Soǵystaǵy sert

– 1943 jyldyń kúzinde, dálirek aıtqan­da, 6 qarashada Ýkraınanyń astanasy Kıev qalasy jaý qolynan azat etildi. Sóıtip, 778 kúnge sozylǵan úzilisten keıin qala Keńes áskerleriniń qolyna kóshti. Sóıtip, keń kólemdi shabýyldaý operasııalary bastaldy... 13-15 qarasha kúnderi 38-shi armııa­nyń jekelegen quramalary men 3-shi gvardııalyq tank armııasy Kıev qalasynyń ońtústigine qaraı 80 shaqyrym jerde jatqan Belaıa Serkov qalasyn azat etý urystaryn bastap ketedi. Bul kezde 38-shi armııanyń negizgi quramalary Jıtomır, Rovno, Lýsk baǵytyna lap qoıǵan bolatyn. Sonymen, eki kúnge sozylǵan qııan-keski shaıqastan keıin Belaıa Serkov qalasy da jaý qolynan azat etiledi. Meniń Krebek kókem óziniń bolashaq qaıyn atasy Saqan Asahaev qarııamen dál osy Belaıa Serkov qalasynyń túbindegi shaıqastar kezinde tanysady. Kókem osy tusqa kelgende «paýza» jasady. Bul óziniń sózi. – Aı, Tumar-aý! Myna shaıyń sýyp qaldy ǵoı. Biz Kıevti azat etip, onymen qoı­maı, Belaıa Serkovti da jaýdan tazart­tyq. Únemi soǵysa bergen adamda ál qalmaıdy. Bir pás demalyp, «paýza» jasaý áskerı taktıkaǵa jatady. Áńgime aıtqanda da solaı. Sen shaıyńdy ysytyp ákel. Sonan soń Saqan ataǵa jolyqqanymdy, tanysyp, biliskenimdi baıandaımyn, – dedi kókem jastyqqa jantaıyp jatyp. – Meniń ákemmen jolyqqanyńsha áli eki samaýyr shaı qaınatyp ákelý kerek shyǵar, – dep Tumar apa shalyna qarap naz­dana sóıledi. – Oı-ı, seniń osy asyǵysyń-aı! Sonda joldaǵy qalalardy, «vajnyı obek­tilerdi» jaýdan kim arashalaıdy? Qaıyn atamdy jolyqtyramyn dep asyǵýǵa bol­maıdy ǵoı. Saǵan úılengenge deıin, Baǵa­rada «ýchetchık» bolyp júrgenimde meni naǵashylarym bir tatar qyzyna qosyp jibere jazdaǵan. Al men asyqqanym joq. Qudaı seni jolyqtyratynymdy sezdirgen sonda, – dep kókem endi maǵan qarap, keńkildeı bir kúlip aldy. – Saǵan daýa joq áı! – Tumar apanyń boj-boj bolyp, ábden silesi qata qaınaǵan samaý­ryny kirgende kókem «qaıyn ata» hıkaıasyn aıtýǵa daıyn edi. – Biz aıǵa jýyq qorǵanys shebin jasap, Belaıa Serkov qalasynyń túbinde aıaldap qaldyq, – dep áńgimesin jalǵaǵan syrbaz shal qyryq úshinshi jylǵa qaıta oraldy. – Bir jarym aı boıy bel sheshpeı únemi shabýyldap kele jatqan bizdiń korpýske bir aptadaı demalys berildi. Qatarymyzdyń qatty seldirep qalǵany baıqalady. Soldattar monshaǵa túsip, kıim­derin bútindep bir jasap qaldy. Soǵys­taǵy demalys degendi aıaqty aspanǵa kóte­rip qoıyp, qannen-qapersiz jatý dep túsinbeý kerek. Bul kezde ekinshi eshalonǵa shyǵarylǵan jaýyngerler jańa qorǵanys shebin qazady, oq-dári qoryn jasaqtaıdy, jaralylar tylǵa jiberiledi. Bir sózben aıtqanda, báribir tynym joq. Men korpýs shtabynda