Dalada boran ulyp tur. Sarybaı kareriniń tereńdigi 600 metrden asady. Biraq alyp qazan shuńqyr qansha tereńdese de yqtasyn bolmaıdy eken. Qyrdyń basynda aq tútek boran qalaı soqsa, 600 metr tereńdikte de sol alaı-dúleı jyndy minezinen bir tanbaıdy. «Tabıǵatta jamandaıtyn aýa raıy joq», dep orys áninde aıtylatyndaı, Ǵubaıdolla Aldabergenulyna týǵan jerdiń aptaby men boranynyń jaqpaı qalǵan jeri joq desek te Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginiń kenishterindegi temirjol tóseý jumysy kezinde aqpandatqan borannyń álegi ońaı emes, árıne. О́ıtkeni, qar úrip tastaı beredi de, joldy buzǵanda da, salǵanda da kedergisi kóp bolady. Úskirik aıaz topyraqty ábden qatyryp tastaǵandyqtan, ekskavatordyń tisi tasqa tıgendeı shaqyldaıdy. Temirjol tóseý jumysy qys aılarynda osyndaı qıyndyqpen júredi. Kóktem men jazdyń, kúzdiń daıyndaıtyn «sybaǵasy» óz aldyna. Degenmen, jazdyń tolassyz jaýatyn jańbyry men tóbeńnen shyjǵyratyn aptap ystyǵy, kúzdiń qarasýyǵy men ótkir jeli karerdegi temirjol ýchaskesinde 35 jyl úzilissiz istep kele jatqan Ǵubaıdolla Janahmetovke úırenshikti bolyp ketkeli qashan?!
Ken qazý jumysyn qazir alyp tehnıkalarsyz elestetýdiń ózi qıyn. Sheteldik alyp ekskavatorlardyń shómishi bir salǵanda 190 tekshe metrge deıin jynysty bir-aq shyǵarady. Biraq adam qoly aralaspaı jumys bitpeıdi. Karerde temirjol tósep júrgen jumysshylardyń qolynan qaılasy men balǵasy, kúregi men kilti túspeıdi. Tehnıka temirjol túsetin joldyń barlyǵyn qolmen qoıǵandaı tegistemeıdi, onyń da adam qolymen atqarylar tustary jetip-artylady. Jer tegistelmeı temirjol tóselmeıdi. Boran soǵyp nemese jańbyr quıyp turǵanda jumysty túnde atqarýdyń qıyndyqtary óz aldyna, qaýiptiligin aıtyńyz. Karer tereńdegen saıyn jol da qýsyrylady. «Etigiń tar bolsa, dúnıeniń keńdiginen ne paıda» degendi ár jumysshy sezinip júredi. Ýchaskeniń bastyǵy Ǵ.Janahmetov ár qadam jerdegi jumysqa jaýap beredi, óıtkeni, onyń syzbasyn da, júrgiziletin jumystyń baǵyt-baǵdaryn da, jabdyqtar men quraldardyń jumsalýyn da ózi josparlap beredi jáne onyń basy-qasynda bolady. Bir ýchaskede jumys toqtasa, búkil kenish qulaqqa urǵan tanadaı typ-tynysh kúıge enedi. Elektr qýatyn berip turǵan jeliden aqaý shyqsa da nemese baǵanalar jelmen qulap, sym úzilse de búkil kenish toqtaıdy. О́ıtkeni, elektr qýatynsyz bir ýchaske jumys istemeıdi. Ken jynysyn tasyp júrgen mashınalar buzylyp qalsa, búkil kenish jumysy taǵy qańtarylady. Sebebi, qulatylǵan jynysty syrtqa shyǵaryp, oryn bosatyp turmasa, ken qazý múmkin emes.
Al eger karerge temirjol tóselmese, onda tipti kenishte jumys júredi degen túsinik te bolmas edi. Sebebi, ekskavator qazyp bergen ken baıytý fabrıkasyna jetkizilmeı qalady. Karer ishindegi temirjolmen kelgen vagondar tizbegine ken artylady. Ári bul jumys kúndiz-túni toqtamaı júredi. Kenishtegi eń jaýapty, túıindi jumys ýchaskesi de osy.
– Kenishten basqa orynda jumys kúndiz ǵana júredi. Tipti tabıǵattyń ózi túnde damyldaǵandaı bolady ǵoı? Kúndiz jortqan ań, ushqan qus túnde inine kirip, uıasynda qonaqtamaı ma? Tek kenishterde ǵana kúndiz-túni damylsyz eńbek qaınaıdy, – deıdi Sarybaı jáne Sokolov kenishterindegi karer temirjol ýchaskeleriniń bastyǵy Ǵ.Janahmetov.
Jol salýshylar ken qazatyn ekskavatordy baǵyt etip ustaıdy. Ekskavator qalaı jyljysa, ken artatyn vagon tizbegi de solaı jyljı beredi. Sondyqtan Ǵubaıdolla Aldabergenuly basqaratyn temirjol ýchaskesi jyl táýliginde 80 shaqyrymnan asa temirjoldy tósep, ony qaıta buzyp otyrady. Mysaly, ekskavatorǵa deıingi 500 metr joldy eki táýlikte bitirýge tapsyrma keledi. Jumysshylar damylsyz qımyldap, temirjoldy ekskavator shómishi jetetindeı jerge deıin tóseıdi. Sonda ǵana vagonǵa ken artylady.
– Mundaı kezderde karerde jumys qyzady. Halyqaralyq naryqta temir jentegi baǵasynyń arzandaýyna baılanysty keıingi jyldary óndiris kólemi yqshamdaldy. Soǵan oraı jumys aýqymy da azaıdy. Áıtpese, buryn karer ishinde jylyna 160 shaqyrymǵa deıin temirjol tóseıtinbiz, – deıdi Ǵubekeń.
Ol búkil ǵumyryn kenishte ótkizip keledi. Ǵ.Janahmetovtiń eńbek kitapshasynda Eýrazııalyq topqa kiretin «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi» aksıonerlik qoǵamynan basqa kásiporyn kórsetilmegen. 1981 jyly Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń «О́nerkásip kólikteri» fakýltetin bitirip, Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigine jumysqa keldi. Mamandyǵy boıynsha óndiristegi iri kólikter ınjeneri bolyp sanalatyn buǵan kadr meńgerýshisi ótinish aıtty. «Bizde karerlerge temirjol tóseý isi óte mańyzdy, ol jerde mamandar tapshylyǵy bilinip tur, seni sonda jibere tursaq, qalaı qaraısyń?» degen. Bul kelisti. Jumys aýqymy óte kóp, kúrdeli seh eken. Kenishterde ár jumys ýchaskesi seh dep atalady. Temirjol tóseý sehynyń bastyǵy Vıktor Ivanovıch Kaıda bilikti, tájirıbeli jáne ákesindeı qamqor, adamgershiligi mol kisi eken. Jas maman men ýchaske bastyǵy tez túsinisti, elgezek jigit Vıktor Ivanovıchke unap qaldy. Ustazy aldymen tehnıkalyq qaýipsizdikti barynsha muqııat saqtaýdy, tipti jumystyń ózi sodan bastalatynyn úıretti.
«Ulym, eń aldymen aman bolǵanyń durys, sosyn jumys. Baıqamasań, myna tehnıkalar, sonsha qýatpen jumys isteıtin elektr energııasy, myńdaǵan tekshe metr topyraq, ken jynysy seni qumyrsqa qurly kórmeıdi, adamnyń aqyl-oıymen jasalyp jatsa da, onyń qurbany bolyp ketý túk emes», deıtin. Ken, jynys tasıtyn vagondar temirjolmen ǵana júredi. Sondyqtan relsterdi qalaı tez arada tósese, solaı jyldam buzyp tastaýy tıis, kúndiz-túni shómishi tynym tappaıtyn ekskavator sońynan bular da jyljyp otyrady. Kenishte topyraqtyń túsine qarap kenin tanıtyn, tehnıkanyń tilin, is tetigin biletin mamandar eń qajet adamdar. Jas maman Ǵubaıdolla Aldabergenuly jyldar boıy jınaǵan tájirıbesi arqasynda bilikti mamanǵa – eń qajet adamǵa aınaldy. 1998 jyly Vıktor Ivanovıch osyndaı dárejege jetken Ǵubaıdollany óziniń orynbasary etip aldy. 2005 jyly ol ustazynyń ornyna karerdegi temirjol tóseý ýchaskesiniń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Ǵ.Janahmetov te osy iske berilgen jastardy janyna úıir etti. Qazir Vıktor Babenko, Vladımır Starkov, Aleksandr Trýbeskoı degen iske myǵym jigitter bar. Qarap otyrsa, kenishtegi tirlik te ýaqyt aǵynyna baǵynyp, ǵalammen birge damyp bara jatqandaı. О́ziniń zeınetkerlikke shyǵatyn ýaqyty da jaqyndap qalypty. Áıteýir kenishterdegi temirjol tóseý isi eshqandaı tótenshe jaǵdaısyz, jaqsy jalǵasatynyna senimdi, óıtkeni, álgi óziniń aınalasyndaǵy maman jigitter isti ilip áketeri sózsiz.
