Ulttyq qundylyq jáne urpaq

Bilim berý deńgeıi – ekono­mı­kalyq jáne ǵylymı-tehnı­kalyq ilgerileýiniń bastaý kózi, memleket pen qoǵamnyń tabys­ty damýynyń kepili. Bul salada kenjelep qalý eldiń básekege qabilettiligine, ult bolashaǵyna jáne memlekettiń qaýipsizdigine tikeleı áser etedi. Sondyqtan da bilim berýdi damytý – jalpy ult úshin asa mańyzdy mindet bolyp tabylady. Barlyq órkenıetti álemde memleket pen eko­nomı­ka­lyq órleý men áleý­mettik-saıa­sı turaqtylyqqa umtylatyn qoǵam, bilim berýdi damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp qana qoımaı, oǵan óziniń qatysýyn únemi ulǵaıtyp otyrady. Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Ult­tyń básekege qabilettiligi birinshi kezekte onyń bilimdilik deń­geıi­men anyqtalady. Bizge ekono­mıkalyq jáne qoǵamdyq jańarý qajettilikterine saı keletin osy zamanǵy bilim berý júıesi qa­jet», – dep atap kórsetti. Demek, basty maqsat jas ur­paq­qa sanaly tárbıe, sapaly bilim berý. Osy maqsatqa jetý jolyn­da elimizde kóptegen reformalar júrgizildi, endi 2020 jylǵa deıin tolyq 12 jyldyq mek­tepke ótý jáne úsh tilde dáris berý máselesin iske asyrý jó­ninde sheshim qabyldanyp otyr. Bul sheshim qoǵamda úlken tal­qylaý týǵyzyp, kóptegen pikirler aıtylýda. Ol kútilgen zańdy qubylys. Osyǵan oraı biz de óz pikirimizdi bildirýdi jón kórdik. Taıaýda úlken aýdıtorııada úsh tildik oqý júıesine qatysty suraq qoıyldy. Muqııat tyńdaǵannan keıin: «Kim óz balasynyń úsh tilde erkin sóılegenin qalamaıdy?» – dep, qaıyra suraq qoıdym. Zaldan eshkim jaýap bermedi. Sodan keıin: «О́z suraqtaryńyzǵa ózderińiz jaýap berdińizder ǵoı», – dedim. Zal taǵy da únsiz qalpyn saqtady. Rasynda da, balalarymyz úsh tilde erkin sóıleıtin bolsa, odan kim utylady? Eshkimde utylmaıdy, qaıta utarymyz kóp bolar edi. Elbasynyń túpki arman-muratynyń da osy ekenin tolyq túsinýimiz kerek. Qandaı da bolmasyn til jańa bir álem esigin ashady. Al aǵyl­shyn tili bolsa álemdik tilge aınalyp barady. Barlyq mańyzdy halyqaralyq konferensııalar, qaı elde bolmasyn, aǵylshyn tilinde ótedi. Ǵylymı eńbekter negizinen aǵylshyn tilinde jazylýda. IT-tehnologııa, kıber­netıka, mashına óndirisi, bıomedısına, ınjenerııa men adam­nyń aqyl-oı ushqyrlyǵyn qajet etetin jańa ǵylym salalary aǵyl­shyn tilinde damýda. Osyny tereń túsingenmen, bilim berý sa­la­synda júrgizilgen kóptegen re­formalardyń jaqsy nátıjesin kóre almaǵan ata-analar bul ja­ńa­lyqqa úlken kúmánmen qarap otyr. Basty problema – úsh tildi oqytýǵa basa nazar aýdaryp, tárbıe men bilim sapasyn aqsatyp almaý, qaıta ony kóterýdiń tıimdi jolyn tabý. Bul asa kúrdeli másele bolyp tabylady. Halyqty alańdatatyn da osy. Til tiregi – pedagog kadrlar­dyń kásibı biliktiligi. Barlyq pánderden sapaly dáris berilgen jaǵdaıda ǵana, bilimde sapa bolady. Ol úshin ustaz óz pánin tereń biletin, dáris berý ádis-tásilderin jaqsy meńgergen ádisker bolýy, sonymen birge, bir pándi aǵylshyn tilinde berý úshin col tilde erkin sóıleı bilýi tıis. Bul basty talap. Al bul pándi oqýshylar aǵyl­­­shyn tilinde jaqsy meńgerýi úshin, olar ony muǵalimmen erkin sóı­­le­se alatyn deńgeıde bilýleri qajet. Aǵylshyn tilin bilmeıdi eken dep biz qazir bilim salasynda nátıjeli eńbek etip júrgen táji­rıbeli ustazdardan aıyrylyp qalmaýymyz kerek. Aǵylshyn tilin bilgenmen, mektepke kelgen jas muǵalimge ádisker deńgeıine kóterilý úshin myqty tájirıbeli ustazdardyń kómegi qajet. Demek bul asyǵystyqqa salynbaı, asqan sabyrlylyqpen atqarylýy tıisti jumys. Osy arada taǵy bir bilim quraý­shysy týraly aıta ketken durys bolar. Ol – bilim monıtorıngi. Biz bilim sapasyn anyqtaýdyń shynaıy baǵalaý júıesin jasaýymyz kerek. Al ol júıe biz­de áli jasalmaǵan. Dáris qaı til­de berilse de, oqýshylardyń naq­ty alǵan bilimderiniń sapasy anyq­talýy qajet. Bilim sapasyn baǵa­laýdyń naqty júıesi jasalmaı, bilim sapasyn kóterý múmkin emes. Baǵalaý krıterııler júıesi jasalǵan ýaqytta ǵana ár tilde bilim alǵan oqýshylardyń bilim deńgeıi naqty anyqtalatyn bolady. Osyndaı baǵalaý negizinde qorytyndy jasalyp otyrýy tıis. Ustaz eńbegi de osy nátıje negizinde baǵalanýy kerek. Mundaı ólshemder júıesi jasalǵansha, aldymen mektepterde kásibı quzyreti joǵary ustazdardyń dáris berýi qamtama­syz etilse. Bilim berý isi damyǵan elderde mektepke jumysqa kelgen ustaz qoǵamdyq komıssııa aldynan ótedi. Bizde mundaı tájirıbe joq. Biraq osyndaı synaqtyń bilim sapasyn kóterýde erekshe mańyzdy ról atqaratynyn damyǵan elder tájirıbesi dáleldep otyr. Sondyqtan ár mekteptiń janynan qurylǵan qoǵamdyq komıssııa quramyna bilimdi, ómirlik táji­rıbeleri mol, ustazdyq eńbek­tiń qyr-syryn biletin ata-analar, tájirıbeli tálimgerler en­geni jón. Komıssııanyń negizgi maqsaty – jas mamannyń ustaz bolyp eńbek etýge qabiletin anyq­taý. Komıssııa oń sheshim qabyl­damasa, talapkerdiń mektepke alynbaǵany durys, al alynǵan jaǵdaıda, oǵan naqty talaptar qoıylýy qajet. Osyndaı talap aǵylshyn tilinde dáris beretin muǵalimderge de qoıylýy tıis. Bul birinshiden, jas talapkerge úlken jaýapkershilik artatyn bolady, ekinshiden, olardy oqytqan oqý ornynyń jumysyna baǵa beriledi, úshinshiden, ata-analardyń jaýapkershiligi artady, tórtinshiden, qoǵam men mektep arasyndaǵy shynaıy qaýym­dastyq qurylady, besinshiden, balalardyń sapaly bilim alýlaryna ata-analar da sebepker bolady, altynshydan, eń mańyzdysy bilim sapasy kóteriledi. Qoǵamda úsh tildi oqytqanda balaǵa aldymen ana tilin meń­ger­tý, ana tili negizinde ult­tyq rýhanı-adamgershilik tárbıe berý máselesin sheshý kerektigi aı­tylýda. Durys pikir, kim bul pikir­ge qarsy ýáj aıta alady. Endi osy máselege tereńdep bara­ıyqshy. Qazaq – yqylym zamannan bala tárbıesine erekshe mán bergen halyq. Er­terek­te aýyl-aımaqtarda bala oqy­tatyn muǵalim eldiń shynaıy qurmetine bólengen, oǵan qashanda tórden oryn berilgen. Alash arys­tary­nyń: «Ustazy myqtynyń – usta­ny­my myqty», – degen sózine toq­taǵan halqymyz. Bizden buryn ótken ata-babalarymyz: «Balańdy bes jasqa deıin patshańdaı kút, bes jastan on bes jasqa deıin qulyńdaı jumsa, on bes jastan asqan soń dosyńdaı syrlas», – degen. Bul sózderdiń óte tereń tárbıelik mańyzy bar. Balany bes jasqa deıin patshadaı kút degen sóz, bes jasqa deıin balaǵa shynaıy meıirimmen, asqan izettilikpen, úlken talǵampazdyqpen qarym-qatynas jasaý qajettigin, ol bar jerde eshqandaı ádepsizdikke jol bermeý kerektigin meńzeıdi. Mine, osyndaı jaǵdaıda balanyń psıho-fızıologııasy durys qalyp­tasyp, oılaý qabileti damyp, ol meıirimdi, adamı qasıeti baı aza­mat bolyp ósetinin ata-babalary­myz jaqsy bilgen. Al bala tár­bıesindegi ananyń atqaratyn rólin tolyq moıyndaı otyryp, onyń tulǵalyq qasıetiniń durys qalyptasýynyń erekshe mańyz­dylyǵyn eskerip, «qyzǵa qyryq úıden tyıym» degen. Qazaqtyń osyndaı danalyǵyn dúnıejúzi ǵalymdary ǵylym men tehnıkanyń ozyq damyǵan kezin­de kólemdi zertteýler júrgizip, dá­lel­dep otyr. Sony kor­porasııa­sy­nyń negizin qalaǵan, talantty ǵalym, ónertapqysh Masarý Ibýka jas bala psıhologııasyn zertteýge erekshe mán bergen. О́z zert­teýleriniń qorytyndysyn: «Úsh jastan keıin kesh bolady» degen kitabynda egjeı-tegjeıli baıandaǵan. Onda: «Jas balanyń mı fızıologııasyn, bir jaǵynan psıhologııasyn zertteý bolsa, ekinshiden, onyń aqyl-oı qabi­letiniń damý ereksheligin anyq­taıdy. Bul zertteý onyń aqyl-oı qabiletiniń damý kózi – alǵashqy úsh jyl ómirindegi, ıaǵnı mı jasýshalarynyń damý kezeńindegi jeke tanym tájirıbesi ekenin kórsetti. Birde-bir bala danyshpan da, aqymaq ta bolyp týylmaıdy. Barlyǵy bala ómiriniń sheshýshi jyldary mıynyń damý dárejesi men stımýlıasııasyna baılanysty. Barlyq adamdar, eger jarymjan bolmasa shamamen birdeı bolyp týady. Balanyń aqyldy nemese aqymaq, zerek jáne tabandy bolyp ósýi úsh jasqa deıingi alǵan tárbıesine baılanysty. Balabaqshada tár­bıe­leý áldeqashan kesh bolmaq. Jańa týǵan balanyń mıy – taza qaǵaz paraǵy sııaqty. Balanyń qanshalyqty daryndy bolaty­ny osy qaǵazǵa ne jazylatyndy­ǵyna baılanysty. Nárestelik kezeń – adam ómirindegi óte alǵyr kezeń. Adam mıynda shamamen 1,4 mıl­lıard jasýsha bar deı­di, al jańa týǵan balada onyń kóbisi áli áreketke aralaspaǵan. Jasýshalar arasyndaǵy baılanys, edáýir qalyptasatyn kezeń – bul balanyń týǵannan úsh jasqa deıingi kezeńi. Bul ýaqytta osyndaı baılanystyń shamamen 70-80 paıyzy paıda bolyp, mı 80 pa­ıyzǵa deıin jetiledi. Osy ke­zeńde bala mıyna ne jazylsa, sol onyń bolashaq damýynyń negizi bolady. Iаǵnı adamnyń mıy kompıýterdiń jady sııaqty, úsh jasqa deıin kóp dúnıe jazylsa, ol óse kele jady myqty kompıýterdeı jaqsy jumys jasaıtyn bolady», – deıdi. Bul qorytyndynyń bala­lary­­­myzdyń ana tilin jetik bilý­lerine tikeleı qatysy bar ekenin basa aıtýymyz kerek. Olar ana tilinde erkin, ári taza sóılesin desek, týǵannan úsh jasqa deıin múmkindiginshe ana tilin mol estýlerine jaǵdaı jasaýymyz kerek. О́zimiz olarmen tek ana tilinde sóılesip, qazaq tilinde er­te­giler aıtyp, qazaq ánderi men kúılerin estýine múmkindik ja­saý­ǵa tıispiz. Onyń qazir joldary kóp. Qazaq tilinde salıqaly túrde sóılesip, mol maǵlumattar berýimiz kerek. Náreste balanyń estigeniniń bári onyń mı jasýsha­laryna jazylyp, keıin onyń aqyl-oıynyń jaqsy damýyna oń áser etedi, ol bala ana tilinde taza sóıleıtin bolady jáne onyń sóz baılyǵy da mol bolady. Balanyń oılaý, qajetsiný, shyǵarmashylyq seziný sııaq­ty qabiletteri úsh jastan keıin damı bastaıdy jáne ol osy jas­qa deıin qalyptasqan bazany qol­da­nady. Mine, osy kezeńde onyń zorlyq-zombylyqqa toly shetel­dik fılmderdi kórýlerin múm­kin­diginshe azaıtý kerek. Sebebi, mun­daı fılmder balanyń psıho-fızıologııasynyń durys qalyp­tasýyna keri áser etedi. Ekinshi jaǵynan, bala fılmderdi orys tilinde kóp kóretin bolsa, onyń tili oryssha shyǵady. Ata-anasy bala­syna bir sóz úıretetin bolsa, tele­dıdar on sóz úıretedi. Bala­nyń osyndaı myqty damý fýnda­mentin qalyptastyrý ata-ananyń, aldymen ananyń mindeti ekenin biz jaqsy bilgenimiz abzal. Ol mindetti oryndaý úshin bolashaq analardyń boıynda mol ulttyq adamı qasıetter bolǵany durys. Japonııa elinde 1994 jyly júr­gizilgen jappaı suraq-jaýap barysynda ata-analardyń shamamen 64 paıyzy tárbıeleýdegi basty ról ózderine tıesili dep esep­teıtinderin rastady. Al saýal­namaǵa qatysqan basqa jaýap berýshiler, tipti tárbıeleý túgelimen otbasynyń isi bolýy tıis degen. Ońtústik Koreıa eli ata-analarynyń jaýaby da osy kórsetkishter aıasynda bolǵan. Jastaıynan balanyń boıyna berilgen, biz bere alǵan adamı qasıetterin odan ári damytý úshin bastaýysh synyptarda ana tilinde oqytýǵa basymdyq berilgeni durys. Olarǵa ulttyq qundylyqtardy odan ári tereń meńgertý kerek. Ustazdarmen ótken bir kezdesýde 9-shy synyp jetekshi­si, jas muǵalim: «Túngi saǵat 2 sha­ma­synda synybymda oqıtyn bala­nyń anasy telefon shalyp, ashýly daýysymen aıǵaıǵa basty. «Meniń balamnyń qaıda júrgenin nege bilmeısiń? Sen qandaı synyp jetekshisisiń. Ulym buzaqy­lyq jasap polısııaǵa túsip qal­­dy. Sen qandaı tárbıe bergensiń?» – dep, jerden alyp, jerge saldy. Erteńine mekteptegi talqylaýda meniń atyma taǵy da kóptegen synı pikirler aıtyldy. Qazir bala buzaqylyq jasasa, tek muǵa­lim kináli deıtin boldy. Osy durys pa? Qazirgi ýaqytta muǵa­lim­­derdiń qoǵam aldynda da, ata-analar aldynda da, tipti oqý­shy­lar aldynda da eshqandaı abyroıy joq. Buǵan ne aıtasyz?» – degen suraq qoıdy. Men qatty oılandym, kóńilim de qatty qulazyp qaldy. Másele óte tereńdep ket­ken eken, muny biz el bolyp tal­qy­lap, bir qorytyndy jasaýy­myz kerek eken degen baılam kókeıde turdy. Japonııada «Ustaz – ulttyq qundylyq», «Úsh qadam shegin, esh ýaqytta ustazyńnyń kóleńkesin baspa» degen, halyq ıilip otyrǵan ustanymdar bar. Biz nege osyndaı ulttyq ustanymdardan ketip qaldyq?.. Elimizde 2016-2019 jyldar­ǵa arnalǵan Bilim men ǵylym­dy damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasy qabyldandy. Ony iske asyrýdyń is-shara jospary ja­sa­lýda. Endi bilim sapasyn kóterý úshin josparlanyp otyr­ǵan is-sharalardyń júıeli túrde, kezek-kezegimen iske asyrylýyn qam­ta­ma­syz etetin ǵyly­mı negizdelgen ar­naıy qujat qa­byl­danýy qajet. Mine, osyndaı qujat qabyldanǵan jaǵdaıda ǵana bilim sapasy artady. Asqarbek QUSAIYNOV, Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti ALMATY