Gazetimizdiń 2016 jylǵy 20 sáýirdegi №74 (28 802) sanynda «Arasha» aıdarymen «Sýbsıdııadan qashanǵy qaǵylamyn?» degen maqala jaryq kórgen edi. Onda Elbasy saıasatyna ıek artqan Jambyl oblysynyń Merki aýdanyndaǵy Qostoǵan aýylynyń turǵyny Nesipkúl Kezeńbaeva óziniń aýdanda áıelder arasynda birinshi bolyp «Dáýren» sharýa qojalyǵyn quryp, eginshilikpen aınalysa bastaǵanyn, alaıda, sýbsıdııa máselesinde kedergilerge tap bolyp júrgendigin búkpesiz jetkizgen. Sodan beri biraz ýaqyt ótse de baıaǵy jartas – bir jartas kúıinde qalyp keledi.
Qarapaıym sharýa adamyna eń bastysy memlekettik qoldaý qajet. Tek sol kezde ǵana sharýa egistik daqylyna qajetti jaǵdaılardyń barlyǵyn jasap, ónim alýǵa baryn salady. Al ónim sharýalarǵa aqsha, tutynýshylarǵa azyq emeı nemene. Barlyq másele sýbsıdııaǵa tirelip otyrǵandyǵyn eskersek, «Dáýren» sharýa qojalyǵynyń ıesi N.Kezeńbaeva áli kúnge deıin ózine tıesili sýbsıdııaǵa qol jetkize almaı dal.
Jaqynda taǵy telefon shaldyq. Sharýa anamyz óziniń egistik alqabynda júrgendigin aıtty. Qarlyǵyńqy daýyspen bıyl da qyzylsha ekpegenderge sýbsıdııa berilmeıtinin, qyzylsha egý úshin qant zaýytymen kelisimshart jasasqandyǵyn, ony tıisti oryndarǵa jetkizgendigin aıtty. «Qant zaýytyna barsaq, byltyrǵy jarty mıllıon teńge moınymda ilýli tur. Sonda da kishkene tuqym bólip berdi. Qazir alqabymdy jyrtyp, qyzylsha ektirip jatyrmyn. Qatty qınalyp kettik. Men sııaqty qınalyp, jylap júrgender qanshama. Typyrlap egistik alqabynyń basynda jumys istep jatyrmyn», dedi Nesipkúl apamyz.
Sharýa qojalyǵynyń ıesi oblys ákimi orynbasarynyń qabyldaýyna kirmek te bolypty. Taraz qalasyna izdep barǵanymen eki kún jolyn tossa da taba almapty. Birde anda, birde mynda ketti degen sheneýnik ustatpaı-aq qoıǵan kórinedi. Amal joq, aınalyp kelip, aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna júgingen.
Oblys ákimdigi Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy N.Nurjigitov qabyldap, qajetti qujattardyń tapsyrylǵanyn surap bilip, sonyń barlyǵyn qaıtadan jınap ákelýdi mindettegen. «Kóktem boldy ǵoı, qalaı jumys isteısizder dedim. Janarmaı, kúzet jáne traktordy jalǵa alǵannan basqa qant zaýyty tuqymyna jarty mıllıon teńge qaryzbyn. Bıyldyqqa qaryzym 1,5 mıllıon teńgege jetken bolar. Departamenttiń traktordy bermegen qorlyǵyn aıtsańyzshy bárinen de. Tórt aı júgirtti ǵoı. Barlyq jıyrmaǵa tarta qaǵazdaryn daıyndap aparyp berdim», dedi ashynǵanyn jasyra almaǵan sharýa anamyz.