baılanysshymyn. Osy Kıevti azat etý shaıqasynyń aldynda ǵana 52-shi artpolkten osynda aýysqan bolatynmyn. Bizge eki dıvızııa, arnaıy jasaqtalǵan úsh polk qaraıdy. Onyń ekeýi artıllerııa polki. Sońyna artıllerııa ertken jaıaý áskerdiń tankten taısalmaıtynyn biz osynda júrip uqtyq. Korpýs komandıri general Melnıchýk degen ýkraın bolatyn. Demalystyń ekinshi kúni meni general shaqyrdy. Aralyq bólmede ózime tanys telefon apparattary ornalasyp qalypty. Biraq áli únsiz. Sóıtkenshe bolmaı taǵy da bes-alty baılanysshy jınaldy. Generaldyń bizge bergen tapsyrmasy tyǵyz ári óte qupııa eken. Bizdiń túsin­genimiz: Kıevten aıyrylyp qalǵan fashıs­ter qatty shıryǵýly. Qarsy shabýylǵa ázirlený ústinde. Buǵan qosymsha, keıbir aımaqtarǵa dıversanttar túsirilgeni jóninde aqparat bar. Belaıa Serkov qala­syna ornalasqan korpýs shtabymen baılanys jedel túrde qalpyna keltirilýi kerek. Bizdiń mindetimiz: Grebenkı, Kishi Ol­shanka, Strokov jáne Fastov derevnıalarynda ornalasqan dıvızııa shtabtaryna qorǵanys shepteri men túngi kúzetti kúsheıtý tapsyrylǵanyn jetkizýimiz kerek. Jańadan tartylyp jatqan telefon sym­dary bir sátke de úzilmeýi tıis. Bul bir. Ekinshi, túngi kúzettiń qupııa sózi (parol) qazirgi sátten bastap ózgertiledi. Ol – «Sheten» («Rıabına»). Al qosymsha buıryqtar qolymyzdaǵy pakettiń ishinde. Osyndaı qupııa buıryqty alyp, bar­lyǵymyz jan-jaqqa tez tarasyp kettik. Astymyzǵa bir-bir at berildi. Maǵan tap­syrylǵan Grebenkı derevnıasyna tez-aq kelip qaldym. Aldymnan kúzetshiler kes-kestep toqtatty. – Qupııa sóz! – dedi kúzetshilerdiń ishin­degi tórtpaq deneli murtty adam. О́zi menen áldeqaıda eresek kórinedi. – Sheten! – dedim men miz baqpastan. – Mynaý ne deıdi-eı? Shetenshilin óziniń. Qarýyńdy tasta da attan tús. Shete­nińe kóristirip jibereıin, – dedi álgi murt­ty adam. Daýysy zor eken. Eki kúzetshi qarý­laryn kezenip, endi bolmasa shúrippeni basqaly tur. Sonymen, qoıshy áıteýir, olar meni atymnan túsirip, dıvızııa shtabyna jaıaý aıdap ákeldi. Shtab bastyǵy maıor shenin­degi orystyń otyzdarǵa kelip qalǵan jigiti meniń bergen qupııa paketimdi ashyp oqyǵannan keıin júzine jylylyq kele bastady. – Jaqsy, joldas qyzyl ásker. Buıryq­ty der kezinde jetkizdińiz. Bizden keıingi Vasılkov qalashyǵynda dıversanttardyń júrgendigi jóninde málimet bar. Qaıtarda saq bolyńyz, – dedi. Shtabtan shyqqanymda baǵanaǵy meni toqtatqan kúzetshilerdiń ishindegi dáý murttysy sol mańda áli júr eken. Jyldam basyp meniń qasyma keldi. – Qazaqpysyń? – dedi ol salǵan jerden júzi jadyrap. – Qazaqpyn... – Oı, aınalaıyn-aı! Qyzyl ásker kıi­min kıgenińmen, birinshiden, túr-túsińdi ajyrata almaǵan