Bolashaǵy birtutas ult

Bul kúnderi elimizde mem­le­kettik qurylystyń kezekti kezeńi – Bolashaǵy birtutas ult qurý kezeńi keń qulash jaıyp keledi. Onda qazaqstandyq birtektilik pen birlikti nyǵaıtý men damytýǵa baǵyttalǵan qundylyq júıeleriniń «Máńgilik El» jáne ulttyq brend bolyp tabylatyn «Uly Dala eli» atty jalpyulttyq patrıottyq ıdeıalar negizinde alǵa qadam basý sharalary qarastyrylǵan. Alýan túrli mádenı, etnostyq, tildik jáne dinı tamyrlardan nár alatyn jalpyulttyq qundylyqtar qazaqstandyq birtektilik pen birliktiń irgetasy bolyp keledi. Bul – urpaqtan-urpaqqa berilip kele jatqan tolassyz úrdis jemisi. Árbir azamattyń, óziniń etnostyq shyǵý tegine qaramaı, taǵdyryn Qazaqstanmen baılanystyrýy eldi biriktiretin kúsh bolyp tabylady. Ol bizdiń sosıýmnyń ótken tarıhy, qatarlasqan búgini jáne bolashaqqa degen jaýapkershiligi bir ekendigin kórsetedi. Qazirgi tańda respýblıkamyzda «Úlken el – úlken otbasy» atty óte aýqymdy joba iske asyrylýda. Onyń maqsaty tutas azamattyq qaýymdastyq qalyptastyrýǵa jaǵdaılar jasaý, sharttar týdyrý bolyp keledi. Osy oraıda, Qazaqstanda 4.7 mln.-nan astam otbasy bar ekenin aıta ketken jón. Jumys memlekettik rámizderdiń qoldaný júıesin modernızasııalaý, qaıyrymdylyq pen medıasııany damytý, «Urpaq+» atty balalar men jasóspirimderdiń mádenı-aǵartýshylyq jobasyn jáne t.b. iske asyrý baǵyttary boıynsha júrgizilýde. Kelesi joba elimizdegi mýzeılerdiń jumysyn jańǵyrtýǵa, etnostar, dıasporalar shejiresin tereń zerdeleýge qatysty bolyp keledi. Onyń maqsaty – óziniń tarıhyn, óziniń ótkenin bilgen ult birtutas jáne ómirsheń bolady, sonyń negizinde ulttyq sana-sezim qalyptasyp, damıdy degenge saıady. Qazaqstan Respýblıkasy Sta­tıstıka agenttiginiń 2015 jyldyń 1 qa­zanyndaǵy derekterine súıene­tin bolsaq, búgingi tańda elimizde 17 607 800 adam ómir súredi. Tur­ǵyndardyń sany boıynsha álem el­deriniń tiziminde biz 64-shi orynda turmyz. Búgingi Qazaqstanda sany 11,5 mıllıonǵa jýyq avtohtondy qazaqpen birge 130-ǵa tarta basqa etnostardyń jáne etnostyq toptardyń ókilderi ómir súrýde. Solardyń ishindegi eń kóbi – 4 mıllıonnan astam orys ultynyń ókilderi. Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq quramynyń 66,01%-yn qazaqtar, 21,05%-yn orystar quraıdy. Budan basqa, ýkraın, nemis, ózbek, ázerbaıjan, kúrd, qyrǵyz, cheshen, káris, uıǵyr, t.b. iri dıasporlar bar. Olar árqı­ly tarıhı oqıǵalar men saıası jaǵ­daılarǵa baılanysty qazaq jerin­de qonystanyp qalǵan bolatyn. Atalǵan maqalanyń basty maq­saty osy úderisterdiń qalaı júr­genin baıandaý jáne ultaralyq qaty­nastar problemasyn sheshý bary­synda eskerý, qoldaný bolyp tabylady. Birinshi resmı derek – 1897 jyly júrgizilgen búkilreseılik halyq sanaǵynyń málimeti boıynsha, qazirgi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy halyqtyń 80%-yn qazaqtar, 12%-yn slavıan tektes halyqtar quraǵan. 