N.Kezeńbaevanyń aıtýynsha, tehnıka beremiz degennen keıin eki traktorshy men mehanıgin de erte barypty. Alaıda, qant zaýytymen jasasqan kelisimshartyńyz joq degen syltaýmen shyǵaryp salypty. Ony da jetkizip bergen. Oblys ákimdiginiń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy N.Nurjigitovke habarlasqanymda, ol «Dáýren» sharýa qojalyǵyna byltyr sýbsıdııa berilmeýiniń sebebin bylaısha túsindirdi: «Bizdiń basqarmaǵa ondaı akt túsken joq. Sondyqtan, sýbsıdııa bere almadyq. Aýdan ákimi jáne onyń vedomstvoaralyq komıssııasy bar. Komıssııa músheleri onyń qyzylshasy shyqpady dedi, olaı bolsa, sýbsıdııany ne úshin beremiz. Komıssııa múshelerin de quqyqtyq organdar tekserip, jaýapkershilikke tartady ǵoı».
Sonda dıqandarǵa der kezinde qajetti qarjysyn bermeı, eńbekterin esh etken sheneýnikter eshqandaı da jaýapqa shaqyrylmaı ma? Sharýa ıesiniń qyzylsha alqaby jaıyn tekserý úshin aýdan ákimdiginiń arnaıy komıssııasy kelip kórip, tıisti qorytyndylaryn da beripti. Tipti, Sarymoldaev aýyldyq okrýgi ákiminiń anyqtamasy da bar. Solaı bola tura, nege álgi komıssııa qajetti aktini jasap, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna ótkizbegendigi ázirge belgisiz kúıinde qalyp otyr.
Merki aýdany ákiminiń aýyl sharýashylyǵyn qadaǵalaıtyn orynbasary M.О́mirbekovtiń aldyna bes ret barsa da eshbir kómek bolmaǵan. «Sizden basqa eshkim menen kómek suramaıdy, biz jaı aıtqanbyz», dep meniń ózimdi jazǵyrdy. Sóıtip, memleket sáýir aıynda bólgen zańdy qarjyny der kezinde ala almaı, aryq tartýǵa, qyzylsha alqabyn sýarýǵa múmkindik bolmaı, qýrap ketken. Ol ol ma, byltyr jeltoqsan aıynda aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri merekesin ótkizý kezinde de birqatar jónsizdikter oryn alypty. Malshylar men dıqandarǵa baǵaly syılyqtar berilýi tıis bolsa, sol syılyqtar aýyl sharýashylyǵyna qatysy joq ákimdiktiń jap-jas mamandaryna, tipti, S.Butabaev basqaratyn bólimniń eden jýýshysyna da berilgeni belgili bolyp otyr. «Biz de ań-tań boldyq. Olardyń aýyl sharýashylyǵyna qandaı eńbegi sińdi? Kabınette otyryp, sharýalardy áýre-sarsańǵa salǵannan basqa ne tyndyrdy? Álde egis alqabyna kelip, kómek berdi me eken? Memlekettik qyzmetkerlerdiń Ar-namys kodeksi, uıaty, qyzmettik sypaıylyǵy men ádebi qaıda qaldy?», depti N.Kezeńbaeva óziniń aryz hatynda.
Shynynda da, 66 jasqa kelgen sharýa áıelden kabınette otyrǵan jas sheneýnikterdiń baǵasy artyq pa. Egistik alqaby qýrap jatsa, sýbsıdııa ala almaǵan qarapaıym sharýa adamy emes, jergilikti jerde jumysty durys uıymdastyra almaǵan sheneýnikter kináli emes pe...
Qalaı bolǵanda da qoldaý qarjyny úlestirý jergilikti ákimdikter quzyrynda. Tipti, barlyq másele aýdanda qurylǵan vedomstvoaralyq komıssııa tarapynan sheshiletinin aıta ketken oryndy. О́kinishke qaraı, keıbir óńirlerde sýbsıdııa bólinisi durys jolǵa qoıylmaǵandyǵyn aıta ketken de artyq bolmas. О́tken jyly Almaty oblysynda 2228 zań buzýshylyqqa jol berilse, odan keıingi orynda Jambyl oblysy tur. Bas prokýratýra 2013-2014 jyldary aýyl-aımaqqa bólingen qarjynyń qaıda jumsalǵanyn tekserip, osyndaı keleńsizdikterdi anyqtap bergen.