aıyp mende. Ekinshiden, biz bilmeıtin qupııa sózdi aıtqanyńda, tipti, shoshyp kettik qoı. Sonyń aldynda ǵana dıversanttar týraly habarlanǵan edik, – dedi keshirim suraǵandaı bolyp. – Oqasy joq, aǵasy, – dep atyma qaraı júre bergenim sol edi, ol kisi gúr etip qaıta toq­tatty. – Qaı jerlik bolasyń, inishek? – Ońtústik Qazaqstan oblysynanmyn. Burynǵy Syrdarııa oblysy... – Onyń qaı jerinen? – Shaıan aýdany. Úlken Bógen boıyndaǵy Talap aýylynan bolamyn, – dep bul joly tolyq jaýap berdim. О́ıtkeni, osynaý myǵym qazaq meniń jaı-kúıime kóńil aýdaryp, ákedeı baýrap bara jatyr edi. – О́ı, jerles boldyq qoı biz. Men Arys­tan bolamyn. Senderdiń aýyldaryńnan aǵyp ótetin Bógen ózeni bizdiń Kóksaraıǵa deıin keledi. Báse, jyly ushyraısyń óziń. Endi maǵan ini boldyń. Qaıda júrseń de, aman júr, – dep atymnyń júgenin ózi she­ship, qolyma ustatty. Kóp uzamaı Jıtomır qalasy úshin qyrǵyn shaıqastar bastaldy. Shabýyl bas­talar aldynda Jıtomırdiń túbindegi Glýbochısa derevnıasyna bekinip alyp, artpodgotovkany bastap jiberdik. Aınala alaı-dúleı. Jer-dúnıe solq-solq etedi. Sol ýaqytta tek bizdiń 52-shi artpolktiń bir ózinen bir mezette 300 zeńbirek iske qosyldy. Osy shabýyl kezinde baıaǵy Grebenkı derevnıasynda jón surasatyn murtty qazaqpen qaıta ushyrastym. Jara­lanyp qalsa da qatardan shyqpaı soǵysa beripti. Meni kórgende týǵan balasyn kórgendeı qatty qýandy. Atys saıabyr­syǵan bir sát edi. Okop ishinde otyryp, jol qapshyǵymyzdaǵy «sýhoı paekpen» júrek jalǵadyq. Osy kezde baǵanaly beri únsiz tyńdap otyrǵan Tumar apa áńgimege aralasty. – «Narkomovskıı» júz gramnan da ishtik» – demeıtiń be ediń... – Oı, ol keıin ǵoı. «Nagrajdenıe» bolǵanda. Jıtomırdi azat etkennen keıin bizdiń korpýstan 300-deı jaýyngerdiń ártúrli nagradaǵa usynylǵany týraly estip júrdik. Al endi osy jerde bir qyzyq bar, – dedi kókem tyńdaýshy adamyn eleń etkizerdegi ádetine basyp. Sosyn júzi jylyp biraz ýaqyt otyrdy da: – Jaryqtyq Saqan qarııa! Kóp bolsa sonda qyryqqa endi kelgen qylshyldaǵan jigit kezi eken ǵoı. Bizge ákemizdeı eresek kórinýshi edi. Korpýs shtabyndaǵy marapat kezinde sapta ol kisi de boldy. Gene­ral Melnıchýktyń qolynan «Erligi úshin» medalin qatar aldyq. Marapatqa ıe bolǵandarǵa arnap generaldyń adıýtanty dastarqan jaıǵan eken. «Narkomovskıı» júz gramdy sonda otyryp ishtik. Orman ishindegi jertóleniń aldy birin biri quttyq­taǵan jaýyngerler. Janyma kelip, qap­syra qushaqtaǵan adamnyń Saqan aǵa ekenin birden sezdim. – Al nagradań qutty bolsyn, inim, – dep Saqan aǵa taǵy da qushaqtap, bir silkip aldy. – Shirkin, elge aman-esen qaıtar kúnge de osylaı birge jetsek qoı, – dedi ol tebirene