nemese izgilik isine mıllıondap qarjy bólse de qazany ortaımaǵan sańlaqtar
Buryn sportqa birinshi kezekte saıys, jarys jolyndaǵy tartys, shyn myqtyny anyqtaıtyn aıqas, ózińniń, sondaı-aq elińniń atyn shyǵaratyn báseke dep qaraıtyn edik. Búginde bul anyqtamalardyń aldyna aqsha, baılyq degen dúnıeler shyqty. Sondyqtan, qazir búkil álem sportty aldymen tabys kózi retinde tanıdy. Basqasha bolýy da múmkin emesteı.
Sebebi, qazirgi tańdaǵy fýtbolshylardyń jalaqysyn sanasaq, esepten jańylamyz. Kortqa shyqqan saıyn kók aqshaǵa qaryq bolatyn tennısshilerdiń de jaıy sondaı. Jumyrtqadaı dopty belgilengen shuńqyrǵa dóp túsirseńiz, qaltańyz qampaıyp shyǵa keletin golf degen sport túri taǵy bar. О́zgelerden júldesi kóp bolǵandyqtan shyǵar, oǵan aqsúıekter oıyny dep aıdar taǵyp, áspettep jatady.
Tabysy mol tartys túrleriniń qataryna basketbol men hokkeıdi de qossańyz bolady. Ony AQSh-qa baryp oınasańyz, basyńyzǵa baq qondy deı berińiz. О́ıtkeni, ol jaqtaǵy basketbolshylar men hokkeıshilerdi búginde álem baılarynyń tiziminen tabasyz.
Iá, jer betinde baılyqqa belshesinen batqandardy jazyp júretin «Forbs» jýrnalynyń nazaryna ilingenderdiń qatarynda sportshylar jetip-artylady. Mysaly, Rodjer Federer, Novak Djokovıch, Krıshtıaný Ronaldý, Kobe Braıant, Taıger Výdz, Lıonel Messı, Marııa Sharapova, Serena Ýılıams... Álgi jýrnalǵa aty jazylǵan sportshylardyń tizimi osylaı jalǵasa beredi. Bári ataqty, bári baı. Jyldyq tabystary 15-20 mıllıonnan bastalyp, 70-80 mıllıon AQSh dollaryna deıin jetedi. Degenmen, bizdiń búgingi aıtpaǵymyz múldem basqa. Kózdegenimiz, sportshylardyń tabysyn emes, olardyń qaıyrymdylyqqa jumsaǵan qarjysyn sanaý. Sol arqyly, ulty bólek bolsa da úlgisi ortaq jandardyń ıgi isterinen ónege alý jáne qasıetti Ramazan aıynda júrekke jylý syılaıtyn izgi amaldardy nasıhattaý.
Rasymen, búginde álem tanyǵan dańqty sportshylardyń kóbi jarly-jaqybaıǵa qolushyn sozyp, qoldaý bildirýdi ózderine mindet etip alǵan. Tipti, arnaıy qor ashyp, mesheý qalǵan elderdegi bilim men medısınanyń ilgerileýine úles qosyp júrgen sportshylar da bar. Sanany turmys bılegen qazirgi zamanda mundaı qadamǵa barý, aldyńdaǵy adal asyńdy ózgemen bólisý – bizdiń uǵymymyzsha, Atymtaı jomarttyq. Qazaq «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt» deıdi. Endeshe, sheberligimen ǵana emes, Atymtaı jomarttyǵymen de kópke úlgi bolyp júrgen sportshylardyń qaıyrymdy isterine nazar aýdaraıyq.
Bir mezette 1,5 mıllıon dollar bólgen
Biz óz tizimimizdi qazirgi tańdaǵy álem boıynsha eń úzdik fýtbolshylardyń biri, Portýgalııanyń baǵyna týǵan sportshy Krıshtıaný Ronaldýdan bastaýdy jón kórdik. Búginde Ispanııanyń «Real» (Madrıd) komandasynda oınaıtyn Ronaldý muqtaj jandarǵa kómek kórsetýdi óziniń azamattyq boryshy sanaıdy. Buǵan negizgi sebep – 2004 jyly Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde bolǵan tabıǵat apaty. Sol kezde Úndi muhıtynan kóterilgen joıqyn sýnamı jaǵalaýdy shaıyp ketip, 250 myńdaı adamnyń ómirin jalmaǵan edi. Eýropalyq aqparat quraldaryna bergen suhbattarynyń birinde fýtbolshy sýnamı jaıynda teledıdardaǵy jańalyqtardan bilgenin aıtyp: «Ol kezde aǵylshynnyń «Manchester Iýnaıtedinde» oınaımyn. Teledıdardan tabıǵat apaty týraly aıtty. Qatty áser etti. Biz myna jaqta shalqyp júrgende, álemniń bir buryshynda adamdar isherge as, kıerge kıim tappaı qan qaqsap jatyr. Baspana degenińiz múldem joq. Eń soraqysy, adamdar týǵandarynyń óli-tirisin bilmeıdi. Qudaıdan úmit etýden basqa amaldary qalmaǵan. Sol sátte teledıdardan qıraǵan úıindiniń arasynda jylap turǵan 10-11 jasar balany kórsetti. Ústine bizdiń ulttyq quramanyń jeıdesin kıip alypty. Kózime ottaı basyldy. Ol azdaı, jetinshi nómirli jeıde. Kóńilim tolqyp ketti. Teledıdardyń júgirtpe jolynan ol eldiń Indonezııa ekenin bildim. Sóıttim de bos ýaqytymda sol elge tartyp otyrdym. Maqsatym – Portýgalııa jeıdesin kıgen balany taýyp, qolymnan kelgenshe kómek kórsetý. «Sabaqty ıne sátimen» degendeı, oılaǵanymnyń bári júzege asty. Sodan beri jas balalarǵa materıaldyq jáne rýhanı qoldaý kórsetýdi paryzym retinde moınyma aldym. Ákem de jaqsylyqty jıi jasaý kerektigi jaıynda aıtyp otyratyn», – dep aǵynan jarylǵan eken.
Búginde fýtbolshy – «Save the Children» atty balalar quqyǵyn qorǵaıtyn qordyń erikti elshisi. Sol sebepti, ol kóbine búldirshinderge kómek qolyn sozyp keledi. Balalar ashtyǵymen kúresetin qordyń birqatar ıgi bastamasyna Ronaldýdyń tikeleı muryndyq bolǵanyn atap ótken jón.
Sonymen qatar, portýgalııalyqtyń 2013 jyly Gaza sektoryndaǵy qaqtyǵystardan zardap shekken palestınalyq balalarǵa 1,5 mıllıon AQSh dollary kóleminde qarjylaı kómek kórsetkenin búkil álem biledi. Halyqaralyq Qyzyl Krest qaıyrymdylyq qoryna 100 myń eýro aýdarǵanyn da aqparat quraldary jarysa jazdy. Mı dısplazııasy dertine shaldyqqan 10 aılyq Erık Ortıs esimdi sábıge 60 myń eýroǵa operasııa jasatyp bergeni de ǵalamtor betin jaýlap aldy.
Fýtbolshy tek qarjylaı kómek qana emes, sondaı-aq, ózi tikeleı donor bolyp ta kópke úlgi kórsetip keledi. Atap aıtqanda, 2013 jyly aq qan aýrýyna shaldyqqan balalarǵa óz jilik maıyn bólip berip, naýqastardyń aıyǵyp ketýine sebepshi bolǵan. Odan bólek, saıypqyrannyń ártúrli qaıyrymdylyq sharalaryna turaqty qatysyp turatynyn da aqparat quraldarynan jıi estip, kórip júrmiz.
285 myń balany qamqorlyǵyna alǵan
Tennıs tarıhyndaǵy eń ataqty sportshylardyń biri emes-aý, biregeıi shveısarııalyq Rodjer Federer ekeni daýsyz. «Úlken dýlyǵa» týrnırleriniń 17 dúrkin jeńimpazy Federer de kedeı-kepshik balalardy qanatynyń astyna alǵan. «Federer Foundation» atty qor quryp, Afrıka qurlyǵyndaǵy balalardyń bilim alýyna turaqty kómek kórsetip keledi. Bul jóninde dańqty tennısshi: «Jasóspirim kezimde Ońtústik Afrıka Respýblıkasyna jıi baryp turdym. Ár barǵan saıyn qara qurlyqtyń jańa qyryn baıqaıtynmyn. Ol jaqta kedeıshilik qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Sondyqtan bolar, maǵan Afrıkadaǵy kedeılerdiń bolashaqqa, erteńgi ómirine degen senimi joǵalyp bara jatqandaı kórindi. Sol kezde ishteı «múmkindigim bolsa, osy qurlyqtyń balalaryna bilim alýǵa jaǵdaı jasasam» dep armandaıtynmyn. Keıin sol maqsatta arnaıy qor quryldy», – deıdi.