Sońǵy eki jylda jalpy elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa qazynadan 82,2 mıllıard teńge bólinse, al jergilikti bıýdjetterden qaralǵan qarjy 154,4 mıllıard teńgeden astam. Qoldaý qarjyny úlestirý zań boıynsha jergilikti ákimdikter quzyrynda bolsa, kóbine sýbsıdııa berý tártibi buzylyp, kásipkerler quqyǵynyń shekteletini anyqtalǵan. Mysaly, Merki aýdanynyń prokýratýrasy aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy S.Butabaev óziniń zaıyby basqaratyn «Botabaı» sharýa qojalyǵyna 30 gektar úshin sýbsıdııany zańsyz tólegenin anyqtapty. Sondaı-aq, «Aq aral» óndiristik kooperatıvine atqarylmaǵan jumystar úshin 6,2 mıllıon teńgeni zańsyz bergeni de belgili boldy.
Bul tek anyqtalǵany ǵana. Mundaı zańsyzdyqtarǵa jol bergen S.Butabaev áli kúnge deıin sol qyzmetinde júrse, al aýdan ákiminiń orynbasary, sýbsıdııa beretin komıssııa tóraǵasy M.О́mirbekov qylmystyq jaýapqa tartylmaı, tek qatań sógispen qutylǵany málim bolyp otyr. Bul óreskeldikter 2015 jyldyń 5 qazanynda «Novyı Regıon.kz» saıtynda jaryq kórdi de. N.Kezeńbaeva óziniń sýbsıdııadan zańsyz qaǵylǵany jóninde elimizdiń Bas prokýratýrasyna da shaǵymdanypty. Olar sharýa ıesiniń aryzyn Merki aýdandyq prokýratýrasyna joldaǵan. Kelgen jaýapqa oraı sózinde N.Kezeńbaeva bylaı deıdi:
«Al Merki aýdanynyń prokýrory S.Tóleýov maǵan bergen jaýabynda meniń ózimdi kinálapty, ıaǵnı men sýbsıdııa suraǵan aryzymdy qaıta alyppyn-mys. Zań boıynsha meniń aryzym eshqashan qaıtarylmaıdy, tek ony qaraýsyz qaldyrý týraly men qosymsha aryz jazýym kerek. Biraq men eshqandaı qosymsha aryz jazǵan emespin. Memlekettiń bólgen zańdy aqshasynan men ne úshin bas tartamyn? Eshbir aqylǵa syımaıtyn jaýap qoı. Al men jazǵan ózge máselelerge eshbir jaýap joq...».
Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Arman Evnıev qandaı da bir zań buzýshylyqqa tap bolsańyzdar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ony qaraýǵa daıyn ekenin, sol úshin senim telefondary, mınıstrdiń blogy jumys istep turǵanyn jetkizipti. «Sharýa, memleket qarajat bólmeı jatyr, dep oılaıdy. Al bul ýaqytta aımaqtarda túrli syltaýlarmen qujattar suralyp, kásipkerlerdiń jumysyn bógeıdi. Nemese tıisti aqsha múldem basqa azamattarǵa bólinip jatady», dep atap ótken mınıstrliktiń jaýapty hatshysy. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdi sýbsıdııalaý júıesi ózgertilerin Ulttyq ekonomıka mınıstriniń orynbasary M.Qusaıynov málimdep, bolashaqta sýbsıdııa daıyn aýylsharýashylyq ónimine ǵana berilerin erekshe atap ketken.
Qoryta aıtqanda, Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólip keledi. Sonyń jarqyn dáleli «Agrobıznes-2020» jáne ózge de baǵdarlamalardyń is júzinde júzege asyrylýy. Osy turǵydan kelgende, sýbsıdııalaý quraldaryn Dúnıejúzilik saýda uıymy men Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń talaptaryna saı keltirý de erekshe mańyzǵa ıe. Osyny qaperge alsaq, árbir sharýa adamynyń quqy aıaqasty bolmaýy tıis. Olaı bolsa, sharýalardy sharshatqan sýbsıdııa máselesinde tıisti oryndar naqty jaýabyn beredi degen senimdemiz.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»