ortasha erte pisetin tuqym toptary – 10-15, ortasha pisetini – 65-75, kesh pisetini 10-15 paıyz bolý kerektigin baıqatty. Son­dyqtan, ortasha kesh pisetin tuqym túrlerin barynsha azaıtý jumys­taryn júıeli jalǵastyratyn bolamyz. Astyqtyń sapasy men shyǵym­dylyǵyn jaqsartýda suryp jańartý mańyzdy ról atqarady. Byltyr suryp jańartýdyń paıyzdyq kórsetkishi 23 paıyz boldy. Endi joǵary reprodýksııaly tuqym satyp alýdy júıeli túrde sheshý joldaryn qarastyrýdamyz. Ol úshin Reseıdiń aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarymen jan-jaqty baılanys júrgizilip, máselen, «Agro-Alıans» ǵylymı-óndiristik kesheni ortasha erte pisetin tuqym toptaryn satyp alýdy usyndy. Bıdaıdyń «Omby-35», «Pamıatı Azıeva», «Om­by-28, 36, 38» suryptary oblys aýmaǵynda aýdandastyryldy. Bir ókinishtisi, vegetasııalyq kezeńi 72 kúnnen bastalatyn jáne joǵary áleýetke ıe keı tuqymdar áli res­pýb­lıkanyń memlekettik tizimine engizilmegen. Bul suryptar aldymen oblystyń memlekettik suryp synaý ýchaskelerinde synaqtan ótkizilýi shart. 2014 jylǵa deıin demeý qarjy túpki jáne elıtalyq tuqymdarǵa ǵana tólense, 2015 jyldan bastap shetelderden satyp alynǵan ekinshi, úshinshi reprodýksııaly tuqymdar men býdandarǵa da berile bas­tady. Bul demeýqarjy salystyrmaly túrde 3,6 esege ósti. Keńeske qatysýshylardyń tu­qym sharýa­shylyǵyn jańǵyrtý, agroteh­nıkany, astyq óńdeý tehnologııasyn jetildirý, bıdaıdyń jańa tuqymdaryn aýdandastyrý jónindegi ozyq ıdeıalary eskerilip, tájirıbede keńinen qoldanylatyn bolady. – Astyqty ólke topy­raǵy­nyń qu­nar­­­­ly­lyǵymen, jeriniń ónim­dili­gi­men erek­shelenedi. Dı­qan­dar egistik al­­qaptardy qa­laı paıdalanyp júr? – Jer basty baılyǵymyz, negizgi asyraý­shymyz bolǵandyqtan, tozdyrmaý, qu­narlylyǵyn joǵaltpaý – bas­ty mindet. Osy sebepti jerdi tıimdi paıdalaný má­selesi júıeli baqylanyp otyrady. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler – 6689 myń gektar bolsa, 4866 myń gektary – egistik alqaptar. Topyraqtyń ortasha bonıteti 54,8 baldy quraıdy. Osy bir tabıǵı artyqshylyǵymyzdy agrarshylar jete sezinip, kútip-baptaý jumystaryna ozyq teh­nologııalardy tıimdi engizip keledi. Eń bas­ty shart – agrotehnıkalyq shart-talaptardy qatań saqtaý. Egistik alqaptarynyń 20,9 paıyzyna sharýa qojalyqtary, 78,3 paıyzyna seriktestikter ıe. Oblys aýmaǵyndaǵy aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge túgendeý júrgizilip, 7055 myń gektardy qamtydy. 278 myń gektar alqaptyń óz maqsatynda paıdalanylmaıtyny anyqtaldy. 216 myń gektar jer aýylsharýashylyq aınalymyna alyndy. 50,7 myń gektar memleket menshigine qaıtaryldy. Budan basqa ákimshilik áreket etý, jer salyǵy stavkasyn on esege deıin kóbeıtý sharalary qoldanylady. Naqtylap aıtatyn bolsaq, zańnama normalaryn buzǵany úshin «Bogbı», «Basko», «Trans Avto» sekildi alpaýyt fırmalardyń ondaǵan myń gektar jer telimderi memleket menshigine alyndy. Qazirgi ýaqytta 700 myń gektardan astam bos jatqan jerler bar. Bıyl osyndaı sanattaǵy 60 myń gektar aýyl sharýashylyǵy alqabyna 15 konkýrs ótkizildi. Jaıylymdyq jerler berilgen kezde maldyń naqty sany eskeriledi. – Mal sharýashylyǵyn ilgeri­le­týdiń qandaı joldaryn atar edińiz? – Mal sharýashylyǵy – otandyq eko­nomıkaǵa tyń serpin beretin sala bol­ǵandyqtan, «Iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý» jobasy keshendi jú­zege asyrylyp keledi. Baǵdarlama qolǵa alyn­ǵannan beri 12,8 myń bas malǵa arnalǵan borda­qylaý alańdary men 11 myń basqa shaqtalǵan asyl tuqymdy reprodýktor quryldy. Byltyr 85 mıllıard teńgeniń mal sharýashylyǵy ónimderi óndirildi. Sút óndirisi 6,5, jumyrtqa 7,3 paıyzǵa ulǵaıdy. Soń­ǵy jyldary aýylsharýashylyq qurylymyndaǵy tórt túlik sanynyń ósimi baıqalady. 