«Altaı murasy» halyqaralyq avtoekspedısııasy Qaraǵandy óńirinde
14 maýsym kúni Astanadan ońtústik-shyǵysty betke alyp shyǵa bere alǵashqy saparymyz elimizdiń iri ındýstrıaldy ortalyǵy, shahterler qalasy 170 jyldyq tarıhy bar Qaraǵandydan bastaldy. Qaraǵandy men oǵan irgeles jatqan Temirtaý Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jalyndy jastyq shaǵy ótken, bilim alyp, eńbek jolyn jalǵastyrǵan qalalary. Biz alǵash atbasyn tiregen Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti de kezinde Elbasy bilim alǵan, joǵary biliktilikke ıe tehnıkalyq kadrlar daıyndaıtyn elimizdegi jetekshi oqý oryndarynyń biri. Ýnıversıtet rektory A.M.Ǵazalıev ekspedısııa múshelerin ýnıversıettiń oqytýshylyq-professorlyq quramymen jáne qol jetken tabystarymen tanystyrdy.
Atalǵan ýnıversıtettegi mazmundy kezdesýden soń avtoekspedısııa Qarqaralyǵa bet túzedi. Qarqaralyny Altaı saparynyń basy etip alýymyzdyń da ózindik máni bar. О́ıtkeni, ol Arqanyń aıtýly shoqtyǵy, Altaı arqyly júretin ejelgi dalalyq Jibek jolynyń mańyzdy beketi. Onyń ústine, ol qazaq dalasyndaǵy bir top ataqty tulǵalar týyp-ósken meken. Alys-jaqynǵa ańyz bolǵan sol buldyr taý kóz ushynan menmundalaǵan sátten-aq, Mádı aqynnyń:
Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly,
Senen bult, menen qaıǵy tarqamady, –
dep bastalatyn áni alty qyrdyń ar jaǵynan áýelep jetkendeı boldy.
Avtokerýen Qarqaraly taýynyń qoınaýyndaǵy qarlyǵashtyń uıasyndaı ǵana shaǵyn qalaǵa jete berip tizgin tartty. Aldymyzdan qarsy ala shyqqan aýdan ákimi Halel Maqsutov bizdi aldymen Mádı aqynnyń qabirine bastady. Murnymyzǵa qaraǵaıdyń, arshanyń jasamys japyraqtarynan taraǵan Qarqaraly dalasynyń hosh ıisi keldi. Týra saraıyńdy ashady. Onyń ústine, aınala serek tas, seri qaraǵaı. Alystan, taý serisi qustardyń qońyraýlatqan tunyq daýysy estiledi.
Bizge qasıetti oraza aıynda aqynnyń basyna kelip aıat oqyp, eskertkishine táý etý baqyty buıyrǵan eken. Qala ortalyǵyndaǵy Mádı eskertkishiniń aldynda aqyndar Dáýletkereı Kápuly men Serikzat Dúısenǵazın jyrdan shashý shashsa, talantty ánshi Erlan Rysqalı keshqurymǵy taý men dalany terbete «Qarqaraly» ánin shyrqady.
Ormandy-toǵaıly, jaqpar-tasty kelgen kórikti Qarqaraly taýlarynyń shyǵys eteginde, Qarqaraly ózeniniń eki jaǵasynda jaıǵasqan shaǵyn qala óziniń bólekshe tabıǵı bitimimen erekshelenedi. Osy ólkege alǵash saıahat jasaýshylar 1785 jyldardan bastap aıaq basqany tarıhı derekterden belgili. Irgesi 1824 jyly Reseı ımperııasynyń áskerı bekinisi, ıaǵnı Sibir qazaqtary dala gýbernatorlyǵynyń ákimshilik-aýmaqtyq ortalyǵy retinde qalanǵan osynaý eldi-meken 1868 jyly ýezdik qalaǵa aınalǵan. 19-ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jeri shuraıly, jaıylymy malǵa, qoınaýy kenge baı Qarqaraly Ortalyq Azııa men Qytaıdan Sibirge baratyn kerýen jolynyń toraby retinde mańyzdy saýda, kásipshilik jáne mádenı-aǵartý ornyna aınaldy. Munda shet jurttardan saıası tutqyndar jer aýdarylyp keletin.
Qarqaraly tarıhy uly Abaıdyń jáne onyń ákesi Qunanbaı qajynyń esimimen de tyǵyz baılanysty. Qunanbaı 1849 jylǵa deıin Tobyqty bolysynyń ýpravıteli laýazymyn atqaryp, sodan keıin 1852 jyldyń sońyna deıin Qarqaraly dýanynda aǵa sultan bolady. Osy kezeńde Qunanbaı О́skenbaıuly Qarqaralydaǵy musylman jurty úshin kók kúmbezdi meshit salǵyzǵan.
Mádı eskertkishinen soń biz Qunekeń saldyrǵan sol meshitte boldyq. Tutas aǵashtan erekshe arhıtektýralyq úlgide salynǵan bul meshit Keńes úkimeti ornaǵanǵa deıin ımandylyq pen ulttyq dástúrlerdiń ortalyǵy bolyp kelgen eken. Keıin túrli maqsatqa paıdalanylyp, tek táýelsizdikten keıin ǵana óziniń naqty mártebesine qaıta ıe bolǵan.
Danyshpan Abaı da Qarqaralyny janyndaı jaqsy kórgen. Ákesi Qunanbaımen taý qoınaýyndaǵy osynaý shaǵyn shaharǵa san márte kelip, ot aýyz, oraq tildi Balta men Shóje syndy shaıyrlardyń jyr-tolǵaýlaryn, tamasha támsilderin tamsana tyńdaıdy. Muhtar Áýezov óziniń «Abaı joly» epopeıasynda: «Abaı ákesimen birge Qarqaralyda turǵaly kóp kúnder boldy. Qazir de qys ábden túsip, qar bekip alǵan-dy. Qunanbaı kishkene qalanyń tap ortasyndaǵy kók shatyrly, úlken aǵash úıdi jataq etken. Qazaǵýar, qonaqshyl tatar saýdageriniń úıi» dep erekshe yqylaspen tebirene sýretteıdi. Dańqty jazýshy tilge tıek etken sol ásem ǵımarattyń syrtynda búginde: «Bul úıde 1850 jyldary Abaı (Ibrahım) Qunanbaıuly bolǵan» degen eskertkish taqta qoıylypty.
Qarqaralynyń soltústigindegi Qarasor kóliniń jaǵasynda 1848 jyldan 1930 jylǵa deıin ataqty Qoıandy jármeńkesi ótetin. Búginde qalanyń ózine tán dóńgelek dáýleti, shaǵyn kásiporyndary men halyqqa qyzmet etý salalary bar. Aýdan ákimi Halel Maqsutovtyń aıtýynsha, aýdanda qazir 39 myń halyq bolsa, sonyń 26 myńy ekonomıkalyq belsendi halyq eken. Aýdan aýylsharýashylyǵyn negiz etedi. Biraq jaqyn jyldardan beri ken ashý kásibi qarqyndy damýda eken. О́nerkásip óniminiń negizgi bóligin «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasy men «Qazaqmys» korporasııasy JShS-ne qarasty ken ashý, ken baıytý kompanııalary berip otyrypty. Búginde «Altaı polımetall» kompanııasy aýdannan ken baıytý kombınatyn salýǵa 64 mıllıard teńgeniń ınvestısııasyn salypty ári ol zaýyttyń iske qosylý merzimi de taıap qalypty. Aýylsharýashylyǵynyń upaıy túgel. О́sim – 140 paıyz. Al endi aımaqtaǵy tabıǵat qorǵaý isiniń, týrızmniń turalap turýy kóńilge kirbiń uıalatady.
Qarqaralynyń kóshelerine óńir tarıhyna iz qaldyrǵan tulǵalardyń – A.Baıtursynovtyń, J.Aqbaevtyń, Á.Ermekovtiń, Qunanbaı qajynyń jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń batyrlary N.Ábdirov, M.Mamraev, P.Terıaev, A.Qosybaevtyń esimderi berilipti. Shaǵyn qalanyń bir kóshesi aqyn Qasym Amanjolovtyń esimimen atalady. Turǵyndar Qazaqstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov te osy Qarqaraly topyraǵynan shyqqan dep maqtanysh etedi, álbette.
Osynda biz Qarqaraly týraly talaı tarıhı ańyzdar men ertegiler, estidik. Solardyń biri – Shaıtankól. Jartastarynyń qatparynan qaýlaı ósken hosh ıisti qaraǵaı men qaıyńdar, tańqýraı men tasjarǵan, tobylǵy sekildi túrli butalar kólge aıryqsha sán berip turady eken. Jaýyn-shashyn mol jyldary artyq sý Shaıtankóldiń sharasynan asyp tógilip, ońtústik jaǵasyndaǵy naýa tárizdi arnamen aǵyp ketip otyrady deıdi. Tabıǵattyń osynaý ǵajaıyp jaratylysyn Sábıt Muqanov, Syrbaı Máýlenov syndy aǵa býyn aqyn-jazýshylardan bastap búgingi kúnniń aqyny Serik Aqsuńqarulyna deıin jyrǵa qosyp, áspettep keledi. Jazıraly Qarqaraly tabıǵatyn, osynaý Shaıtankóldiń sulý jaratylysyn sheber sýrettegen «Sulýshash» poemasyn Sábıt Muqanov sonaý 1928 jyly dúnıege ákelgen eken.
1909 jyly «Qozy-Kórpesh, Baıan-sulý» qıssasyn orys jazýshysy M.M.Prıshvın osy tóńirekte estıdi. Ol jal-jal tolqyndy, saıly-sabatty Qarqaraly taýlaryn alǵash kórgendegi áserin asa úlken shabytpen jazady. Qazaqtyń myń ánin jınaýmen aty shyqqan áıgili mýzyka zertteýshisi A.V. Zataevıch te óz kezinde osy ólkege arnaıy kelip, mundaǵy quımaqulaq, kúmbir kókirek jyraýlardan qazaqtyń 154 ánin jazyp alǵan. Ol dańqty fransýz jazýshysy Romen Rollanǵa joldaǵan hatynda Qarqaraly tabıǵatynyń ásem beınesin sýrettep jazady. Qazaq halqynyń tuńǵysh ǵalymy Shoqan Ýálıhanov Qarqaralyda 1855 jáne 1863 jyldary eki ret bolyp, ýaqytyn negizinen halyqtyń folklor muralaryn jınaýǵa arnaǵan. Shoqannyń súıikti dosy, belgili saıahatshy-etnograf G.N.Potanın osy óńirde bolyp, odan alǵan áseri týraly orystyń Imperatorlyq-geografııalyq qoǵamynyń Batys-Sibir bólimshesinde arnaıy baıandama jasaıdy.
Qarqaraly aýdanyndaǵy taýly-orman landshaftysy negizinde 1998 jyly osynda Qarqaraly ulttyq tabıǵı saıabaǵy qurylypty. Alqaptyń ósimdik florasy men janýarlar faýnasy óte baı. Saıabaqta kezdesetin ańnyń 40, qustyń 114, ósimdiktiń 66, balyqtyń 8 túri qorǵaýǵa alynǵan. Olardyń ishinde Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen ańdar men qustar, ósimdikter de bar eken. Degenmen, tabıǵattyń bermesin tartyp alamyz degen bir zamanda Qarqaraly óńiri de betaldy oıranshylyqqa ushyraǵany baıqalady. Áıtpese, bul degeniń búkil Qazaqstannyń alaqanǵa salyp otyratyn asyly emes pe. Endeshe, elimizde Qarqaraly sekildi tabıǵı baý-baqtar úkimet pen tutas qoǵamnyń aıryqsha qamqorlyǵyna zárý.
Tursynhan ZÁKEN,
jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
Árıne, Qarqaraly týraly áńgimeni shaǵyn maqalanyń aıasyna syıdyra almasymyz sózsiz. Degenmen, Arqa tósindegi osynaý ǵajaıyp ólkeniń tarıhy men tabıǵaty, mádenı-rýhanı, áleýmettik-ekonomıkalyq kelbeti bizdi odan saıyn qyzyqtyra tústi. Bizdiń ekspedısııa Qarqaralydan osyndaı úlken ásermen attandy.
Qaraǵandy oblysy