sóılep. – Álginde baıqadyń ba, Krebek, nagradaǵa usynylǵandardyń teń jarymyna jýyǵyna «posmertno» be­ril­di dep habarlady-aý, á. Nebir jas ji­gitter opat boldy ǵoı. Áli ómirdiń qyzy­ǵyn kórmegen, úılenip balaly-shaǵaly bolmaǵandar solardyń kóbi. Álginde tartyp alǵan júz gramnyń býy boıǵa tarap, ekeýmizdiń kózimizge de jas kelip qaldy. – Al óziń qalaı, Krebek, úılenip pe ediń? – dedi kenet Saqan aǵa. – Joq, qaıdan úıleneıin, oǵan jaǵdaı kótermedi. Odan soǵys bastalyp ketti ǵoı... – E-e! Jaǵdaı kótermedi deıdi ǵoı. Osydan elge aman oralsaq, ózim qyz taýyp beremin. Tipti, bolmasa ózimniń qyzymdy beremin, – dedi Saqan aǵa kúle otyryp. – Qazaqtyń qalyń maly qalmaıdy. Maǵan qalyń maldyń keregi joq. Biraq kádesin jasarsyń. Bul qalaı, á! Durys pa osynym? – dep Saqan aǵa bul joly eki ıyǵymnan búre túsip, kúrekteı alaqanymen arqamnan qaǵyp-qaǵyp qoıdy. Men qyzaryp ketsem kerek. Sonda da syr bermegen bop: – Qyzyńyz neshede? – dep qaldym ne aıtarymdy bilmeı. – Bıyl 13-te. – E-e, áli jas qoı... – Qyz óspeı me, kókiregińdi tespeı me, – dep ne úshin aıtqan? Áli-aq jelkildep shyǵa keledi, – dep Saqan aǵa eńserip áketti. – Kóremiz, aǵa, nıetińizge rahmet! – dedim qulaǵyma jaqsa da endi qashqaqtap. – Sen, Krebek, kórerimińizdi qoı, – dedi Saqan aǵa túsin sýytyp. – Men elge aman-esen oralaıyq dep, jaqsy yrymmen aıtyp otyrmyn. Men eki sóılemeımin. – Olaı bolsa, jaraıdy, aǵa! Sizdeı aq kókirek, ańqyldaǵan adamnan jaman, jáýtik qyz týmaǵan shyǵar, – dedim bul joly nyq senimmen, – ákelińiz qolyńyzdy! – E-e, munyń endi jón! Jigit osylaı bolýy kerek. Arysqa kelip, Asaqaevtyń úıi qaısy deseń, kez kelgeni jón siltep jiberedi. Aınalaıyn, qaıda júrseń de aman júr... Budan keıin bizdiń korpýs qaıta ja­saq­­talyp, 1-shi Belarýs maıdanynyń quramyna berildi. Al Saqan aǵa bir urysta qatty jaraly bolyp, bul joly gospı­talǵa jóneltilipti. Sodan biz maıdan dalasynda qaıta kezdespedik. Ol kisiden sol kúıi kóz jazyp qaldym. Biraq umyta da almadym. 1946 jyly armııa qatarynan bosaǵan­nan keıin 2-3 aı týǵan aýylym Talapta júrdim de, Kırov aýdanynyń Amangeldi kolhozynda turatyn naǵashy aǵam Ábdil­dániń úıine amandasa bardym. Bul jerde de 10-15 kún júrip, óz aǵaıyn-týysymdy, sheshemdi kórip, kóńildi demdep, saǵynyshty basqan soń, osyndaǵy Oktıabr kolhozyna jumysqa turdym. Birde ýchetchık, birde maqta brıgadıri, endi birde zootehnık bola júrip, ábden ysyldym desem de bolady. Munda turaqtap qalýymnyń mánisi bar. Jumysqa kiriskenime 2-3 kúndeı bolǵan edi. Bir kúni maqta alqabyna qaraı alqyn-julqyn bolyp asyǵys ketip bara jatqanmyn. «Kontor» dep atalatyn qalqaıǵan qorjyn tamǵa kelsem, jurt jınala