Qoǵamdyq qubylystardy sanasyna sińirip, júreginen ótkizip, sosyn ony jurtyna jetkizip, aq-qarasyn, durys-burysyn taldaýdan jalyqpaıtyn bir mamandyq ıesi bar bolsa, ol – jýrnalıst. Qoǵamdyq aqparattyq salanyń jaýyngeri «óz maıdanynda» tynymsyz tabandy «urys» júrgizedi.
Bizdiń elimizde mamandyqtardyń memlekettik jiktelisi (klassıfıkator) degen bar. Ol – zańdyq kúshi bar qujat. Osy qujatta qazir bir ǵana «jýrnalıstıka» degen mamandyqtyń shıfry kórsetilgen. Sol shıfr boıynsha baspasóz, tele-radıojýrnalıstıka jáne jańa medıa mamandaryn biriktirip, bir-aq daıarlaýǵa mindettimiz. Máseleniń eń úlkeni osynda. О́zderińiz bilesizder, baspasóz ben tele-radıojýrnalıstıkanyń jer men kókteı aıyrmashylyǵy bar. Ekeýiniń aqparat taratý tehnologııasy biri-birimen sáıkes kelmeıdi. Aıtalyq, baspasóz stýdentterdiń jazý mashyǵyn qalyptastyrýdy talap etse, tele-radıojýrnalıstıka olardyń sóıleý mádenıetin, orfoefııa erejelerin jetik meńgerýin qajet etedi.
Al jańa medıa óz aldyna jatqan bir álem. Biz qazir osylardyń barlyǵyn bir shıfrmen bekitilgen jalǵyz mamandyq sheńberinde oqytyp júrmiz. Qıyndyq ta sodan týyndaıdy. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Shetelderdegideı baspasóz mamandaryn bólek, tele-radıojýrnalıster men jańa medıa tizginin ustaıtyndardy jeke-jeke daıarlaýǵa kóshý kerek. Ol úshin kóp sozbaı elimizdegi mamandyqtardyń memlekettik jiktelisine ózgeris engizip, joǵaryda atalǵandaı jýrnalıstıkanyń úsh baǵyty boıynsha jeke-jeke shıfrmen maman ázirleýge múmkindik jasalynýy – ýaqyt talaby. Ol endi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quzyryndaǵy sharýa.
Jýrnalıstik bilim beretin joǵary oqý oryndary aldynda sheshýdi qajet etip otyrǵan kelesi másele – ár sala boıynsha kásibı jýrnalıster daıarlaý jaıy. Bul úshin qazirgi BAQ redaksııalarynyń shtaty, bizdińshe, keminde eki ese ósýi kerek. Sebebi, qazir olar ámbebap jýrnalıster ustap otyr, sol arqyly tele-radıo baǵdarlamasyn, gazet-jýrnal shyǵaryp jatyr. Erteń salalyq maman daıarlanǵan kezde olardyń ár sala boıynsha maman ustaýyna týra keledi. Iаǵnı, qazirgi shtattary eki ese kóbeıedi degen sóz. Al sony buqaralyq aqparat quraldarynyń bıýdjeti kótere me, qarjymen qamtamasyz ete ala ma degen máseleni tereńirek zerttegenimiz jón.
Osy máseleni bes-alty jyl buryn otandyq BAQ redaktorlarymen talqylaǵanymyzda olar: «Biz oǵan ázirge daıyn emespiz», – degen tujyrymǵa toqtaǵan bolatyn. Kezinde solaı degender qazir salalyq jýrnalıster qajet degen qoǵamdyq pikir qalyptastyryp jatyr. Sony eskerip, biz de beıimdelý ústindemiz. «Jýrnalıstıka» mamandyǵynyń modýldik bilim baǵdarlamasy bizde alty baǵyt boıynsha órildi. Onyń birinshisi – baspasóz jýrnalıstıkasy, ekinshisi – radıojýrnalıstıka, úshinshisi – telejýrnalıstıka, tórtinshisi – sport jýrnalıstıkasy, besinshisi – fotojýrnalıstıka, altynshysy – ınternet jýrnalıstıka.
Birinshi kýrstan tórtinshi kýrsqa deıin osy alty baǵyttyń pánderi júıeli jalǵasyn taýyp oqylatyn bolady. Bul – bizdiń ýnıversıtettiń jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetinde ǵana qoldanysqa engen jańalyq. Bul júıe sapaly mamandar daıarlaýǵa múmkindik beredi dep úmittenemiz. Kez kelgen bastamanyń oryndalýy ońaı bolmaıtyny beseneden belgili. Alǵash engizip otyrǵandyqtan biz mynadaı qıyndyqtarǵa tap boldyq. Birinshiden, atalǵan baǵyttar boıynsha myqty, sapaly bilim beretin mamandar tapshylyǵyn sezinýdemiz. Ekinshiden, keıbir baǵyttar boıynsha oqýlyqtar men oqý quraldary kemshin, ásirese, memlekettik tilde jetispeıdi. Qazir bilim ordamyzda osy máselelerdi sheshý baǵytynda júıeli jumystar qolǵa alynýda.
Bolashaq jýrnalısterdiń sheberligin qalyptastyrý óndiristik tájirıbe arqyly júzege asatyny belgili. Biz birinshi kýrstan bastap stýdentterimizdiń teorııalyq bilimderin tájirıbemen ushtastyrýlaryna asa mán beremiz. Birinshi, ekinshi kýrstarda olar oqý tájirıbesinen ótý úshin negizinen jergilikti gazet-jýrnal redaksııalaryna jiberilse, úshinshi, tórtinshi kýrstarda respýblıkalyq BAQ-ta mindetti óndiristik tájirıbeden ótedi.
Stýdentterimizdiń teorııalyq bilimderin tájirıbemen ushtastyra shyńdaýda taǵy bir aıryqsha aıtýdy qajet etetin úlken jetistigimiz – keıbir pánniń stýdııalyq sabaqtary BAQ redaksııalarynda óte bastaýy. Bul aıtýǵa jeńil kóringenmen, qol jetkizýge kelgende qıyn másele. Ol úshin belgili bir BAQ redaksııasymen kelisimshart jasasýǵa týra keledi. Onda biraz jaýapkershilik júkteletindikten, BAQ basshylarynyń kelisimin alý qıyn. Radıojýrnalıstıka men telejýrnalıstıkanyń asa qajetti stýdııalyq sabaqtaryn stýdentterimiz zamanaýı tehnıkamen jabdyqtalǵan, elimizde ǵana emes, TMD-da teńdessiz sanalatyn Astanadaǵy 20 qabatty Qazmedıaortalyq ǵımaratynda ótý múmkindigine ıe bolýda. Sonymen birge, baspasózben baılanysty pán sabaqtary «baspasóz jáne baspa isi» kafedrasynyń fılıaly retinde bilim ordamyzben kelisimshart jasasqan «Egemen Qazaqstan» gazeti redaksııasynda ótetindigi bilim alýshylarymyzdyń aıryqsha maqtanysh sezimin týǵyzýda. Qysqasy, fakýltetimizde shákirtterdiń kásibı tájirıbe jınaqtaýlaryna barynsha jaǵdaı jasalǵan.
Álemdik deńgeıdegi bilikti mamandar tapshylyǵy máselesin prezıdenttik «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde mamandar daıarlaý arqyly sheshýge kóńil bóle bastadyq. Keıingi 3-4 jylda fakýltetimizdiń alty oqytýshysy «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda sheteldiń jetekshi joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, biliktilikterin jetildirip keldi. Oqytýshylarymyzdy qysqa merzimdik tájirıbe almasý maqsatynda shetelge jiberý úrdisi de bilim ordamyzda myqtap qalyptasyp keledi. Onyń nátıjesi mol bolaryna senimimiz kámil.
Keıingi kezderi jýrnalıstıkamen kim bolsa sol aınalysyp ketti. Bizdińshe, basqa sala mamandarynyń jýrnalıstıkada júrýi jetistik emes, kerisinshe kemshilik. Sebebi, kez kelgen sala kásibı mamanmen qamtamasyz etilmeıtin bolsa, ol salanyń jumysy aqsaıdy. Ár salada óziniń kásibı mamany bolǵanda ǵana sapaly ónim shyǵarady, sonda ǵana básekege qabilettilik artady. Qazir elimizde televızııalyq BAQ-ty ártister jaýlap aldy. Olar BAQ tehnıkasyn bilsek, jumys istep kete beremiz dep oılaıtyn shyǵar. Biraq jýrnalıstıkanyń fýnksııasyn, jaýapkershiligin, janrlaryn, tili men stılin, olardyń erekshelikterin tereń bilmeı, qalaı jýrnalıst bolyp júrgenine tańǵalasyń. Sonyń saldarynan buqaralyq aqparat quraldarynda janr degen joıyldy. Qoıyrtpaq dúnıeler kóbeıip barady. Ár janrdyń óziniń fýnksııasy, erekshelikteri bar. Janrlardyń kóp bolýy BAQ-tyń shyraıyn keltiredi.
Qoǵamnyń birkelkiligine, qoǵamnyń turaqtylyǵyna qyzmet etetin jýrnalıstıka bolýy kerek. Mysaly, Aqseleý Seıdimbek aǵamyz kezinde osyndaı ala-qulalyqqa qatty kúıinip júrdi. «Myna telearna jekemenshik shyǵar, al onyń kórermenderi jekemenshik emes qoı», deıtin. Kórermenge óziniń maqsat-múddesin, bıznestik muratyn tyqpalaý – olardyń sana-sezimin buzýǵa baǵyttalǵan áreket ekeni anyq. Keıbir telearnalar, tipti, sıntetıkalyq esirtkiniń qalaı jasalatynyna deıin kórsetip jatady, sonda mundaǵy maqsat ne? Qysqasy, jýrnalıstıkany kim kóringenniń qoljaýlyǵyna aınaldyrsaq, elde úlken qaıshylyqtar týady. Ár jýrnalıst jaýapkershilikti tereń sezinýi kerek, onyń durys sózi mıllıondardy ymyraǵa keltirýi, kerisinshe, burys sózi búldirýi múmkin.
Alash arysy Ahmet Baıtursynuly: «Alash azamattary, bilmeı jazyp, eldi adastyrsańyzdar, alty mıllıon qazaqtyń obal-saýaby sizdiń moınyńyzda, sondyqtan ne aıtsańyz da bilip aıtyńyz, ne jazsańyz da bilip jazyńyz. Siz adassańyz, sizdiń sońyńyzdan halyq adasady», – degen. Sol jaýapkershilik qazir de kerek. Biz osyny oqytamyz. Jaýapkershilikti tereń túsinetin, aıtyp jáne jazyp qana qoımaı, sóz atty mártebeli ónerdi oryndy qoldanýmen birge onyń talabyna tolyq jaýap beretin kásibı mamandar daıarlaýǵa mańyz beremiz.
Qaırat SAQ,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany
ASTANA