5 jyl ishinde iri qara maly – 2,6, qoı – 3, jylqy 2,4 esege molaıdy. «Sybaǵa» baǵdar­lamasy boıynsha 19,5 myń bas iri qara, «Qulan» baǵdarlamasy boıyn­sha 2,5 myń bas jylqy, «Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha 10,6 myń qoı men eshki ákelindi. Sóz arasynda iri qara etiniń eks­porttyq áleýetin arttyrýǵa mem­leket tarapynan úlken kóńil bó­linip otyrǵanyn aıta ketken jón. Bıyl syrttan 11 myńnan astam mal ákelinip, 45 asyl tuqymdy reprodýktor quryldy. «Vıshnev­skoe», «Taıynsha-Astyq» sharýa­shylyqtary bordaqylaý alańynyń qurylystaryn júrgizýde. «Kazbeef LTD» kompanııasy 7 myń bas malǵa arnalǵan bordaqylaý keshenin salýdy belgilep otyr. Jyl saıyn alys-jaqyn shetelderge shamamen 1,5 mıllıon tonna bıdaı, 150 myń tonna un, 200 myń tonna maıly daqyldar tuqymy shyǵarylady. Alda aýqymdy mindetter tur. Atap aıt­qanda, 2016-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan aýyl­sharýa­shylyq ónim­derin óńdeý kartasy sheńberinde 138,5 mıllıard teńgeniń 60 jobasy júzege asyrylyp, 3341 jańa jumys oryndary paıda bolady. Onyń ishinde 19 sút, 16 et, 7 astyq óńdeıtin, 10 as tuzyn, balyq, qant shyǵaratyn jobalar bar. Osy baǵ­dar­lamalardy paıdalanýǵa berý nátıjesinde tamaq jáne óńdeý óner­kásibi kásiporyndarynyń óndiristik qýat­tarynyń ortasha jyldyq júktemesi 80-85 paıyzǵa deıin artady. О́ńirde qaıta óńdeý ónerkásibi ma­ńyz­dy rólge ıe. Aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin qaıta óńdeýmen 154 kásiporyn aınalysady. Un tartý, suıyqmaı, jarma ónimderi óndirisi jaqsy qarqyn aldy. Jyl basynan beri 5 joba paıdalanýǵa berilip, 45 adam jumysqa ornalasty. Ult Josparynyń 60, 61-qadam­darynda sút jáne sút ónimderi ón­dirisine strategııalyq ınvestorlar tartý atap kórsetilgen. Aldaǵy maqsat TMD elderi naryǵyna jóneltiletin ónimderdiń jartysyna deıingi eksportyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Osyǵan oraı jańazelandııalyq «Fronterra» jáne danııalyq «Arla» kompanııalarynyń tájirıbesi negizinde shıkizat bazasyn jetildiretin bolamyz. Oblysta bir sıyrdan jylyna orta eseppen 3800 lıtr sút saýylsa, «Zenchenko jáne K», «Taıynsha-Astyq» sııaqty agroqury­lym­dar­dyń kórsetkishi 7-8 myń lıtr tóńireginde. Demek, ónim sanyn da, sapasyn da kóterýde ishki múmkindikter jetkilikti degen sóz. Sharýa­shylyqtardyń birigýi negizinde 90 aýyl sha­rýashylyǵy óndiristik kooperatıvi quryldy. Biz qol jetkenge toqmeıil­simeýi­miz kerek. Aýyl sharýa­shylyǵynyń kókeıkesti máseleleri jeterlik. Olardy eńserýdiń joldary kóp. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasyn qoldaý jáne óndiristik qýattylyqtyń júktelýin arttyrý úshin «Agro­bıznes-2020» baǵ­darlamasy aıasynda keshendi sharalar atqarylady. Jańa mehanızmdi iske asyrý salanyń ishki naryqta básekege qabilettiligin jáne eks­porttyq áleýetin nyǵaı­týǵa múm­kindikter beredi. Sondaı-aq, qýat­tylyǵy tómen bolmasa toqtap turǵan et, sút, un kásiporyndaryn jandandyrý jiti qolǵa alynǵan.  Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» PETROPAVL