qoı­mapty. Sonadaı jerde atynan túsip, sharbaqqa shylbyryn ilip jatqan adamnyń túr-tulǵasy, bitimi sondaı ystyq kórindi. Bir kezde buryldy, onymen qoımaı beri qaraı júrdi. Oıpyrym-aı, mundaı da ǵajap bolady eken ǵoı. Keshe me, arǵy kúni me esime túsip: «Qaıda eken Saqan aǵa? Tiri keldi me eken soǵystan?» – degen sııaqty oılar sanamda júgirip ótip edi. Al endi mynany qarashy, kele jatqan sol Saqan aǵanyń dál ózi. – Saqan aǵa! Aman ekensiz ǵoı, Saqan aǵa, – dep aldynan tura júgirdim. – Krebek, batyr-aý, osynda júrgenińdi nege aıtpaısyń? Shaıannyń bir balasy bizge brıgadır bolyp bekidi. Aty – Krebek! Soǵysta bolypty. Armııadan bosap kelgen beti eken, – dep áńgime aıtyp otyr kórshi áıel keshe keshqurym. Eleń ete qalǵanym... Júregi qurǵyr sezgen eken ǵoı, attaı týlap... túnimen uıyqtaı almadym, – dedi Saqan aǵa meni qushaǵynan bosatqannan keıin. – Al úıge júr, qonaq bolasyń... – Siz qaıda turasyz? Arystan keldińiz be? – dedim sasqalaqtap. – Arys qaldy ǵoı. Osy Oktıabrge kóship kelgenbiz, – dedi Saqan aǵa, – tyń jerdi kó­teresińder degen tapsyrma boldy. Sonymen osyndamyz. Endi búginshe qoıa turǵyn jumysyńdy. Qazanǵa etti de salǵan shyǵar. Keshiksem bir jaqsylyqtyń bolǵany. Qaraılamaı burqyrata berińder dep tapsyrma berip ketken edim apańa... Sóıtip, Saqan aǵa meni oılanýǵa, bury­lyp bultarýǵa shamamdy keltirmeı, úıine alyp keldi. Taralyp ósip qalǵan boıjetken qyzy bar eken. Kirip-shyǵyp júrip shaı das­tarqanyn jasady. Odan bir kishileý qyzdy bizdiń Ápızamen qatar ma dep qaldym. Esikten syǵalap, ań-tań bolyp ol júr. Aty Úrzada sııaqty. Úlken qyz «Úrzada, anany apar, Úrzada, mynany apar» dep qoıady. Saqan aǵa ekeýmizdiń osylaı qarap bettegende bastaǵan áńgimemiz áli taýsylar emes. Odan ne uǵyp, ne qoıyp jatqanymdy ózim de bilmeımin. Biraq kóńilime bir belgisiz alań kirgenin anyq baıqadym. – Tumash, samaýryndy kirgize ǵoı, balam! Shoǵy basyldy, – degen sheshe daýysy estildi. Sol kezde baryp Saqan aǵa da: – Úlken ul Álimhannan keıingimiz ǵoı bul Tumarkúl. Sheshesine qolǵanat bol­dy degen osy. Tek áli Arys jaqty umyta almaı júr. Mektebin, oqýshylaryn saǵynatyn sııaqty, – dep qoıdy. Arysty umyta almaı júrgeni – qurby­lary bolsa, onyń jarasy jeńil-aý degen oımen men de otyrmyn. Saqan aǵanyń úıinde kishigirim toı ótti dese de bolǵandaı edi. Bir-eki qarııa, maıdannan kelgen úsh-tórt adam jınaldy. Ol ýaqyttaǵy áńgimeniń barlyǵy soǵys týraly bolýshy edi. Biz de sol arnadan aýytqı almadyq. Biraq, maıdan dalasynda júr­gende bergen ýádesi, ekeýmizdiń sertimiz jaıly Saqan aǵa tis jarǵan joq. Alǵashynda aıtsa eken dep kútip edim, sodan soń aıtpaı-aq qoıǵanyn da maqul