1897-1913 jyldar ara­ly­ǵynda mundaǵy halyq sany qonys aýdarǵan orys, ýkraın, be­lorýs, tatar, uıǵyr, dúngen, t.b. jatjurttyqtar esebinen 1 264,0 myń adamǵa kóbeıgen. Qazan tóńkerisi men azamat soǵysynan keıingi eki on jyldyqta Qazaqstan men Ortalyq Azııa respýblıkalarynda uıymdasqan túrde jappaı qonystandyrý bolǵan joq. Biraq Qazaqstanda ekonomıkadaǵy quldyraýǵa, ásirese, 1921 jylǵy ashtyqqa baılanysty mıgrasııa stıhııaly túrde júrip jatty, eldiń ortalyq ónerkásipti aýdandaryndaǵy 1,3 mıllıon adamdy qamtyǵan jumyssyzdyq on myńdaǵan adamdy jumys pen nan izdep basqa jerlerge, onyń ishinde Qazaqstanǵa da barýǵa májbúr etti. Olar mundaǵy ónerkásip alpaýyttary – Túrksibte, Qaraǵandy kómir basseıninde, Balqashta jáne t.b. jerlerde jumys istedi. Mu­nan basqa, tek jumysshy kúshin uıymdasqan túrde jınaý ǵa­na Qazaqstanǵa eldiń basqa aımaq­tarynan 1931-1940 jyldary 509 myń adam keltirdi. Bul jumys­shy­lardyń jáne jumysqa orna­lasqan jumyssyzdardyń kóbi ónerkásip oryndarynyń, temir­jol­dardyń, qalalar men jumysshy poselkeleriniń qu­rylysy bitken soń respýblıkada turaqty jumysqa qalyp otyrdy. Agrarly qonys aýdarýlar da bolyp turdy. 1920-jyldardyń aıa­ǵy men 1930-jyldardyń basynda Qazaqstanǵa Reseı men Ýk­raınadan, t. b. respýblıkalardan, arnaıy qonys aýdarylǵan sharýalar, tárkilengen baı-kýlaktar, sonymen birge, áskerden bosatylǵan qyzyláskerler jáne eldiń eý­ropalyq bóligi men Sibirden qonys aýdarýshy sharýalar kele bastady. Olar munda kommýnalar men aýyl sharýashylyǵy artelderin quryp qonystandy. 1928-1930 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda qurylyp jatqan sharýashylyqtarǵa eldiń ár-túrli aımaqtarynan 65 myń otbasy keldi. 1940 jyly Ýkraına men Reseıdiń, ásirese, Mordva, Chývashııa, Tatarstan, t.b. respýb­lıkalardan az jerli aýdandarda tilek bildirgen sharýalardy uıymdasqan túrde qonys aýdartý bastaldy. Qazaqstanǵa kelgen 24,2 myń otbasy tyń jerlerde dándi daqyldar sharýashylyǵyn damytý úshin respýblıkanyń soltústik oblystaryna qonystandyryldy. 1930-jyldardyń aıaǵynda bir­qatar etnostyq toptar óz jer­lerinen qonys aýdaryldy. Solar­dyń birazy Qazaqstanǵa ákelindi. 1937 jyly Qıyr Shyǵystan 96 myń káris kóship keldi. Olar munda kúrish ósiretin sharýashylyqtar uıymdastyrdy. Sol jyly NKVD Ázerbaıjan men Armenııadan ıran, ázerbaıjan, kúrd jáne ar­mıan­dardyń 2,4 myń otbasyn Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblystaryna qonys aýdartty. Soǵys aldynda Batys Ýkraına men Batys Belorýssııadan polıaktardy jáne Baltyq boıy respýblıkalary azamattaryn deportasııalaý, qonys aýdartý júrgizildi. Bul jyldary Qazaqstanǵa kóship kelýshilerdiń kóbisi orys­tar, al birazy ýkraındar, tatarlar jáne basqa ult ókilderi bolatyn. Atalǵan qonys aýdarýlar respýblıka turǵyndary quramynyń ınternasıonaldanýyn kúsheıtti. Mysaly, Túrksibti – 30, Qaraǵandyny – 25, Balqashty – 45, Aqmola – Qartaly temirjol je­lisin 50 etnostyq top ókilderi saldy. Mine, osylardyń jáne 1932-1933 jyldardaǵy ashtyqtyń saldarynan Qazaqstanda jergilikti halyq – qazaqtardyń KSRO-nyń basqa aımaqtarynan kóship kelgen etnostyq toptaryna qaraǵanda az­shylyqqa aınalýyna jol salǵan kúrdeli etnodemografııalyq jaǵ­daı qalyptasty. Qazaqtardyń Qazaq­standaǵy basqa ulttar arasyn­daǵy úles salmaǵy 1926 jylǵy 57,1 paıyzdan 1939 jyly 38 pa­ıyzǵa tómendedi, al orystar­dyń menshikti salmaǵy 40,2 paıyzǵa jetti. Endi olar respýblıkada sany jaǵynan eń kóp etnostyq top­qa aınaldy. Qazaqstan turǵyndarynyń kóp ulttanýy ekinshi dúnıe­j­ú­zilik soǵys jyldary jáne odan keıingi ýaqyttarda kúsheıe tústi. Soǵys jyldary respýblıkaǵa mıg­rasııalyq aǵym kúsheıdi. Eldiń batys aýdandarynan evakýa­sııa­lanǵan 536 myń adamnan basqa, Qazaqstanǵa avtonomııalyq qury­lymdary joıylǵan 100 myńdaǵan nemis, cheshen, ıngýsh, qarashaı, balqar jáne taǵy basqa ult depor­tasııalandy. Elýinshi jyldardyń ekinshi jartysynda bul halyqtardyń kópshiliginiń avtonomııalary ornyna keltirilip, olardyń kóp bóligi burynǵy turǵan jerlerine qaıta qaıtty. Alaıda, Qazaqstanǵa qaraı baǵyttalǵan mıgrasııalyq aǵym 60-jyldardyń ortasyna deıin azaıǵan emes. Soǵystan keıin 50-jyl­dardyń ortasyna deıin Qazaqstanǵa uıymdasqan túrde qonys aýdarý bolǵan joq. Iri mıgrasııalyq aǵymnyń biri úlken ónerkásiptik qurylyspen saı kelgen tyń jáne tyń­aıǵan jerlerdi ıgerýge baı­lanys­ty boldy. Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstandaǵy tyńdy kóterýge 1954-1962 jyldar aralyǵynda, negizinen, eldiń eýropalyq bóliginen 2 mıllıonǵa jýyq adam keldi. О́nerkásip, qurylys jáne kólikte jumys isteý úshin respýblıkaaralyq jumys kúshin uıymdasqan túrde jınaý arqyly 1954-1965 jyldary jarty mıllıon adam munda jáne keldi, bul respýblıkadaǵy jumystardy uıymdasqan túrde jınaýdyń 80 paıyzǵa jýyǵyn qurady. Jumysshylardyń kóbi Ýkraına, Belorýssııa, Mol­davııa jáne Lıtvadan alyndy. Bul jergilikti turǵyndar men basqa ult ókilderi arasyndaǵy san jáne úles salmaǵyndaǵy alshaqtyqty odan ári údete tústi: munda 1959 jyly orystardyń menshikti salmaǵy 42,7 paıyzǵa jetse, al qazaqtardyki 30 paıyzǵa deıin tómendedi. Basqa etnostyq toptardyń úles salmaǵy asa ózgere qoıǵan joq. Qazaqstanǵa qaraı baǵyt ustaǵan mıgrasııalyq aǵym, álsiregen túrde bolsa da, keıin de jalǵasa berdi, biraq 70-shi jyldardyń ekinshi jartysynan bas­tap, ásirese, qazirgi jaǵdaıda keri saldo jasady. Qazaqstannyń Reseıge qosylýy qarsańynda bastalǵan respýblıka turǵyndary quramyn ınternasıo­naldandyrý Qazan tóńkerisinen keıingi ýaqytta tipten kúsheıe tústi. 1939 jyly qazaqtardyń paıdasyna qalyptaspaǵan turǵyndar sany men olardyń menshikti salmaǵy 50 jyldan keıin ǵana ózgerdi. 1989 jylǵy sanaq boıynsha Qazaqstan turǵyndarynyń ulttyq quramy mynadaı edi: qazaqtar – 39,7 orystar – 37,8 nemister – 5,8, ýkraındar – 5,4, ózbekter men tatarlar – 2, uıǵyrlar men belorýstar – 1,1 koreıler – 0,6, ázerbaıjandar – 0,5 paıyz, taǵy sol sııaqty. Sonymen, qazaqtar 1926 jyldan keıin birinshi ret óziniń et­nos­tyq terrıtorııasynda sany jaǵynan basqalardan ozdy. Mine, biz munan Qazaqstan turǵyndary ulttyq quramynyń sońǵy jarty ǵasyrda etnodemografııalyq damýynyń jáne bir ereksheligin kóremiz. Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń HHII sessııa­synda Elbasy Nursultan Nazarbaev bul kez týraly: «Bútindeı alǵanda, HH ǵasyrdyń basynan Qazaqstanǵa 5,6 mıllıon adam qonys aýdarǵan. Ol kezde jergilikti halyq shamamen 6 mıllıondaı adam bolatyn. Bulardy tarıhty bilmeıtinder men Qazaqstan qashannan osyndaı kópultty bolǵan dep sanaıtyndar úshin aıtyp otyrmyn», – degen bolatyn. 1990 jyldan keıin Qazaqstandy mekendegen shet jurttyqtardan kóship ketýshiler sany óse bas­tady. Slavıan, german tektes turǵyn­dardyń óz eline qonys aýdarýy kóbeıip, respýblıka halqy edáýir azaıdy, qazaq jáne basqa túriktektes halyqtardyń úlesi artty. Eger Qazaqstan Respýblıkasynda 1989 jylǵy halyq sanaǵynda 16 199,2 myń adam tirkelgen bolsa, 1999 jylǵy sanaqqa deıingi aralyqta Qazaqstan halqy 1 246,1 myń adamǵa jetken. Munyń bas­ty sebebi buryn qýǵyn-súrginge ushyrap, Qazaqstan jerine kó­shi­rilip qonystandyrylǵan ózge ult ókilderiniń, ásirese, orystardyń, ýk­raındardyń, nemisterdiń Kavkaz halyqtarynyń t.b. óz atameken­derine kóship ketýi boldy. О́sý tek Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Atyraý oblystarynda Almaty, Astana qalalarynda baıqaldy. Sol on jylda ulttyq quramda da aıtarlyqtaı ózgeris boldy. Mysaly qazaq ulty 1468,1 myń adamǵa (22,9%) kóbeıip, respýblıka halqynyń jartysynan astamyn (53,4 %-yn) qurady. Sondaı-aq kúrd (29,1 %-ǵa), dún­gen (23,3%- ǵa), uıǵyr (15,9%-ǵa) ózbek (12%- ǵa) halyqtarynyń sa­ny da ósti. Onyń esesine orys ulty ókilderiniń sany 1582,4 myń adam­ǵa (26,1% -ǵa) kemidi. Nemister 593,5 myń (62,7%), ýkraındar 328,6 myń (37,5), tatarlar 71,7 myń (22,4 %), belarýster 66 myń (37,1 %) adamǵa kemigen. Al sońǵy ótki­zil­gen respýblıkalyq sanaq Qa­zaq­stan halqy sanynyń 2009 jyly 16 400 000 adamnan asqanyn kór­setti. Búgingi qalyptasqan jaǵ­daı­da elimizde ulttyq kelisim qaǵı­dasynyń oryndalyp, saqtalyp otyrylýy eń basty shart bolyp tabylady. Sebebi, ulttyq keli­sim saıasatynyń basymdylyǵy qo­ǵamdyq sanada túrli dıasporalar men etnostyq toptar arasyndaǵy tatýlyqty ǵana emes, áleýmettik toptar arasyndaǵy túsinistikti de saqtaýǵa kómektesedi. Ulttyq qun­dylyqtardy jańǵyrtý jalpy­adam­zattyq qundylyqtardy qadir­leýdiń kepili ekendigi belgili. Qazaq­standyq patrıotızm ózindik orny bar rýhanı-tárbıelik faktor retin­de qabyldandy. Qazaqstandyq pat­rıo­­tızm Ulttyq kelisim ahýalyn bel­sendi paıdalana otyryp, Qazaq­stan­nyń órkenıetti, damyǵan elder qataryna qosylýyna ıgi yqpal etedi. Talǵatbek QULTAEV, Qazaqstan Respýblıkasy IIM Almaty akademııasy fılosofııa jáne ÁEP kafedrasynyń professory Almaty