Búginge deıin qordyń esebinen 285 myń afrıkalyq jáne shveısarııalyq bala bilim alyp, hat tanyǵan. Federer 2018 jyldyń aıaǵynda bul kórsetkishti 1 mıllıonǵa jetkizip, Afrıka halqynyń jarqyn bolashaqqa jetýine úzimdeı bolsa da óz úlesin qosýdy kózdeıdi. Bul áreketin ol: «Bilimdi adam eń quryǵanda kúndelikti asyn adaldan taýyp jeýge qaýqarly. Sol sebepti, aǵartý salasyna kóńil bólýdi jón sanadym», – dep túsindiredi.
Sonymen qatar, Rodjer Federerdiń óz atyndaǵy kıim úlgilerin shyǵaratyny belgili. Atalǵan kásipten túsken qarjynyń bir bóligi qorǵa aýdarylyp otyrady. Odan bólek, sportshy arnaıy qaıyrymdylyq oıyndaryn ótkizip, túsken qarjyny túgelimen qorǵa aýdarady. Máselen, 2014 jyldyń sońynda Shveısarııadaǵy – Sıýrıh qalasynda otandasy Stanıslav Vavrınkamen joldastyq kezdesý ótkizdi. Bıletterdiń satylymynan 1,3 mıllıon shveısar franki túsken. Bul – shamamen 1,35 mıllıon AQSh dollary. Barlyq qarjyny murtyn buzbastan qordyń esepshotyna aýdaryp, Afrıkadaǵy balalardyń bilim alýyna jumsaǵan. «Qazir qordyń jumysy belgili bir júıege tústi. Jumys bastaǵanymyzǵa 10 jyldan asty. Sporttaǵy ózge áriptesterim de bul isime qoldaý bildirip keledi. Eki jyl buryn Fransııa ashyq birinshiliginde uıymdastyrýshylar chempıonattyń alǵashqy aptasynda jasalǵan ár eısti 25 eýromen baǵalap, shyqqan somany bizdiń qorǵa aýdardy. Bul jerde tek erler men qyzdar básekesiniń jekeleı syny nazarǵa alynǵanyn aıta keteıin. Nátıjesinde jeti kúnniń ishinde 1803 eıs jasalyp, jalpy somasy 45 075 eýro Afrıka balalaryna kómekke jumsaldy. Bul úshin uıymdastyrýshylarǵa alǵysym sheksiz», – deıdi Federer. Eıs – tennısshiniń oıynǵa qosqan dobyn qarsylasy qabyldaı almaı, sonyń esebinen upaı jazylýy.
Qazirgi tańda «Federer Foundation» qorynyń aıasy keńeıip, belgili kompanııalarmen áriptestik ornata bastady. Olardyń qatarynda nemistiń ataqty «Mercedes-Benz» avtokonserni de bar.
Týǵan jerine qos aýrýhana syılaǵan
Lıonel Messı. Bul fýtbolshyny búginde tanymaıtyn adam kemde-kem. Álemniń qaı buryshyna barsańyz da Messıdiń sýretin kezdestirýge bolady. On bir jasynda ósý garmonynyń jetispeýshiligine shaldyǵyp, densaýlyǵy syr beredi. Sondyqtan bolar, argentınalyq fýtbolshy búginde naýqas balalarǵa kómek kórsetýge kóp kúsh jumsaýda. 2007 jyly «Leo Messi Foundation» qoryn qurǵan ol negizinen balalar aýrýhanasyn salýmen jáne jóndeýmen aınalysady. Mysal retinde, týǵan qalasy Rosarıodaǵy balalar aýrýhanasyn jóndep bergenin aıtsaq bolady. 600 myń eýro jumsalǵan aýrýhana tek jóndeýden ótip qana qoımaı, qor esebinen jańa qurylǵylarmen de tolyqqan. Sondaı-aq, Rosarıodaǵy balalarǵa arnalǵan onkologııalyq ortalyqqa da jóndeý jumystaryn júrgizip, jańa medısınalyq qurylǵylarmen jáne oıyn bólmesimen jabdyqtaǵan. Al aýrýhana mamandary Ispanııanyń Barselona qalasynda tájirıbeden ótip, biliktiligin arttyryp qaıtty. Bul shyǵyndardy da Messı qurǵan qor ótep bergen.
Odan bólek, 2010 jyly Katalonııada «Hospital Universitario Vall d-Hebron» pedıatrlyq gospıtalin salyp, arnaıy demalys aımaǵyn qurdy. Ortalyqtyń alǵashqy kirpishin Messı óz qolymen qalaǵanyn aıta keteıik. Dańqty fýtbolshy medısınalyq baǵyttaǵy jumystarynan bólek, sport mektepteri men bilim berý ortalyqtaryn salýǵa da qarjy bólip keledi.
Messıdiń kópke úlgi bolatyn taǵy bir ıgi isi – ósý garmonynyń jetispeýshiligine ushyraǵan marokkolyq Kashasha Valıd esimdi balanyń em-domyn tolyǵymen óz moınyna alýy. Bul jaıynda tilshilerge bergen suhbatynda Messı: «Men de bala kúnimde dál osyndaı dertke shaldyqqan edim. Ol kezde meniń emdelýime «Barselona» fýtbol komandasy kómektesti. Qudaıǵa shúkir, qazir armandaǵan dúnıeme qol jetkizdim. Endi – meniń kezegim. Kashashanyń da armany fýtbolshy bolý eken. Soǵan óz úlesimdi qossam deımin», – deıdi. Búginde ol 12 jasar marokkolyqtyń emdelýine aı saıyn 3120 eýro kóleminde qarjy aýdaryp turady. 2012 jyldan bastalǵan bul qamqorlyq 2018 jylǵa deıin jalǵaspaq.
Sonymen qatar, Messıdiń IýNISEF halyqaralyq qoryna Meksıkadaǵy muqtaj balalarǵa kómek retinde 100 myń eýro jáne Rosarıo qalasyndaǵy sport keshenin jóndeýge 150 myń eýro qarjy bólgenin aıta keteıik.
Ataǵy aspandaǵanymen, adamgershiligi kemimegen
Búginde Ronaldý, Federer, Messı syndy ónegeli isimen úlgi bolyp júrgen álemge áıgili sańlaqtar jeterlik. Maqalamyzdyń sońǵy bóligine solardyń birnesheýin birge toptastyryp, qysqasha toqtalýdy jón sanadyq.
Kobe Braıant esimdi basketbolshynyń ataǵy alty qyrdan asady. Ulttyq basketbol qaýymdastyǵyndaǵy mansabyn bıyl sáýir aıynda ǵana aıaqtady. Áıgili «Los-Andjeles Leıkers» komandasynda oınaǵan. Braıantqa da qaıyrymdylyq sharalary jat emes. 2009 jyly Qytaıda bolǵan joıqyn jer silkinisinen zardap shekken jandarǵa 750 myń AQSh dollary kóleminde qarjy bólgen. «Kobe & Vanessa Bryant family Foundation» qoryn qurǵan sportshy ótken jyly kezekti oıynynda paıdalanǵan buıymyn bás saýda arqyly satyp, túsken 67 myń AQSh dollaryn úı-kúısiz júrgen jandarǵa taratyp bergen.
