Bıýdjet – úzilissiz júretin úderis

Keshe Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy ótip, onda el ómirine qatysty eki mańyzdy másele qaraldy Kún tártibine engizilgen máselelerdiń biri – elimizdiń Konstıtýsııalyq Keńesiniń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýy, ekinshisi – Qazaqstan Úkimetiniń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri. Birlesken otyrysty ashqan Par­lament Májilisiniń Tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetov birinshi másele boıynsha sózdi Konstıtýsııalyq Ke­ńestiń tóraǵasy Igor Rogovqa berdi. Ol bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigine 25 jyl tolatynyn, sondyqtan, bul joldaýda Konstıtýsııalyq Keńestiń el Konstıtýsııasynda bekitilgen qundylyqtarǵa sáıkes, memlekettik qurylystyń jańa tarıhy boıynsha kózqarasy bildirilip, Konstıtýsııalyq Keńes aktileriniń osy úderistegi mańyzy kórsetilgenin aıtty. 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik táýelsizdigi týraly Konstı­tý­sııalyq zańǵa sáıkes, elimizdiń táýel­sizdigi saltanatty túrde jarııa etildi. Elimiz azamattary úshin Qazaq­stan táýelsizdigi negizgi konstı­tý­sııalyq qundylyq retinde qabyl­danady. El azamattary Qazaqstan­nyń táýelsizdigin basty konstı­týsııalyq qundylyq jáne ultty saqtap qalýdyń túp qazyǵy dep qabyl­daıdy. Táýelsizdigimizdi qalyp­tastyrý men nyǵaıtýda, Jańa Qazaqstandyq memlekettilikti sátti­likpen qurýda túbegeıli ról Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy Nursultan Nazar­baevqa tıesili. 1991 jylǵy 1 jel­toqsanda tikeleı saılaý barysynda halyqtyń tolyq senimine ıe bolyp, Elbasy konstıtýsııalyq negizde jańa dáýirge serpilýdi qamtamasyz etti jáne Qazaqstandy beıbitshilik pen órkendeý jolymen alǵa bastap keldi», dedi I.Rogov óz sózinde. Táýelsizdik – negizgi konstıtýsııalyq qundylyq Sonymen qatar, ol elimizdiń joly «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıqyn kórsetilgenin aıta kele, búginde memlekettiń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý jolyndaǵy maqsat-mindetti júzege asyrýǵa kúsh salyp kele jatqanyn jetkizdi. Egemen elimiz halyqaralyq qo­ǵam­­dastyqtyń tolyqqandy múshe­sine aınaldy. Qazaqstan túrli syrtqy qaýip-qaterlerge qarsy turý, beıbitshilikti, kelisimdi, tole­rant­tylyqty saqtaý jáne nyǵaıtý, ekonomıkalyq ósimge qol jet­kizý sekildi ustanymdardy qýat­taıdy. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń BUU-nyń resmı qujatyna aınalǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde aıqyn kórinis tapqan, dedi Konstıtýsııalyq Keńestiń tóraǵasy. I.Rogovtyń atap ótkenindeı, táýel­sizdigine qol jetkizgen sátten bastap, Qazaqstannyń aldynda mem­lekettik egemendiktiń quramdas bó­ligi retinde elimizdiń quqyqtyq egemendigin qamtamasyz etý mindeti turdy. Osyǵan sáıkes, 25 jyldyń ishin­de joǵary halyqaralyq stan­darttarǵa, qazaqstandyq dástúrlerge, memlekettik basqarý men qoǵamdyq qurylystyń barlyq salalaryn qar­qyndy jańǵyrtý múddesine saı kele­tin jańa quqyqtyq júıe ja­saý boıyn­sha, quqyq salasynda jo­ǵary ha­lyqaralyq standarttarǵa saı ke­letin aýqymdy jumystar júrgi­zil­gen. Úkimet pen Esep komıtetiniń baıandamalary Kún tártibindegi ekinshi másele – 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýd­­jettiń