– Qazir qaramaǵyńyzda 160 adam jumys isteıdi. Mynandaı aýyr jumysqa turaqtamaýshylyq bar ma? – deımiz biz Ǵubaıdolla Aldabergenulyn áńgimege tartyp.
– Joq, jumystan ketý sırek. Bizdegi jumys jeńil emes. Relsterdi krandar kótergenimen, báribir, qol jumysy da jetkilikti ǵoı. Biraq jumysshylar da, ózimiz de tapsyrmany oryndap bolǵansha jumystyń aýyr-jeńili, ketý-ketpeý týraly oılap bas qatyryp jatpaımyz. Oǵan shamamyz kelmeıdi. Ekskavator toqtap turyp qalmaýy tıis. Joldy tez buzyp, tez tósep otyramyz. Mejelegen ýaqytta vagondar tizbegi kelip, ken artylǵanda ıyǵymyzdan júk túskendeı, jeńildenip qalamyz. Aıazda tońǵanymyz, jańbyrda sý bolǵanymyz, shań qapqanymyz umytylǵandaı bolady. Al jumys bitken soń kimniń ketkisi keledi? – deıdi Ǵubekeń kúlip.
– Ekeýmiz de osy Rýdnyı qalasyna jas maman bolyp keldik. Sodan beri Ǵubaıdolla Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginde isteıdi. Men muǵalimmin. Kenishtegi qaı jumys ta ońaı emes. Ǵubekeń jumystan óte sharshap keledi. As-sýyn iship tynyqqannan keıin ǵana bala-shaǵasyn oılaıdy, – dep zaıyby Gaýhar áńgimege aralasty. Úıinde Gaýhar apaı sekildi arqasúıeri bolmasa, er azamattyń qaısysy da kenishte jaqsy jumysshy bola almaıdy. О́zi aıtqandaı, jumystan keıin adam úıine kelip, alańsyz tynyǵýy tıis. Al otbasynyń berekesi joq adam kenishtiń aýyr jumysyna tótep bere almaıdy.
Ǵubaıdolla men Gaýhar bir ul, eki qyz ósirdi. Balalary jaqsy oqydy, Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde bilim aldy, bir-bir mamandyq ıesi atandy. Ákesiniń eńbekqorlyǵyna, ózgeniń ala jibin attamaǵan adaldyǵy men adamgershiligine qarap ósken balalary da ómirden óz oryndaryn tapty, onyń maqtanyshyna aınaldy.
Ǵubaıdolla Janahmetov basqaratyn karer temirjoly ýchaskesi ken alybynyń Sokolov jáne Sarybaı kenishterin temirjolmen qamtamasyz etip keledi. Jumystyń jartysynan kóbi kúndiz, qalǵany túnde atqarylady. Jarylyspen ken qoparǵan kezderde jumys ta qaınaıdy, ár mınýt esepke alynady. Jarylys keıde jol salatyn topyraqty aýdaryp ketedi, ony kran greıderden shyǵyp ketpesteı etip jóndeý de ońaı sharýa emes. Ýchaske bastyǵy alańsyz telefonda otyryp, búkil jumysty uıymdastyrady, esepteıdi, nysanaly jerdi baryp kóredi. Oǵan da, birge isteıtin mamandar men jumysshylarǵa da damyl joq. Kenishterdegi jumystardyń bir kún toqtaýy tek ken alybyna emes, búkil elimiz ekonomıkasyna dabyl qońyraýyndaı áser etedi.
Jerimizdiń baılyǵyn elimizdiń yrysyna aınaldyrýǵa Ǵubaıdolla Janahmetov pen onyń ýchaskesindegi temirjol tósep júrgen qurysh qoldy jumysshylardyń da úlesi az emes. Jaýapkershilik júgin sezingendikten, olar jyly jer izdep, ýchaskeni tastap ketpedi. Biraq Ǵubaıdolla Aldabergenuly men kenshilerde maqtaný, mindetsý degen túsinik joq. О́zimen ujymda qatar júrgenderdiń bári de taban et, mańdaı terimen otbasyn asyrap, bala ósirýde. Ýchaskege jańa tehnıka alynsa, jumystyń ónetinin oılap, barlyǵy birge qýanady. Ken alybynyń basshylyǵynan alǵan «Alǵys hattar» Ǵ.Janahmetovtiń úıinde bir albom bolǵan, «SSKО́B» aksıonerlik qoǵamynyń Qurmet taqtasynda sýreti ilýli tur. Ony ujymy, kenshiler qalasy qurmetteıdi.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
RÝDNYI