Dıde Drogbany da bilmeıtin sportsúıer joqtyń qasy. Kot-d-Ivýar memleketiniń ókili ózi týǵan eli úshin kez kelgen iske barýǵa daıyn. О́z eliniń ǵana emes, tutas Afrıkadaǵy qıyn jaǵdaıǵa alańdaıtyn Drogba 2007 jyly BUU-nyń Damý baǵdarlamasy boıynsha uıymnyń erikti elshisi atandy. Sol jyly óziniń tikeleı bastamasymen «Didier Drogba Foundation» qory quryldy. Onyń negizgi jumysy – bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalary boıynsha Afrıka halyqtaryna qarjylaı qoldaý kórsetý. Qor arqyly fýtbolshy ózi týyp-ósken Abıdjan qalasynda medısınalyq ortalyq salýǵa 3 mıllıon fýnt sterlıng bólgen. Bul – búgingi eseppen kem degende 4,35 mıllıon AQSh dollary. Osyndaı úlgi alarlyq isteri úshin Drogba BUU-nyń «Sporttan tys izgilikteri úshin» atty syılyǵymen marapattaldy. Odan bólek, sportshynyń Afrıkadaǵy kedeılerge qarjy jınaý maqsatynda uıymdastyrylatyn qaıyrymdylyq sharalaryna turaqty qatysyp turatynyn nazarlaryńyzǵa sala keteıik.
Sondaı-aq, bul qatarǵa Germanııa ulttyq quramasynda oınaıtyn tegi túrik fýtbolshy Mesýt О́zıldi de qosýǵa bolady. Sońǵy álem chempıonatyndaǵy jeńisinen keıin О́zıl ózine tıesili syıaqyny sol kúıinde brazılııalyq naýqas balalardyń operasııa jasatýyna aýdarǵan. «Alǵashynda 11 balanyń operasııasyna kómektesemin dep ózime shart qoıǵan edim. Keıin chempıonatty tek 11 fýtbolshy emes, tutas komanda jeńip alatynyn eskerip, 23 balaǵa qarjy bólýdi uıǵardym», – degen ol Brazılııa tarapynan joǵary qurmetke ıe boldy.
Jarys alańyndaǵy sheberligimen qatar, osyndaı qaıyrymdy isterimen belgili bolǵan sportshylardyń qatarynda otandasymyz, London Olımpıadasynyń chempıony, dańqty veloshabandozymyz Aleksandr Vınokýrovtyń da bar ekeni kóńilge qýanysh uıalatady. Sasha Olımpıadadan keıin sol dúbirli dodada jarysqan velosıpedin bás saýdaǵa shyǵaryp, 243 myń AQSh dollaryna satty. Barlyq qarjyny aýyr dertke shaldyqqan qazaqstandyq bes balanyń em-domyna jumsaǵan chempıonymyz eldiń alǵysyna bólendi.
Bul qatarǵa Zınedın Zıdan, Lýıs Nazarıo Ronaldo, Emmanýel Adebaıor, Devıd Bekhem, ser Aleks Fergıýsson, Serena Ýılıams jáne taǵy basqa sportta izi saırap jatqan saıypqyrandardy qossaq, artyq emes. О́ıtkeni, barlyǵy da qaıyrymdylyqty kádimgi mindeti dep sanaıdy.
Minekı, búgingi bizdiń aıtpaǵymyz osy edi. Sportshylardyń ıgi bastamalaryn úlgi etý arqyly saýaby mol isti nasıhattaýdy maqsat tuttyq. Bul isten utpasaq, utylmaıtynymyz anyq. Sebebi, qaıyrymdylyqtan qazany ortaıyp, qazynasy kemip qalǵan eshkim joq. Al eger «sportshylarda aqsha kóp, sondyqtan qaıyrymdylyq jasaýǵa olardyń múmkindikteri mol» dep oılasaq, qatelesemiz. «Nege?» deseńiz, aıtaıyq. Bir kezderi álemdegi eń baı adamdardyń qatarynda bolyp, keıin qolyndaǵy baryn uqsata almaı, taqyr kedeıge aınalǵan sportshylar jetip-artylady. Bul – bólek bir maqalanyń taqyryby.
Elaman QOŃYR,
Jýrnalıst
S. Joǵarydaǵy qaıyrymdy ister esimderi atalǵan sportshylardyń uıytqy bolýymen júzege asqan izgi amaldardyń bir parasy ǵana. Jaqsylyqtaryn jarııa etýdi qup kórmeıtin olar kóbine bergen kómekterin jasyryn qaldyrýdy jón sanaıdy. Al joǵaryda aıtylǵan ıgilikterdiń kópshiligi jomart sportshylardyń sharapatyn kórgen taraptyń aqparat quraldaryna jarııa etýimen belgili bolǵan.