atqarylýy týraly Úki­met pen Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqa­rylýyn baqylaý jónin­degi esep komıtetiniń baıandama­lary tyńdaldy. Aldymen sóz alǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov bıýdjettiń kiris bóligi 105,7 paıyzǵa oryndalǵanyn aıtty. Mınıstr bul Ulttyq banktiń teńgeniń erkin baǵamyna kóshý sharalaryn jasaǵandyǵy oń áserin tıgizgenin atap ótti. Sonymen birge, ótken jyldan 264,0 mlrd. teńge qaldyq (bos qaldyq) qalǵan eken, ol qarjylyq mindettemelerge aldyn ala kepil bolǵanyn jetkizdi. Ekinshi jaǵynan shyǵystardy barynsha ońtaılandyrý bıýdjetti barynsha rekordtyq kórsetkishtermen atqarýǵa múmkinshilik bergen. Shy­ǵystar tek 0,2 paıyzǵa ǵana ıge­ril­megen. Barlyq áleýmettik mindettemeler oryndalǵan. Sóıtip, bul baǵyttyń shyǵystary IJО́-niń 7 paıy­zyna deıin óse otyryp, barlyq shyǵystardyń 39%-yn qamtyǵan. «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń shyǵystaryna bıýdjetten 492 mlrd. jáne «Báıterek» holdıngi arqy­ly 215 mlrd. teńge bólinip, ıgeril­gen. Ol 80 myń jańa jumys ornyn ashýǵa, 456 shaqyrym avtojol jáne 11 myńǵa jýyq páter salý­ǵa jumsalǵan. Sondaı-aq, ShOB-tyń 342 jobasyna nesıe berilgen. «Agro-bıznes» salasy 220 mlrd. teńge­ge qarjylandyrylǵan. Kóktem­gi dala jáne kúzgi jıyn-terin jumys­taryna 2249 agroónerkásip keshe­niniń sýbektileri qarjylan­dyrylǵan. Memlekettik ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasynyń is-sharalaryn júrgizýge 127 mlrd. teńge bólingen. «Jol kar­tasy» jobalaryna 43 mlrd. teńge jumsalyp, sonyń arqasynda 10 myń­nan astam adam jumyspen qamtyl­ǵan. Daǵdarysqa qarsy sharalar jasaýǵa bólingen qomaqty qara­jat qatań baqylanyp, somasy 388 mlrd. teńge buzýshylyqtar anyqtal­ǵan. Kvazımemlekettik sektor sýbek­ti­leriniń esepshottaryndaǵy qaldyq­tardy azaıtý sharalary jasalǵan. Esep komıtetiniń baıandamasyn tyńdaý úshin sóz osy qyzmettiń tór­aǵasy Qozykórpesh Jańbyrshınge berildi. Ol bıýdjetti atqarýdyń negizgi problemalary jáne Esep komıtetiniń negizgi tujyrymdary men usynymdaryna toqtalyp ótti. Úkimet respýblıkalyq bıýdjetti atqarý boıynsha moınyna alǵan mindetteriniń jalpy parametrlerin oryndady. Sonymen qatar, birqatar júıeli kemshilikter men problemalar oryn aldy. Birinshiden, bıýdjetke túsetin qosymsha túsimder áleýeti tolyǵymen paıdalanylmady. Máselen, jalǵan kásipkerler boıynsha kináliler anyqtalmady jáne olar izdestirilmedi. Osy baǵytta qozǵalǵan isterdiń jartysyna jýyǵy toqtatylǵan. Osyǵan baılanysty biz ýaqytynda tólenbegen salyqtar boıynsha talap qoıý merzimderiniń eskirý ýaqytyn ulǵaıtýdy usynamyz, dedi Q.Jańbyrshın. Onyń sózine qaraǵanda, esepti kezeńde tıimsiz paıdalanylǵan bıýdjet qarajatynyń somasy 459,2 mlrd. teńge bolyp otyr eken. Res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń 7,8 mlrd. teńge qarajaty ıgerilmepti. Eseptik qarjy jylynyń sońynda bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshilerine jáne kvazımemlekettik sektor sýbek­tilerine bıýdjet qarajatyn bólýge tyıym salý máseleleri qaralýy kerek. Ekonomıkanyń basym sapalaryn damytýda memlekettiń múddelerin qorǵaýshy bolyp tabylatyn kvazımemlekettik sektor ony jańǵyrtýdy jáne bá­se­kege qabilettiligin arttyrýdy qam­tamasyz etýge tıis. Osy maqsat úshin sońǵy jyldarda bıýdjetten 300-den 500 mlrd. teńgege deıin qarajat bólinip keledi. 