kórgendeımin. Oǵan sebep te joq emes. Eń bastysy: «qazaq mynadaı qyzǵa quda túspeı qarap otyrýshy ma edi» deıdi ishki oıym. Onyń ústine, álginde bir qarııa áńgimesin sabaqtaı otyryp: – Áı, Saqanjan-aý! Túneýkúni úlken qyzyńa bireýlerdiń quda túse kelgeni jó­ninde estip edik, yńǵaı berdiń be? Te­ńin tapsa, qyz balanyń óz aldyna tútin tútetkeni, otaý ıesi bolǵany abzal ǵoı, degen. Úı ıesi bul saýalǵa mán bermegendeı syńaı tanytsa da úlken kisiniń suraǵyn jaýapsyz qaldyrǵan joq. – E-e, aqsaqal! Ol meımandardy kúttim. Úıge kelip otyrǵan soń as-sýymdy berdim. Biraq, «qyzym áli jas. Jańa jerdiń oı-shuqyryna úırene qoıǵan joqpyz» dep qaıtaryp jiberdim, – dedi. Osymen bul áńgimege eshkim qaıta oralǵan joq. Sodan qoıshy, áıteýir kesh batty. Ádemi jyly tún ornady. Baǵanaǵy quj-quj qaınaǵan tórgi bólmede tórt-aq adam barmyz. Saqan aǵa, áıeli, úlken balasy Álimhan jáne men. Keńes kópke sozylǵan joq. Sózdi Saqan aǵa bastady. – Meniń senderge kóp aıta beretin qarýlas inim Krebekti búgin taýyp aldym. Oq pen ottyń ortasynda birge boldyq. Jaman soǵyspadyq dep bilemin. Mynaý orden, medaldar sonyń kýási, – dep tórde ilýli turǵan kostıýmin kózimen bir sıpap ótti. – «Za otvagýdi» keýdemizge taǵyp turyp ekeýmiz serttesken bolatynbyz. Sol ser­tim – sert! Tumashymdy Krebekke bere­min. Buǵan sender ne deısińder? – degen. Bir sát tórgi bólmede ushqan shybynnyń yzyńy estiletindeı únsizdik ornady. Saqan aǵanyń báıbishesi bir nárse aıtqysy kelip oqtaldy da, aıta almady. Áńgime tizginin Álimhan aldy. – Kóke, sizdiń sheshimińizge kim qarsy keledi deısiz. Kózimniń aǵy men qarasy Tumashymdy renjitpeı júrse boldy. Basqa ne deımin, – dep Álimhan da toqtady. – Shaı ákelińder! – dedi Saqan aǵa sańq etip. Bul kezde kún eńkeıip, daladaǵy ystyqtyń aptaby túsip, aınalaǵa mamyrajaı tirshilik ornaı bastaǵan ýaqyt edi. AZ-KEM ESKERTÝ: Uly Otan soǵysynyń ardageri Krebek Jarmahanbetov Ýkraınany, Belorýssııany, Latvııany, Lıtvany azat etý úshin bolǵan urystarǵa qatysyp, Uly Jeńisti Germanııanyń Kenıgsberg qalasynda qarsy alǵan. Eki márte «Qyzyl Juldyz» ordenimen, kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Soǵystan aman-saý elge oralǵannan keıin otyz jyldaı ishki ister organdarynda qyzmet etip, mılısııa maıory sheninde zeınetkerlikke shyǵady. Qudaı qosqan qosaǵy Tumarkúl apa ekeýi jeti ul-qyz tárbıelep ósirgen. Tumash apamyz (el solaı ataıtyn) 1992 jyly ómirden ótti. Al Krebek kóke Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyn atap ótýge týra 65 kún qalǵanda baqılyq bolyp ketti. Seıithan ZEBERHANULY, jýrnalıst, B.Bulqyshev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty