«Eń basty jol – Otanǵa bastaıtyn jol»

Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan.

Nursultan NAZARBAEV

Qazaq halqy  nebir al­ma­ǵaıyp kúnder­di bas­tan keshti. Dese de, halqy­myz «qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qalaǵan» bú­gingideı baqytty, beıbit kún­di eshqashan kórmegen bolar. Babalarymyzdyń aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵaǵan baıtaq dalasy bizge qa­laı mıras bolsa, osy el men jerdiń táleıine týǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev alys­taǵy aǵaıyndy Otan qusha­ǵyna oraltyp, qazaq tarıhynda altyn paraqtar ashty. KSRO tolyqtaı taramaǵan, Qazaq eli táýelsizdigin áli ja­rııa­lamaǵan 1991 jyldyń qyr­kúıek aıynda respýblıka Pre­zıdenti retinde Nursultan Nazarbaev Túrkııaǵa resmı saparmen barǵan edi. Sapar aıasynda Ystanbul qalasynda qazaq dıasporasynyń ókilderimen kezdesip, olardy kóshirip alýǵa ýáde berdi. Sol kezdesýde qa­zaq dıasporasynyń ókilderi El­basynan «alǵashqy kezekte jedel túrde Aýǵanstannan aýyp baryp, Pákistanda, Iranda, Saýd Arabııasynda jáne Túrkııada turyp jatqan qazaqtardy elge qaıtarýǵa qolushyn berý­di» ótindi. Prezıdent bul óti­nish­ti birden qabyl alyp, táýel­siz­di­gimiz jarııa bolǵannan keıingi az ýaqytta Qazaqstannan arnaıy áýe kólikterin attandyryp, atalǵan memleketterdegi bir­qatar baýyrymyzdy ata­mekenge jetkizdi. 1991 jyldyń 16 jeltoq­sa­nynda Qazaqstan Respýblıkasy óziniń táýelsizdigin jarııalady. Prezıdent N.Á.Nazarbaev 1991 jyldyń 31 jeltoqsanynda radıo­dan sóz sóılep, alysta júr­gen qandastarǵa arnap, «Alys­­taǵy aǵaıyndarǵa aq tilek» at­ty áıgili hatyn jarııa­la­dy. Atal­ǵan hat «Egemendi Qa­zaq­­stannyń» 1992 jylǵy 1 qań­­tar­daǵy sanynda jaryq kórdi. Onda mynadaı joldar bar edi: «Qymbatty otandastar! Qan­­das baýyrlar! Aǵaıyndar! Ejel­gi atamekeninen jy­raq­tap qalǵan sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba degen suraqtyń alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. «Týǵan jerdiń tútini de ystyq» deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata­qonysyna tartý maqsatynda adam quqyǵy týraly elaralyq erejelerdi bas­shylyqqa ala otyryp, Qazaq­stan Úkimeti «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden aýyldyq jerlerde jumys isteýge tilek bil­dirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Son­dyqtan atamekenge kelemin deý­­shi aǵaıyndarǵa jol ashyq. Ata-baba arýaǵy aldaryńyzdan ja­ryl­qasyn!» 1992 jyly qyrkúıek aıynda sol kezdegi el astanasy – Almaty qalasynda Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh qu­ryl­taıy shaqyryldy. Álem qazaqtary ystyq saǵynyshpen, tolqyǵan kóńilmen bas qosyp, ata­jurtqa ańsary aýdy. Osy tol­qynda alǵashqylardyń biri bolyp Otan qushaǵyna oral­ǵan áıgili tulǵa, kórnekti qaı­ratker Halıfa Altaı boldy. Sol atamyzdyń 80 jasqa tol­ǵan torqaly toıynda arnaıy quttyqtaý bildirgen Elbasymyz: «...О́zimen ketkir keshegi zoba­lań zamanda Otanymyzdan erik­siz aıyrylyp, alys jerde júrgenmen, búkil sanaly ómi­rińiz boıy qaıran elim, jerim, halqym dep qabyrǵańyz qaıysyp, armandap-ańsaǵan tile­gińizge jetip, týǵan Qazaq­stanymyzdyń egemendi el, táýelsiz memleket ekeni álem­ge áıgili bolǵanda, Ala­taý bók­terindegi ásem Alma­tyǵa asyǵa jetip, qasıetti qara topy­ra­ǵymyzdy tize búge qu­shaqtap, emirene súıip, júregińiz qobal­jyp, kózińizge jas alǵa­nyńyz, alys­tan qaıtyp oralǵan aǵaı­yn­darymyzdyń arasynda birin­shi bolyp Qazaqstan Respýb­lıkasynyń azamaty ataǵyna ıeger bolǵanyńyz esimizde», – dep tolqyǵan, tolǵamdy oılaryn bildirgen bolatyn. Osylaısha, Elbasy Nursul­tan Ábishulynyń bas­taýymen aıdaı álemge jarqyn júzimen ja­rııa bolǵan jańa Qazaq eli ómi­rinde ýaqyt kúttirmeı she­shýdi qajet etetin «kóshi-qon» atty jańa órleý jobasy paıda bolǵan edi. Qazaq KSR Mınıstrler Ke­ńesi 1991 jylǵy 18 qarashada «Azamattyq qujattandyrý týraly» №711 qaýly qabyldady. Atalǵan qaýlydaǵy «Basqa res­pýblıkalardan jáne shetelderden Qazaqstannyń aýyldy jerlerine jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstan Respýblıkasyna qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» degen bap talaı qazaqtyń qanyn qyzdyryp, delebesin qozdyrdy. Alǵashqy kóshti Mońǵo­lııa­daǵy aǵaıyndar eki eldiń «Eńbek kelisimsharty» negizinde qozǵady. Sóıtip, 1991-1993 jyldary Mońǵolııadan Qazaqstanǵa 10461 tútin qonys aýdaryp úlgerdi. Derek kózderi usynǵan osy resmı málimetten tysqary óz kúshimen kóship kelip jat­qan aǵaıynnyń da aıaǵy úzil­medi. О́tken ǵasyrdyń sońǵy jyldaryna deıin, ondaǵy aǵaı­yn­nan shamamen 14 myń otbasy tarıhı Otanyna oraldy. Osydan keıin jumys, eńbek, oqý jáne týysqandyq sharttarmen kelýshilerdiń sany qaýyrt kóbeıdi. Ásirese, aldyńǵy lekte Mońǵolııadaǵy aǵaıyndardyń eńbek kelisimshartymen túp qotarylýy erekshe dúmpý týdyrdy. Kósh tasqyny aǵytylǵannan keıin alys-jýyq elderdegi aǵaıyndar men Qytaıdaǵy qa­zaq­tar da ártúrli joldarmen ke­le bastady. Mınıstrler Kabınetiniń «Kóshi-qon týraly» 1992 jyly qabyldaǵan qaýlysy boıynsha Eńbek mınıstrliginiń janynan Kóshi-qon basqarmasy quryldy. Atalǵan basqarma shama-shar­qy jetkenshe alystaǵy aǵaı­yn­ǵa ystyq qushaq ashty. Mı­nıstrler Kabıneti 1992 jyly qyr­kúıektiń 23-inde qabyl­daǵan «Sheteldegi qazaq dıas­porasynyń ókilderin Qazaq­stan Respýblıkasynda bolǵan kezinde áleýmettik-ekono­mı­kalyq jeńildiktermen qamta­masyz etý týraly» áıgili №791 qaýlysy alystan aryp-shar­shap jetken aǵaıynnyń osy topyraqta ósip-ónip, ómir súrýi­ne ońtaıly jaǵdaılar jasady. Oralmandardyń kópshi­ligi úı-jaı jáne basqalaı jeńil­dikterge qol jetkizdi. Osymen birge, olardyń qu­qyq­tyq mártebesi de erekshe eskerilip, Mınıstrler Kabı­netiniń joǵaryda atalǵan №711 qaýlysy sheńberinde Jo­­ǵarǵy Keńes 1992 jylǵy 26 ma­­myrda «Kóshi-qon týraly» Zań qabyldap, kóptegen jaýapsyz suraqtar sheshimin taýyp edi. Atalǵan zań «Shetelderde tura­tyn qazaqtar úshin tarıhı Otanyna emin-erkin oralý­ǵa» múmkindik berdi, ári el Kons­tıtýsııasynyń 2-baby boıynsha «Respýblıka óziniń odan tys jer­lerde júrgen azamattaryn qorǵaýǵa jáne olarǵa qamqorlyq jasaýǵa» kepildik beretindigin de ashyq bildirdi. Buǵan jalǵas Qazaq­stan Prezıdentiniń Jarly­ǵymen 1996 jyly qabyldanǵan «Sheteldegi aǵaıyndarǵa qoldaý kórsetý týraly memlekettik baǵdarlama» jáne 1997 jyly qa­byldanǵan «2000 jylǵa deıingi kóshi-qon saıasatynyń negizgi baǵyttary» týraly qýatty qu­jattar jasaldy. Atalǵan qujattar qazaq kóshiniń kedergisiz júrýine qu­qyqtyq múmkindikter berdi. «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zań resmı túrde bekýmen birge, memlekettik mekeme – Kóshi-qon agenttigi quryldy. Qordalanǵan máseleler sheshimin tapty. Kóshi-qonǵa bólinetin qarjynyń kólemi artyp, oralmandardy baspanamen qamtý máselesi de aıtarlyqtaı ilgeriledi. 2007 jylǵy 28 tamyzda Qazaqstan Prezıdentiniń №399 Jarlyǵymen Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 2007-2015 jyldarǵa arnalǵan Kóshi-qon saıa­satynyń tujyrymdamasy jasaldy. 2011 jyly 22 shilde­de «Halyqtyń kóshi-qony tý­ra­ly» Zań ózgerister men tolyq­­tyrýlar arqyly qaıta qabyl­­dandy. Elbasynyń tike­­leı qadaǵalaýymen jyl saıyn­­ǵy etnostyq kóshi-qon kvo­ta­synyń sany 20 myń otbasyna deıin kóbeıip, 2009-2011 jyl­darǵa arnalǵan «Nurly kósh» baǵdarlamasynyń alǵashqy keze­gi sátti júzege asyryldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2015 jyly 24 qarashada «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine – ha­lyqtyń kóshi-qony jáne ju­myspen qamtý máseleleri boı­ynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Bul qujat  shetel­degi qandastarymyzdyń kó­ship kelýiniń quqyqtyq jaǵyn taǵy bir  dáıektep berdi. Sońǵy kósh bastalǵaly 24 jyl ótti. Bar qazaq bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, álem­ge áıgili el boldyq. BUU-ǵa múshe 193 memlekettiń ishi­nen tek qana tórt memleket re­pa­trıanttardyń tarıhı otany­na oralýymen memlekettik deń­geıde aınalyssa, Qazaqstan sonyń biri jáne biregeıi retinde Ger­manııa, Izraıl, sondaı-aq, Re­seımen úzeńgiles jumys atqar­dy. Quzyretti organdardyń máli­metin tolyqtyryp aıtar bol­saq, 1991 jyldan qazirge deıin tarıhı Otanyna shamamen 230 myń otbasy oralǵan. Bul qandastarymyz tarıhı Ota­nyna oralyp, elimizdiń demografııalyq ahýalyn jaq­sar­týǵa aıtarlyqtaı úles qos­ty. Din, dil, ulttyq salt-dás­túr jaǵynan shoqtyǵymyzdy bıiktetti. Imperııa buǵaýynan bosaǵan halyqtyń óz tegine bet burýyna da yqpaly az bolmady. Solardyń ishinde kez kelgen jumys salasynda únsiz qyzmet atqaryp, osy el men jerge degen qaryzyn adaldyqpen ótep jatqan qanshama azamat bar! Árıne, qandaı eldiń de damý, ósý barysy tolqyndy ke­zeń­derdi bastan keshedi. Qazaq kó­shiniń basynan da osyndaı birde bıik, birde tómen degen­deı, ózgeristerge toly kúnder ótti. Sońǵy jyldary kósh saıa­byrsyǵanmen alystaǵy aǵaıyn­nyń atajurtqa degen ystyq mahabbaty esh sýyǵan joq. «Balasy atqa minse, anasy taqymyn qysady» demekshi, Qazaq eliniń damýyn aqparat quraldarynan ár kúni baqylap otyrǵan alystaǵy aǵaıyn tilektes, nıettes kóńilmen duǵa jasaýdan jańylǵan emes. Demek, qazaq balasy elderge shashylǵanmen, rýhanı birliginen aıyrylǵan joq. Elbasynyń alystaǵy aǵaıyn úshin, qazaq úshin aıtqan árbir jyly sóziniń ózi olardy qanattandyryp, jelpindirip otyrady. Qalaı degenmen de 1991-1992 jyldardan bastalǵan  uly kósh osy jyldarǵa deıin jalǵasyp keledi. Jalǵasa beredi de. «Elge el qosylsa – qut» degendi qazekem osyndaıǵa qaratyp aıtsa kerek. Elbasynyń sarabdal saıa­satyna úmit, senim artqan alystaǵy aǵaıyn qashanda atameken – Qazaqstandy ózderine tirek sanap, marqaıyp júredi. N.Á.Nazarbaevtyń: «Eń basty jol – Otanǵa bastaıtyn jol», degen sózi olardyń sanasynda shamdaı jarqyraıdy. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol», degendeı, ózderiniń erte me, kesh pe osy topyraqqa oralatynyna da kámil senedi. Laıym, solaı bolǵaı! Jádı ShÁKENULY,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

ASTANA

* 1992 jyl. 30 qyrkúıek. Almatyda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń I quryltaıynan kórinis