2015 jyl­dyń basynda kvazısektor sýbek­tileriniń esepshottarynda 344,5 mlrd. teńge qaldyq bolǵan. Al jyl sońynda 137,3 mlrd. teńge qaldyq qalyptasypty. 2014 jyly biz osy sektorǵa bıýd­jet qarajatyn bólingen qar­jy­lardyń ıgerilýine qaraı kezeń-kezeńmen berý týraly usy­nys jasaǵan edik, alaıda, bul usy­nysty eshkim qulaǵyna ilmedi. Kvazı­memlekettik sektordyń bıýdjetin qalyptastyrý men qaraý tártibiniń ádistemesin ázirleýge jáne bekitýge kirisý kerek. Ol ońaı sharýa emes, biraq búginnen bastamasa bolmaıdy, dedi Q.Jańbyrshın. Odan ári tóraǵa nysanaly transfertterdi ıgerýde zań buzýshylyqtarǵa jol beriletinine nazar aýdardy. Esepti kezeńde onyń somasy 410,5 mlrd. teńgeni qurady. 2014 jylmen salystyrǵanda ol 67,6%-ǵa ulǵaıdy. Bulardyń ákim­shileri ortalyq memlekettik organdar, olar tıisti salany damytý saıa­satyn aıqyndaıdy. Alaıda, trans­fertterdi ıgergeni jóninde jer­gilikti atqarýshy organdardyń jaýap­kershiligi bıýdjet zańna­masynda qarastyrylmaǵan. Esep­ti kezeńde 64 ınvestısııalyq joba aıaqtalmady. Olardy iske asy­rý kezinde oryn alǵan zań buzý­shy­lyqtardyń jalpy somasy 502 mlrd. teńgeni qu­ra­dy. Esepteýlerdiń negizsizdigi jáne tehnıkalyq qujattamanyń kemshi­likteri jobalar qunynyń 222,8 mlrd. teńgege qymbattatýǵa soqtyr­ǵan. Qoryta aıtqanda, Esep komı­tetiniń 2015 jylǵy bıýdjetti atqa­rý barysynda anyqtaǵan zań buzýshy­lyqtarynyń jalpy somasy 1,6 trln. teńgeni qurap otyr. Sonyń 1,2 trln. teńgesi qarjylyq buzýshylyqtar, dedi baıandamashy sóziniń sońynda. Qarjy ne sebepti ıgerilmeı qalady? Osydan ári depýtattardyń baıan­damashylarǵa suraq berý rásimi bastaldy. Birinshi bolyp depýtat Shafhat О́temisov Úkimet basshysy Kárim Másimovten byltyrǵy jyldyń aıaǵynda Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyna sáıkes jasalǵan «Daǵdarysqa qarsy jospardyń» jarty jyldaǵy oryndalý barysy qandaı dep surady. Biz byltyrǵy jyldyń aıaǵynda eksporttyq shıkizattardyń baǵa­synyń quldyraýynan sekem aldyq, dep bastady óziniń jaýabyn Premer-Mınıstr. Ásirese, munaıdyń brent markasynyń bir barreli 26 dollarǵa deıin túsip ketkende qatty qaýiptendik. Bul baǵa uzaq turatyn shyǵar degen boljamdar da boldy. Búgingi kúni mundaı qaterli fazanyń ótip bara jatqandyǵynyń kýási bolyp otyrmyz. Munaıdyń ba­ǵasy qazir 50 dollardyń tóńireginde tur. Basqa shıkizattardyń baǵalary da turaqtanyp keledi jáne osy úde­ris uzaqqa sozylatyn túri bar. Degenmen, «Nurly Jol» baǵdar­lamasy boıynsha keıbir túzetýler jasalatyn bolady. Biz jýyrda barlyq aımaqtardy aralap shyǵyp, túzetýlerdiń qaı baǵyttarda jasalýy kerektigin anyqtaımyz, dedi K.Másimov. Senator Vladımır Bobrov Pre­­mer-Mınıstr K.Másimovten ıgeril­megen 7,5 mlrd. teńgeniń sebebin surady. Sondaı-aq, Esep komıteti oǵan jaýapty bolǵan 400-den artyq laýazymdy tulǵa jazalandy degenin eske sala kelip, mundaı jazalar jylda qoldanylsa da is túzetilmeı turǵanyn aıtty jáne, bálkim, jazany jańa zańnamalyq normalarmen qataıtýdyń jolyn qarastyrý kerek shyǵar degen pikirin de bildirip qaldy. Oǵan Premer-Mınıstr K.Másimov jańadan engiziletin Bıýdjet kodeksi jobasynda osy máseleni eskerip, jaýapkershilikti qatańdatý máselesin qarastyrý kerek bolatyn shyǵar, dep jaýap berdi. Qaryz kúlip kelip, qınalyp qaıtady Májilis depýtaty Omarhan О́k­sikbaev Úkimet anyqtaǵan qaryz 465 mlrd. teńge bolǵanyn aıta kelip, esepti jylda bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin zaemmen birge alǵanda 1,1 trln. teńge jumsalǵanyn kól­deneń tartty. Bul 2013 jylmen salystyrǵanda 9 ese kóp. Esepke qaraǵanda, biz respýblıkalyq bıýdjet shyǵyndarynyń 16 paıyzyn syrttan alǵan qaryzben jabamyz. Sóıtip, «kórpege qaraı kósilýdiń» ornyna qaryzǵa bata túsemiz. Ústi­mizdegi jyly ǵana bıýdjet tap­shylyǵyn jabý úshin 2 mlrd. AQSh dollaryn qaryzǵa aldyq. Osy baǵytta Úkimet óz jumysyn ózgerte me, álde qaryzǵa bata bere me? dedi ol K.Másimovke qaratyp. Jaýap sózinde Premer-Mınıstr munyń eldegi turaqtylyqty shaı­qaltpaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy má­sele ekenin atap kórsetti. Biz ózimiz­diń damýymyz jáne syrtqy qaryz arasynda balans jasap otyrý kerektigin túsinemiz. Biraq álem­dik qarjylyq ınstıtýttarmen yn­tymaqtastyq jasaý bizdiń báseke­lestikke qabilettiligimizdi arttyrýǵa kómektesedi. Alaıda, teńgeniń erkin baǵamy jaǵdaıynda, qaryzdyń bári tek dollarmen beriletindikten, syrttan alynǵan qaryz ósimi bizdi qaýipti kezeńge jaqyndata túsetinin de eskerýdemiz. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory, Medısınalyq saqtandyrý qory jáne bankterge reformalar júrgizý arqyly syrttan qaryz alý saıasatyn ózgertetin zań jobalarymen sizderdiń aldaryńyzǵa keletin bolamyz, dedi ol. Budan ári depýtattar E.Astaev, E.Nı­­kıtınskaıa, S.Bekturǵanov, S.Qu­­saıynov, S.Bilálov, t.b. suraq­taryn qoıdy. Bul kúni Qazaqstan Úkimetiniń já­ne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýyn baqylaý jónindegi esep ko­mıtetiniń 2015 jylǵy respýblı­kalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri boıynsha Parlament Máji­lisiniń depýtaty Qojahan Jabaǵıev qosymsha baıandama jasady. Ol óziniń sózin «2015 jyl­ǵy respýblıkalyq bıýdjettiń pa­rametrleri negizinen Úkimet tarapynan oryndaldy» dep bastady. Máselen, kirister boıynsha sóz qozǵaǵan depýtat Úkimet bıýdjettiń kiris bóligin 105,7 paıyzǵa oryndaýdy qamtamasyz etkenin, biraq, bıýdjetke eki márte júrgizilgen naq­tylaýdan keıin bıýdjettiń ki­ris bóligi 938,2 mlrd. teńgege qys­qar­ǵanyn eskerý qajettigin jetkizdi. Teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy aıyrbas baǵamynyń erkin aınalymǵa kóshýi esebinen bıýdjettiń kiris bóligi qosymsha 300 mlrd. teńgege salyqtyq túsimder esebinen tolyqty. Sondaı-aq, respýblıkalyq bıýdjet kirisiniń qurylymy ózgerip, Ulttyq qor men tómen turǵan bıýdjetterden beriletin transfertter salyqtyq túsimderdiń ornyn basty. Bıýdjetti júıeli túrde únemi naqtylap, túzetý engizý, Ulttyq qordan transfertter alý bıýdjet kirisiniń asa qıyndyqsyz oryndalýyna jeńildikter berip otyr. Degenmen, josparlaýdyń sapasy men tıimdiligi jáne bıýdjettiń kiris bóligin ákimshilendirý jaq­sarmaı keledi. Qoldaǵy bar salyqtyq jáne kedendik túsimder áleýetin tolyq paıdalanbaý jáne jetkilikti dárejede tıimdi salyqtyq ákimshilik etýdiń bolmaýy saldarynan bıýdjet kirisi zardap shegýde, dedi Q.Jabaǵıev. Májilis depýtaty, sonymen qatar, respýblıkalyq bıýdjet shyǵysy týraly sóz qozǵap, onyń oryndalýy 99,8 paıyzdy qura­ǵanymen, 16 mlrd. teńgeniń ıgeril­meı qalǵanyn atap kórsetti. Birles­ken otyrys barysynda depýtat jyl boıy ınvestısııalyq jobalardyń tizbesin qaıta qaraý jalǵasqanyn, mysaly, basym ınvestısııalyq jo­balardyń tizbesinen 13 joba aly­nyp tastalǵanyn, qosymsha 40 joba engizilgenin, al 177 jobany qar­jy­landyrý somasy túzetilgenin jetkiz­di. Buǵan qosa, 2015 jyly aıaqta­lýy tıis 96 respýblıkalyq ınves­tı­sııa­lyq jobanyń 15-i aıaq­tal­ma­ǵy­nyna, sonyń saldarynan áleýmet­tik mańy­zy bar obektiler ýaqtyly paıda­lanýǵa berilmegenine nazar aýdardy. Ýaqyt uzaq oılanýdy kótermeıdi Al Parlament Senatynyń atynan qosymsha baıandamany Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi, depýtat Olga Perepechına jasady. 2015 jylǵy bıýdjet saıasatynyń negizgi parametrleri ekonomıkany óndiristiń tómendeýinen saqtaýǵa, qarjylyq turaqtandyrýdy qamta­masyz etýge negizdeldi. Ol úshin shuǵyl sharalar qolǵa alyndy. Olardyń qatarynda ekonomıkalyq daǵdarystyń aldyn alý baǵytynda ulttyq valıýtany turaqtandyrý máselesi de turdy. Mundaı jaǵdaıda bizdiń bıýdjetimiz daǵdarysqa qarsy mańyzdy róldi ustandy. О́kinishke qaraı, eksport, ımport, ishki jalpy ónim aldyn ala boljanǵanynan tómen bolyp shyqty. Al ınflıasııa deńgeıi – joǵary. Bıýdjet – úzilissiz úderis. Biz qazirgi kezde aldymyzdan shyqqan kez kelgen kedergilerdi jedel joıýǵa kúsh salýymyz kerek. Sebebi, uzaq oılanyp, tolǵanýǵa, talqylaýǵa ýaqyt joq. Bizde daǵ­darysqa qarsy strategııalyq baǵdar­lama bar. Olar – «Nurly Jol» jáne áleýmettik shyǵyndarǵa qatys­ty baǵdarlamalar. Olardyń barly­ǵy 2015 jyly bastalǵan. Alaıda, olar áli de júzege asyrylýy tıis. Máselen, bıýdjet óńirlerdi damy­týǵa jáne el turǵyndarynyń áleý­mettik ahýalyn jaqsartýǵa barynsha baǵyttalýy kerek, dedi depýtat. Birlesken otyrys barysynda ol birneshe máselege nazar aýdardy. Máselen, senator memlekettik satyp alýlardy ótkizý krıterıılerin qaıta qaraý qajettigin atap kórsetti. Az mólsherdegi memlekettik satyp alýlardy tikeleı, ıaǵnı memlekettik satyp alýlar prosedýralarynsyz ótkizý qajet dep sanaımyz. Ol óz kezeginde jergilikti ózin ózi basqarý júıesiniń damýyna qosymsha serpin berer edi. Máselen, 2015 jyly Qarjylyq baqylaý jónindegi komıtet osy memlekettik satyp alýlar boıynsha shamamen 80 mlrd. teńgeni quraıtyn zań buzýshylyqtardy áshkereledi. Onyń bir sebebin, pro­sedýralardyń qıyndap ketkendigimen baılanystyrýǵa bolady, dedi O.Pe­re­pechına. Sondaı-aq, depýtat bıýd­jettiń anyqtalý ýaqytyn shekteý týraly da usynys jasady. Kirister men  shyǵystar bekidi Sońynan baıandamany talqylaý bastaldy. Oǵan B.Beknazarov, A.Ja­malov, V.Redkokashın, A.Perýashev, t.b. qatysty. Talqylaý uzap bara jat­­qan soń, senator V.Bobrov reg­la­ment boıynsha usynys jasap, tal­­qylaýdy aıaqtaý jóninde usynys ja­sady. Sóıtip, talqylaý aıaqtalyp, bir­lesken otyrys Qazaqstan Res­­pýb­­­lıkasy Úkimetiniń 2015 jyl­ǵy res­­pýblıkalyq bıýdjettiń atqa­ry­lýy týraly esebin: 1) kirister – 6 136 967 569 myń teńge; 2) shyǵyndar – 6 789 829 432 myń teńge kóleminde bekitti. Respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2015 jylǵy respýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebi de qoldaý tapty. Jaqsybaı SAMRAT, Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan»