Ǵalymdar jáne ǵylymdar. Olar týraly jazylyp jatqan dúnıeler az emes. Solardyń ishinde erekshe atap ótetin eńbek – professor M.Batyrbekovtiń Qazaqstan joǵary mektebiniń kórnekti ókilderi týraly 4 tomdyq kitaby. Munda avtor Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryn basqarǵan jáne sonda qyzmet istegen, stýdentterdi tárbıelep dáris bergen, ǵylymnyń túrli salalaryna orasan zor eńbek sińirgen kórnekti ǵalymdarymyz týraly jan-jaqty málimet beredi. Osy eńbekte ǵalym Dúısenhan Qabdıev te qamtylyp, ol kisiniń uzaq jyldar boıy atqarǵan ustazdyq qyzmeti, ekonomıka ǵylymyna, onyń ishinde ekonomıkalyq teorııa ilimine sińirgen eńbegi tolyq baıandalǵan. Sóıtip, elimizdiń joǵary bilim men ǵylym tarıhyn baıandaıtyn eńbekte Qazaqstan joǵary mektebine eńbegi sińgen qaıratker, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Dúısenhan Qabdıuly óziniń laıyqty ornyn alǵan.
Dúısenhan aǵamyzdy men alǵash ret 1955 jyly kórdim. Ol kezde S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti ekonomıka fakýltetiniń 1 kýrs stýdentimiz. Dúısekeń bizge saıası ekonomıka páninen semınar sabaǵyn júrgizdi. Barlyq pán mindetti túrde orys tilinde ótedi. Al bizdiń toptyń jartysyna jýyǵy aýylda qazaq mektebin bitirgen, orys tilin nashar biletinder bolyp shyqty. Olardyń ishinde men de barmyn. Alǵashqy kezde qatty qınalyp júrdik. Kóptegen pánderdiń, ásirese, saıası ekonomııa pániniń kategorııalary men qaǵıdalaryn túsine bermeımiz. Qazaq tilinde oqýlyq ta, oqý quraly da joq. Sondyqtan túsinbegen tustarymyzdy túgelimen jattaımyz.
Ǵalym óz sabaǵynda bizge qazaqsha aıtýǵa ruqsat beretin, al jattaǵan jerlerimizdi jalyqpaı otyryp bizge qaıta túsindiretin. Sóıtip, semınar sabaǵy suraq-jaýap emes, kóbinese qosymsha sabaqqa aınalyp ketetin. Bul jas muǵalim, ýnıversıtetti bitirgenine bir-aq jyl bolǵan, áli de ádistemelik tájirıbesi joq Dúısenhan Qabdıulynyń shákirtterine jasaǵan qamqorlyǵy, janashyrlyǵy edi. Sol kezdiń ózinde biz ustazymyzdyń tózimdiligine tań qalatynbyz. Balalar qandaı suraq qoımasyn, asyqpaı tereń, jan-jaqty jaýap beretin jáne biz ony tolyq túsingenshe san ret qaıtalaıtyn. Ol kisige ustazdyq týa bitken qasıet bolýy kerek, keıin aǵamyz shyńdalyp, óz mamandyǵynyń bıik belesine, asqar shyńyna shyǵyp, myńdaǵan shákirtter tárbıeledi. Olarǵa dáris berip qana qoıǵan joq, júreginiń jylýyn berdi, adamı shapaǵatyn, aqyl-oıynyń nuryn tókti. Adamdy ulaǵatty ustaz etetin bilimdarlyq qana emes, oǵan qosa onyń adamgershilik qasıetteri, abzaldyǵy, adaldyǵy jáne jastarǵa qamqorshy bola bilýi. Mine, osy qasıetterdiń bári de Dúısekeńniń boıynda bar edi. «Naǵyz ustaz – zor tulǵa, ol kúnniń qudiretti sáýlesi sııaqty», – degen eken orystyń áıgili pedagog ǵalymy K.Ýshınskıı. Naǵyz ustaz shákirtterine bilimmen qatar tálim-tárbıe beredi. О́negeli ustaz – shákirtterdiń baǵy. Dúısekeń osyndaı ónegeli ustaz boldy.
Osy máseleni basyńqyrap aıtyp otyrǵanym – qazirgi kezde oqytý men tárbıe jumystarynyń arasy alshaqtap barady. Bolon deklarasııasy boıynsha engizilgen oqytýdyń kredıttik tehnologııasyna kóshken jaǵdaıda ustaz ben stýdentterdiń birge bas qosý múmkindigi meılinshe azaıtylǵan. Stýdentter sabaqqa kóbinese óz betinshe daıyndalyp, óz ýaqyttaryn ózderi josparlap, ózderinshe ómir súredi. Bul jaǵdaıdy eskere otyryp qazir tárbıe jumysynyń jańa baǵyttaryn damytyp, ustazdardyń tárbıelik mıssııasyn tolyq atqarýǵa múmkindik jasaý qajet. Árbir ustaz tálimger bola bilýi kerek.
Tárbıe úshin ustazdyń árbir qadamy, árbir sózi, adamı bolmysy, kisilik kelbeti, ómir súrý qaǵıdalarynyń máni zor. Shákirtter osyǵan qarap ónege alady. Qazaqta boı túzeý deıtin sóz bar. Ol – ataqty, abyroıly, el syılaıtyn azamattarǵa qarap ósý, solarǵa uqsaý, elikteý, olardyń jaqsy jaqtaryn qabyldap, boıyna sińirý. Mysaly bizdiń urpaq osy Dúısenhan Qabdıuly, Iаhııa Áýbákiruly, Shaıken Ǵalymbekuly sııaqty aǵalarymyzǵa qarap óstik, ónege aldyq, boı túzedik.
Dúısekeń naǵyz ónegeli ustaz – rýhy myqty, óresi bıik, órisi keń, jany jaısań, meıirimi mol azamat edi. Bul qasıetteri onyń pedagogtyq qudiretiniń negizi bolatyn. Osyǵan qosa ustaz shákirtterin óte jaqsy kórdi, óz balasyndaı mápelep tárbıeledi. Eń mańyzdysy – olarǵa oı sala bildi, oılandyra bildi, olarǵa qurmetpen qarady. «Osal ustaz shyndyqty qaıtalaýmen shekteledi, al naǵyz ustaz sol shyndyqty tabýdyń jolyn úıretedi», – degen de tirkes bar. Dúısekeń shákirtterine laıyqty ómir súrýdyń qaǵıdalaryn úıretti, ǵylymdy súıýge, eńbekqorlyqqa baýlydy. Sondyqtan da shákirtteriniń ishinen kóptegen ǵalymdar, qaıratkerler, ózi sııaqty ulaǵatty ustazdar shyqty. Olardyń bári de Dúısenhan aǵanyń qamqorlyǵyn rızashylyqpen eske alady.
D.Qabdıevtiń ustazdyq qyzmetindegi jetistiginiń taǵy bir kózi – ol dáris berip júrgen óz pánin óte jaqsy bilgen jáne óte jaqsy kórgen. О́z pániniń patrıoty bolǵan, sondyqtan ony shákirtterine jan-tánimen berilip úıretken. О́ziń súımegen nárseni ózgege úırete almaısyń. Al ustaz óz pánin de, óz shákirtterin de sheksiz súıe bildi. Mine, ustazdyq qudyret kilti osynda.
D.Qabdıevtiń ǵalym retinde qoǵamymyzdaǵy alatyn orny erekshe. Elimizde ǵylymǵa eńbegi sińgen, aty áıgili ekonomıst ǵalymdar barshylyq. Biraq Dúısekeńniń ereksheligi – myna naryq zamanynda kóp kóńil bóline bermeıtin ekonomıka teorııasynyń damý tarıhyna sińirgen eren eńbegi. Keń damı qoımaǵan bul ǵylymnyń osy salasynyń janashyry da, qamqorshysy da, ǵylymı zertteýler júrgizip júrgen ǵalymdardyń kóshbasshysy da professor D.Qabdıev edi.
О́tken ǵasyrdyń ortasy shamasynda, atalmysh máselege áli eshkim kóńil bólmeı turǵan ýaqytta Dúısekeń Shoqan Ýálıhanov, Ybyraı Altynsarın jáne Abaı Qunanbaev, Sultanmahmut Toraıǵyrov sııaqty alyptarymyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq kózqarastaryn zerttedi. Sóıtip, olardy elimizge jańa qyrynan tanystyryp, bıik deńgeıge kóterdi. Olardyń jan-jaqty ǵulama tulǵa ekendigin ǵylymı turǵydan dáleldedi. Osy baǵyttaǵy 1963 jyly qorǵaǵan kandıdattyq jumysy jáne 1982 jyly qorǵaǵan Qazaqstanda ekonomıkalyq oı-pikirdiń damý máselesine arnalǵan doktorlyq dıssertasııasy erekshe mańyzy bar eńbek boldy.
Jalpy D.Qabdıevtiń ǵalym retinde aty men ataǵy barshaǵa málim, abyroıy óte bıik, jarııalaǵan ǵylymı eńbekteri de az emes. Degenmen onyń kitaptarynyń sany óz dańqyna saı sonshama kóp te emes. Onyń sebebi, Dúısekeń árbir ǵylymı jumysyna úlken jaýapkershilikpen qarap, olardyń sanyna emes, sapasyna mán beretin. Ár eńbekte ózinshe qyzǵylyqty ǵylymı qaǵıda bolýyn, buryn eskerilmegen oılar men pikirlerdiń aıtylýyn, olardyń ǵylymnyń damýyna meılinshe zor úles qosýyn qadaǵalap otyratyn. Sonyń ózinde «Qazaqtyń aǵartýshy demokrattarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq kózqarasy», «Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq oı-tujyrymdardyń damýy (HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basy)», «Ekonomıkalyq zańdar men kategorııalar», «Ekonomıkalyq teorııa: mańyzdy kategorııalar men túsinikter», «Saıası ekonomııa», «Ekonomıks», «Ekonomıka iliminiń tarıhy» degen eńbekter jazyp qaldyrdy. D.Qabdıevtiń bul eńbekteri búginge deıin óz qundylyqtaryn joǵaltpaǵan, bolashaq ekonomıst ǵalymdar izdep júrip oqıtyn eńbekter.
Ǵalym qoǵamdyq ómirden, jalpy ortaq tirlikten esh ýaqytta shet qalǵan emes. Qaıda bolmasyn qoǵamı qyzmetterge belsendi túrde aralasyp otyrdy. Sonaý surapyl soǵys jyldary ken rýdnıginde jumysshy bolyp júrip, sondaǵy komsomol komıtetiniń hatshysy boldy. Odan beri kele Almaty aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmy komsomol uıymynyń, QazMÝ-diń ekonomıka fakýlteti komsomol uıymynyń, ýnıversıtet komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy. Keıinirek 1960-1980 jyldary Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda fakýltettiń partbıýro múshesi, ınstıtýttyń partkom múshesi boldy. Jeti jyldan asa fakýltet dekany, 30 jyl boıy kafedra meńgerýshisi jumysyn atqardy. Aýdandyq, qalalyq deńgeıde depýtattyqqa saılandy. Odaqtyq jáne respýblıkalyq oqý mınıstrlikteriniń ǵylymı ádistemelik keńesteriniń múshesi jáne tóraǵa orynbasary qyzmetin atqardy.
Bul úlken qaıratkerliktiń belgisi, óz zamanyna, ýaqytyna adal qaraǵany, bar kúsh-jigerin, qajyr-qaıratyn halqyna aıamaı túgel jumsaǵany. Dúısekeń esh ýaqytta ózine jeńildik izdegen emes, qaı qyzmet bolmasyn bar aýyrlyqty óz moınyna artatyn jáne ony qaıyspaı abyroımen atqaratyn. Qandaı bir jumys, nebir qıyn ister, alýan aýyr ǵylymı problemalar Dúısenhan Qabdıulynyń aralasýymen ońtaıly sheshilip jatatyn.
Jalpy Dúısenhan aǵamyzdyń ónege tutatyn adamı qasıetteri kóp-aq. Ádette qaı tulǵany alsaq ta onyń abyroı-ataǵynyń negizin adamı qasıetteri quraıdy. Aǵamyz adaldyqtyń, tazalyqtyń, ádilettiliktiń, parasattylyqtyń etalony bola bildi. Ataqqumarlyqtan aýlaq edi, laýazym, marapattarǵa umtylmady. Dúısekeńniń minezine sypaıylyq, salmaqtylyq, sabyrlylyq tán bolsa, ómiriniń qaǵıdasy – ustamdylyq pen turaqtylyq boldy. Sondyqtan da bolar bar ómirin eki-aq ujymda qyzmet isteýmen ótkizdi. QazMÝ-di bitirgen soń sonda ustazdyq qyzmetke qaldyrylyp, 9 jyl dáris berdi. Al sol ýnıversıtettiń ekonomıka fakýltetiniń negizinde 1963 jyly halyq sharýashylyǵy ınstıtýty qurylǵanda qyzmetke sonda aýysyp, osy ujymda esh jaqqa moıyn burmaı 43 jyl ustazdyq qurdy. Bul turaqtylyqtyń eń joǵarǵy kórsetkishi bolsa kerek.
Dúısekeń barlyq is-tirligine úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn. Sondyqtan da, joǵaryda aıtqandaı – az jazsa da, saz jazdy, eńbekteriniń sapasy óte joǵary bolatyn. Árbir sózin oılanyp aıtatyn. Aǵamyz kandıdattyq dıssertasııasyn 1963 jyly qorǵap, arasyna 20 jyl salyp baryp doktor atandy. Ol kezde ekonomısterdiń kóbisi arasyna 5-7 jyl, ary ketse 10 jyl salyp ǵylymı ataǵyn qorǵaı beretin. Dúısekeńmen bir jolyǵyp áńgimeleskende: «Aǵa, doktorlyǵyńyzdy tezdetpeısiz be, ýaqyt ótip barady?» – dep edim: «Pisirip jatyrmyn, jaqyndap qaldym, daıyndyqsyz shyǵýǵa bolmaıdy», – degen jaýap aldym. Mine, doktorlyqqa 20 jyl daıyndalǵan ǵalymnyń jaýaby osyndaı boldy.
Qazaqstannyń ǵylymı mektebinde professor D.Qabdıevtiń ornyn ereksheleıtin taǵy bir jaǵdaı bar. Ol – kezinde QazMÝ-diń ekonomıka fakýltetinde dáris bergen bir top ǵulama ǵalymdar boldy. Olar attary Odaq kóleminde keńinen tanymal professorlar S.B.Báıishev, I.M.Brover, S.A.Neıshtadt, V.N.Pýrıs, S.L.Frıdman, F.A.Jerebıatov, T.Sh.Sháýkenbaev, M.E.Býtın, T.T.Tólebaev, M.M.Rozmanov, Sh.G.Nádirov. Bular tek ustazdar ǵana emes, óz ýaqytynyń kórnekti qaıratkerleri, elimizdegi ekonomıka salasyndaǵy ǵylymı mekteptiń negizin qalap, ony damytýǵa orasan zor úles qosqan asyl azamattar edi. О́kinishke qaraı olar týraly búgingi kúni jazylyp jatqan estelikter men ǵylymı zertteýler joqtyń qasy.
Aıtaıyn degenim, Dúısenhan Qabdıuly osy keremet azamattardyń arasynda qyzmet atqardy, solardyń kómegimen, aqylymen úlken ǵalym bolyp ósip-qalyptasty. Olardyń jaqsy qasıetterin boıyna sińirip, solardan úırenip búkil eli syılaǵan abzal azamatqa aınaldy. Sol ǵulamalardy kóre almaǵan keıingi urpaqtarǵa olardyń aqyl-keńesin, ósıetin jetkizdi, qadir-qasıetterin dáriptedi. Altyn kópir bola bildi. Ol kisiniń ulylyǵyn, ǵulamalylyǵyn keıingi urpaqqa jetkizý myna artynda qalǵan bizge paryz.
Kópjasar NÁRIBAEV,
akademık, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri
ALMATY