25 jyldyń 25 sáti
Osydan shırek ǵasyr buryn Táýelsizdiktiń eleń-alań sátinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev: «Táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýletimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda», degen edi. Arada 25 jyl ótken ýaqyt bederinen qaraǵanda, bul pikirdiń bási tómendemeıdi. «Eńseli el bola aldyq pa?» degen máńgilik saýalǵa jaýap izdeý arqyly biz árdaıym bıikterge umtylamyz. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baspasóz qyzmeti men «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamy elimizdiń Táýelsizdik jyldaryndaǵy eń bir jarqyn kezeńderi men aıshyqty mezetterin ashyp kórsetýge arnalǵan «25 jyldyń 25 sáti» atty birlesken jobany júzege asyrýdy qolǵa aldy. Onyń aıasynda jaryq kóretin maqalalarda egemendikke qol jetkizgen osy shırek ǵasyrlyq merzim ishinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimizdiń asqan asýlary men jetken jetistikteri, álemdik deńgeıde atqarǵan aıtýly sharalary men respýblıkanyń kemel keleshegin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharýalary – el ómirindegi, halyq taǵdyryndaǵy mańyzdy sátteri múmkindiginshe ashylyp, taldap kórsetiledi. Álbette, búginde jahan jurty jaqsy tanyp úlgergen, halyqaralyq qoǵamdastyq arasynda zor bedelge ıe, aldyna álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna enýdi maqsat etip qoıǵan Qazaqstannyń 25 jyldyq tarıhynda bizdiń bárimiz qýana eske alatyn, súıine sóz etetin jarqyn better, shyraıly sátter, mańyzdy mezetter budan áldeqaıda kóp. Alaıda, jobanyń meziretti mejesi osynyń barlyǵyn ǵasyrǵa bergisiz 25 jyldyń bel-belesterindegi 25 tolaıym sáttiń qaýyzyna syıdyra baıandap berý bolǵandyqtan, olardyń árqaısysyna túgel toqtalýdyń oraıy kelmedi. Al tańdaýlylardyń toptamasynan tabylǵan osynaý 25 mezettiń bederinde elimiz úshin Táýelsizdiktiń araıly aq tańy atqan shaqty áńgimeleıtin kósemsózden bastap, Prezıdenttiń alǵash ret BUU-nyń minberinen sóz sóılegen kezin, elimizdiń qurysh qalqany – derbes Qarýly Kúshteriniń qurylǵan mezgilin, Qazaq eliniń tuńǵysh Eltańbasy men Ánurany qabyldanǵan kúnderdi, atajurtqa oralǵan qandastardy qarsy alýdyń qýanyshty qaıyryn, táýelsiz memlekettiń tól aqshasy – teńgeniń aınalymǵa qosylǵan kezeńin, el baıtaǵynyń Almatydan Astanaǵa kóshirilgen betburysty betterin, shekaralyq shepterimizdi shegendep shyǵýdy shegine jetkizip bitirgen bekem isterin sýrettep beretin maqalalar jarııalanatyn bolady. Bulardyń syrtynda Astananyń halyqaralyq tusaýkeseri, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýy, Azat eldiń Ata Zańynyń qabyldanýy, Astana sammıti, Qazaqstannyń tuńǵysh jer seriginiń ushyrylýy, ındýstrııalyq revolıýsııa sııaqty elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı damýyna úlken úles qosqan tarıhı oqıǵalar jaıynda syr shertetin dúnıeler bar. Biz búgin sol birlesken jobanyń birinshi betashar jarııalanymy – Erkin Qydyrdyń «Táýelsizdik – tekti sóz» atty tolǵaý-maqalasyn gazetimizdiń 3-betinen oqı alasyzdar.Táýelsizdik - tekti sóz
1991 jylǵy 16 jeltoqsan! Qazaq eli tarıhyndaǵy aqjarylqap sáttiń týǵanyn kúlli álemge aıǵaq etken eń uly kún. Bul – sonaý saq, ǵun, túrki, qypshaq zamandarynan beri ýaqyt kóshimen birge jarysyp kele jatqan, sol uzaqqa sozylǵan ulan joldardyń tabanynda myń ólip, myń tirilgen halqymyzdyń shejiresinde altyn áriptermen aıshyqtalyp jazylatyn aıaýly da ardaqty kún. Bul kúni biz ózimizge som bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen keńdiginen ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn osynaý ulan-baıtaq dalany amanat etip, enshimizge qaldyryp ketken ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlar boıy ańsaýmen ótken asqaq armanyna qol jetkizip, qazirgi zamanǵy táýelsiz memlekettik qurylym qurýǵa qaraı batyl qadam bastadyq. Babalar armanyn budan úsh ǵasyr buryn ómir súrgen áıgili Aqtamberdi jyraý: Keýde bir jerdi jol qylsam, Shóleń bir jerdi kól qylsam, Qurap jandy kóp jıyp, О́z aldyna el qylsam! – dep tógip ótken jyr joldarymen de anyq ańǵartyp edi. Sol armanǵa, sol maqsatqa eki ǵasyrdyń toǵysar tusynda baq qonyp, qydyr daryǵan bizdiń urpaq jetti. Úmit, tózim, sabyr, jiger jetegine ergen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastaýymen, basshylyǵymen jetti. Ǵasyrlar boıy tátti qııal, tátti sóz bolyp qana kelgen táýelsizdik endi tekti sózge, kúndelikti qoldanystaǵy qasıetti uǵymǵa aınaldy. Táýelsiz el, azat urpaq, Táýelsizdik saraıy, Táýelsizdik alańy, Táýelsizdik dańǵyly, Táýelsizdik fenomeni sanaǵa sáýle túsirip jatty. Bul táýelsizdik bizge bastapqyda taǵdyrdyń tótennen jasaǵan tosyn syıyndaı, kópten beri bir ańsap kútken básireli buıymdaı, kenetten ántek soǵyp ótken janǵa jaıly quıyndaı, túnek túnniń araılap atqan tańyndaı, aptap ystyqta sebelep ótken jaýyndaı, bir belestiń belinen qol bulǵaǵan saǵymdaı bolyp keremet áser etip, ózimizdi nurǵa bóledi. Júrekti tolqytyp, jandy tebirentken sol bir mártebeli mezetterde oıda-joqta asyp-tasqan abyrjýly kóńilden, aqedil kúıde aqtarylǵan alasapyran peıilden kókirekti shadyman shattyq pen sherli shemen kezek kernedi, tamaqqa óksik tyǵylyp, kózge móltildep jas tundy... Mine, sodan beri de tabany kúrekteı 25 jyl ýaqyt óte shyǵypty. Shırek ǵasyr! Bul, álbette, dáýir dúrmeginiń deńgeıinen qaraǵanda, tym kóp te merzim emes. Biraq meniń táýelsiz elim, egemen jerim osy jyldarda ǵasyrǵa bergisiz joldardyń jondarymen júrip ótti. Onyń ǵasyrǵa bergisiz bolatyny, biz osy jyldary burynǵy júz jyldyqtar aýmaǵyna áste syıa bermeıtin orasan zor isterge qulash uryp, tolaǵaı tabystarǵa tuıaq iliktirdik. Jas memleketimiz qysqa ýaqyttyń ishinde ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik salalarda kóptegen keleli, belesti kezeńderden ótti. Qazaqstannyń álem qaýymdastyǵyn quraıtyn BUU-ǵa múshe 193 eldiń qataryna enýi óz aldyna, ol jer-jahannyń jurt sanasyp, el aqyldasatyn beldi de bedeldi memleketteriniń birine aınaldy. Ǵalam ǵaqlııasynda ózindik orny men daýsy bar bıik bedelge ıe boldy. Eki qurlyq toǵysyndaǵy el Eýropadaǵy Qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etip, Astana sammıtin ótkizdi, Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» Manıfesi BUU Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty mártebesin aldy, Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesine saılandy, shırek ǵasyr buryn bul bizdiń túsimizge de enbeıtin juldyzdy oqıǵalar ǵoı. Búginde Qazaqstan tek ózi ornalasqan aımaq qana emes, sonymen qatar, planeta problemalary tóńireginde pikir aıtyp, oı bólisetin dárejege jetti. Sonyń nátıjesinde dúnıe júziniń dárgeıi myqty, damýy joǵary eń úzdik 50 eli qataryna qosylýdy asyl murat etip aldyna qoıa alatyndaı múmkindik jasaldy. Elbasynyń kóregendigi, kópshildigi, bitimgershiligi, tegeýrindiligi arqasynda uzyndyǵy 14 myń shaqyrymnan astam atyrapty jalǵaıtyn shekaramyzdyń ón boıyn shegendep, alyp kórshilerimizben kelisimge kelip, irgesin bekitip aldyq. Tól valıýtamyz – teńge tórimizge ozyp, aınalymǵa endi. Jańa Ata Zańymyz qabyldanyp, onda qasıetti Qazaq jeriniń memleket pen halyqtyń enshisi ekeni naqty atap kórsetildi. Degenmen, Prezıdent Nursultan Nazarbaev oryndy atap kórsetkendeı, «Táýelsizdik – tarıhtyń syıy nemese búgingi býynnyń menshigi emes» edi. «Ol – ótken babalardyń aldyndaǵy qasıetti borysh jáne keleshek urpaq aldyndaǵy zor jaýapkershilik». Sebebi, «tarıhsyz bolashaq joq. Uly dalada kúlli Eýrazııa qurlyǵyn ýysynda ustaǵan alyp memleketter bolǵan. Alyp keńistikti en jaılap, erkin bılep-tóstegen aıbarly halyqtar ómir súrgen». «Búgingi Qazaqstan – sol babalardyń zańdy murageri, – dep jalǵastyrady Memleket basshysy osy oıdy budan ári. – Adamzat tarıhynda qazirgi qalyptaǵy memleket úlgisi tek sońǵy birneshe ǵasyrda ǵana paıda boldy. Bul kez halqymyzdyń bostandyqtan aıyrylyp, bodandyqqa túsken mezetine tap keldi. Kók túrikter men Altyn Ordanyń aıbaryn aıtpaǵanda, Qazaq handyǵy – bizdiń eldigimizdiń túp-tamyry. Táýelsiz Qazaqstan halqymyzdyń azattyq jolyndaǵy san ǵasyrlyq armanyn aqıqatqa aınaldyrdy. Bizdiń býyn jańa tarıhqa Qazaqstan Respýblıkasy degen atpen aıaq basyp, jas memleketti álemniń tórine ozdyrdy». Osylaısha qazaq halqy álemdegi 4 myńǵa jýyq ulttar men ulystar arasyndaǵy óziniń memlekettik qurylymy bar eki júzge jýyq násildiń ortasynan oıyp turyp oryn aldy. Al Jer sharynda mólsheri mıllıondap sanalǵanymen, derbes memleket qurý múmkindigine jete almaı kele jatqan halyqtar qanshama! Táýelsizdik bizge 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Zańyna qol qoıýy arqyly keldi. Zańda Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz, demokratııalyq, quqyqtyq memleket ekeni jarııalandy. Respýblıkanyń óz terrıtorııasy aýmaǵynda ókimet bıligin tolyq ıemdenýge, ishki jáne syrtqy saıasatyn derbes júrgizýge quzyrly ekeni atap kórsetildi. Memleket táýelsizdiginiń ekonomıkalyq negizderi retinde jer men onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar, ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti atap ótildi. Osynda respýblıkanyń halyqaralyq huqtyń sýbektisi bolyp tabylatyny, onyń basqa eldermen dıplomatııalyq jáne konsýldyq ókildikter almasatyny, halyqaralyq uıymdarǵa, ujymdyq qaýipsizdik júıesine kirýine jáne olardyń qyzmetine qatysýyna bolatyny kórsetildi. Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin nebári 18 mınýt ótkende Túrik Respýblıkasy birinshi bolyp ún qatyp, onyń táýelsizdigin tanydy. «Qazaqstan Táýelsizdigin taný úshin erteńgi kúnniń tańy atýyn kútip otyra almadyq», dedi bizdiń derbes dáýlet atanǵanymyz úshin qýanyshtan júregi jarylardaı kúı keshken Túrkııa prezıdenti Turǵyt О́zal. Osy baýyrmaldyǵy men adaldyǵyna saı Nursultan Nazarbaev ony aıryqsha qurmet tutty, janashyr dosqa sanady. Sonyń artynsha jahannyń AQSh, Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa sekildi taǵy birqatar iri derjavalary bizdiń egemen eldi moıyndaıtyndaryn bildirip úlgerdi. Al ózimizben birge jańa memleketter sherýin túzýge qatysqan burynǵy odaqtas respýblıkalar arasynda qaıyrylyp qaıta qarap, qaıyrly qadam tilemegenderi tipti joq. Sol tusta áli shekara shebi de tolyq belgilene qoımaǵan, erteńgi kúniniń erejesi qalaı qalyptasyp, quralatyny beımálim Qazaqstanǵa alǵashqy eki aptanyń bederinde álemniń 18 eli dostyq qolyn usynyp úlgerdi. Al bir jyl muǵdarynda Qazaqstan Táýelsizdigin tanyǵan memleketter qatary 108-ge jetti. Táýelsiz elder taǵdyryna jalǵanǵan 3 aıdyń belesinde Qazaqstan BUU-ǵa múshelikke qabyldandy. Osyndaı erteńgi kúnge degen mol úmitke jelken kótergen, qýanyshtan týǵan shabyttyń shattyǵyna shomylǵan Qazaqstan qaz turyp, qadam basqan shaǵynan kóp uzamaı shetelderde dıplomatııalyq jáne konsýldyq ókildikter ashýǵa kiristi. Al Almatyǵa syrt elderdiń elshilik mıssııalary, halyqaralyq jáne ulttyq uıymdardyń ókilderi kelip jumys isteı bastady. Osylaısha Jer sharynyń kartasyna Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy atty memlekettik qurylymnyń kontýry qosyldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev keıin atap kórsetkendeı, «eldigimizdiń tumary, erligimizdiń shynary bolǵan» Táýelsizdik «kók baıraǵyn shalqytyp, álem tarıhyna mórin basqan» Qazaqstan syndy bolashaǵy kemel, maqsat-múddesi odan da kenen eńseli eldi sahnaǵa shyǵardy. Qazir sol kúnderdiń dúbirli dúrmegi sanada qalǵan sartap sýretteı bolyp, kóz aldyńnan kólbeńdep, birinen keıin biri kóshedi. Bári kúni búgingideı jadymyzda, sonyń aldynda ǵana, 1991 jylǵy 1 jeltoqsan kúni Qazaqstanda tuńǵysh ret búkilhalyqtyq Prezıdent saılaýy ótip, onyń qorytyndysynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev 98,78 paıyzdyq kórsetkishpen osy joǵary laýazymǵa saılanǵan edi. Al 10 jeltoqsanda Almatydaǵy Respýblıka saraıynda Joǵarǵy Keńestiń májilisi shaqyrylyp, onda Prezıdentti ulyqtaýdyń saltanatty rásimi boldy. Arada týra alty kún ótkende, 16 jeltoqsan kúni Prezıdent Nursultan Nazarbaev qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Zań da ómirge keldi. Biraq qazir kóp jurttyń oılap júrgenindeı, elimizdiń keleshektegi taǵdyryn belgilep alý jolynda orasan zor orny bar bul qundy qujatty qabyldaý ońaıǵa túsken joq. Oǵan qatysty talas-tartys Joǵarǵy Keńestiń 14 jeltoqsandaǵy sessııasynyń kún tártibinen týyndady. Basynda bári depýtattardyń basym kópshiligi úmit etkendeı, yń-shyńsyz ótetindeı kóringen. Búırekten sıraq shyǵaratyn sebep joq sııaqty edi. О́ıtkeni, bul kezge deıin odaqtas respýblıkalardyń bári táýelsizdikterin jarııalap, Kremlden irgelerin aýlaqtatyp áketip qoıǵan. Sondyqtan jalǵyz qalǵan Qazaqstannyń táýelsizdigin jarııalaýy tek kelesin kútip turǵan kezeń-tin. Sóıtsek... «Sóıtsek, kóp eken kórgenińnen kórmegeniń degendeı, daý-damaıdyń kókesi alda tur eken, – dep jazady sol kezderi Joǵarǵy Keńes depýtaty bolǵan qoǵam qaıratkeri, tanymal jazýshy Sherhan Murtaza sessııanyń júrý barysy týrasynda. – Á degennen osy zań kerek pe ózi? – dep depýtat Chernyshev shyqty. – Burynǵydaı ımperııa joq, sonda Qazaqstan kimnen táýelsiz bolǵysy keledi? Bul áńgimeni qozǵamaı-aq qoıaıyq. Muny búkil halyq sheshsin, referendýmǵa qoıaıyq, dedi depýtat Kozlov. Depýtat Vodolazov «asyqpaıyq» dedi. Depýtat Javoronkova: «Memlekettik til úsheý bolsyn – qazaq, orys, aǵylshyn tilderi» dedi. Depýtat Sýhov: «Qaıda shapqylap baramyz?» dedi. Dedi, dedi, dedi...». Májilis jeltoqsannyń 16-sy kúni qaıta jalǵasty. Bul joly pikirtalas burynǵydan da órshı tústi. Kertartpa daýkesterdiń qyza-qyza qatty ketip qalǵandary sonshalyq, endi ári-beriden soń Qazaqstanda memlekettik qurylym emes, azamattyq qoǵam qurylsyn degenge deıin bardy. AQSh-ta osyndaı degen sebep aıtyldy. Memlekettiń ulttyq sıpatynyń bolmaýyn usyndy. Bulaı degenderdiń bári de osydan bir jyl ǵana buryn, 1990 jyldyń 25 qazanynda ózderi qabyldaǵan «Memlekettik egemendik týraly deklarasııany» taban astynda tars umytyp, esterinen ádeıi shyǵaryp jibergen bolyp shyqty. Osyndaı jaılarǵa qarap-aq bizdiń respýblıkamyzdaǵy saıası kúshterdiń sol kezdegi ara salmaǵyn, depýtattyq korpýstyń negizin kimder qurap otyrǵanyn bilýge bolar edi. Tarazynyń eki basyn ustaǵan depýtattardyń pikir qaıshylyqtary shegine jetkende zań jobasyn pysyqtaý úshin redaksııalyq komıssııa quryldy. Ol birden engizilgen usynystar men eskertýlerdi zertteýge kirisip ketti. Sońynan halyq qalaýlylary qujattyń pysyqtalǵan jobasyna baptar boıynsha daýys berdi. Osylaısha Zań tutastaı qabyldandy. Sóıtip, Joǵarǵy Keńes saltanatty jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigin jarııalady. Halyq depýtattary men Prezıdent Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly mańyzdy zańnyń qabyldanýyn oryndarynan tik turyp, uzaq qol shapalaqtap qarsy aldy. Taǵy bir kúnnen keıin, 17 jeltoqsanda Almatydaǵy Ortalyq alańda Qazaqstanda memleket táýelsizdiginiń jarııalanýyna jáne Jeltoqsan oqıǵasynyń 5 jyldyǵyna arnalǵan mıtıng bolyp ótti. «Derbes memleket qurý qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany edi. Sol kúnge de jettik. Qýanyshymyz uzaǵynan bolsyn, aǵaıyn!.. Táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýletimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda», – dedi Memleket basshysy osy jıynda. Keń-baıtaq jerimizdiń kól-kósir baılyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosýymen osynda turyp jatqan basqa násil ókilderine de molynan jetetinin, endigi keregi tek eki jaqtyń tatý-tátti, kelisti kelisim jolymen birlese tirshilik etýleri ekenin uǵynyqty etip baıandap berdi. Uǵynyqty etip degennen shyǵady, Parlamenttegi jaǵdaıdy joǵaryda aıttyq, osy tusta qazaq ultshyldarynyń qoǵamdyq qozǵalystary da otqa maı quıǵandaı áser týǵyzatyn ushpalaý urandar tastaýdy úrdiske aınaldyrǵan edi. «Ne istesek te, aqylmen isteıik, arzan uranǵa ermeıik, ushpa sezimge erik bermeıik degim keledi... Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta, aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kópultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin», – dedi tuńǵysh basshymyz budan ári. Nazarbaevtyń osy bir qysqa ǵana sózinde sol kezdegi jaǵdaıdyń shynaıy sýreti kórinis beredi. Osy kúnderi táýelsizdikti odaqtas respýblıkalar arasynda bizdiń keshteý alǵanymyz týraly da pikirler aıtylyp qalyp jatady. Biz muny sol kezdegi ahýaldy jiti baqylap tanı almaǵandyqtan týǵan asyǵys aıyptaý dep sanaımyz. Al jaǵdaı dál biz úshin shynynda da aýyrlaý edi. Osy jerde Elbasynyń: «Biz táýelsizdikti aqylmen, ata-baba jolymen aldyq dep oılaımyn», deıtini bar. Bul tujyrymnyń máni joǵary. Sebebi, alyp Odaqtyń bir sátte kúıreı qulap, ydyrap ketýi búkil tirshiligi shıkizat daıyndap, taýar óndirýshi emes, tutynýshynyń qyzmetin atqarýǵa qurylyp kelgen Qazaqstannyń burynǵy seriktesteriniń bárinen baılanysy úzilgennen keıin qaıta qalypqa kelýi óte qıynǵa soǵatyn edi. Respýblıkadaǵy barsha ónerkásiptiń, aýyl sharýashylyǵynyń 95 paıyzy Máskeýden basqarylatyn. Gorbachevtiń qaıta qurýynan keıin bóz azaıyp, sóz kóbeıgen zaman edi. Dúkenderdiń sóreleri bosap qalǵan, uzyn-sonar kezekke turǵandar yzaly ári ashýly edi. Inflıasııa quryq saldyrmaı turdy. Azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 1 jyldyń ishinde 9 ese qymbattaǵan. Sondyqtan Nursultan Nazarbaev bul oraıda «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı», daǵdarysty sátterden asa kóp shyǵynsyz shyǵyp ketýdi birinshi kezekke qoıdy. Bul úshin keshegi Odaqtyń naqty murageri bolyp qalǵan Reseımen baılanysty birden kilt úzip almaý kerek boldy. Osy kezde-aq turalap qalǵan zaýyttar men fabrıkalar, jalaqysyz qalǵan jumysshylardyń ereýilderi men sherýletken kópshilik, separatıstik pıǵyldaǵy toptar men ultaralyq arazdyqty qozdyrýǵa daıyn turǵan arandatýshylar bezbenniń bir basyn qattyraq basyp jiberýdiń lap ete túsetin órtpen teń ekenin paıymdatyp qoıatyn. Prezıdenttiń osy kúnderde TMD sekildi qurylymnyń qurylýyna aıryqsha múddelilik tanytýynda da osyndaı syr bar edi. О́ıtkeni, keńes kezeńinde 70 jyldaı ýaqyt boıy daǵdyly jolǵa túsken josparly ekonomıkany birden, bir-aq kúnde kúıretip tastap, onyń ornyna buryn bul jaqta múldem qoldanylmaǵan naryqtyq ekonomıkany qondyra salý múmkin emes-tin. Sol sebepti de Nursultan Nazarbaev óziniń «aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» deıtin áıgili qaǵıdatyn osy kezeńnen qolǵa aldy. Sol arqyly jańa qoǵamdyq formasııaǵa kóshý úderisiniń barynsha jeńil jolmen ótýine kúsh saldy. Eger halyq ash-jalańash bolsa, jumys tappaı, kóshe kezip júrer bolsa, eldiń ishin ury men qary bılep ketetin bolsa, seniń qanyńmen sýaryp turyp jeńip alǵan táýelsizdigińde baqyr qurly baǵa bolmaı qalady. Ondaı «táýelsizdikten» erteń jurttyń ózi qashqan bolar edi. Al jaǵdaı rasynda qıyn bolatyn. Táýelsizdiktiń joly salǵannan birden taqtaıdaı tegis, egisteı kógis bola qoıǵan joq. Egemendigimizdiń alǵashqy eleń-alań jyldarynda onyń irgesine qaýip tóngen, qater týǵan sátter az kezdespedi. Ýyzdaı uıyp otyrǵan eldiń ishin ala taıdaı búldirip kete jazdaǵan oqys oqıǵalardyń talaıyn taıǵaq joldan taıdyrý úshin tańdar atty, kúnder batty. Úı ishinen úı tigip, onyń irgesinen murja shyǵarǵysy kelgen qanshama áreketterdiń jolyna tosqaýyl qoıyldy. Mundaı altybaqan alaýyzdyqty shaqyratyndaı sebepter de joq emes-tin ol kezde. Egemendikke endi qol jetkizgen sol emen-jarqyn kezimizde óz elimizdegi qazaǵymyzdyń sany 40 paıyzdan aspaıtyn. Sondyqtan Elbasynyń 2014 jylǵy tamyzda Ulytaýda bergen suhbatynda: «Táýelsizdik jarııalaǵan kezde Qazaqstandaǵy qazaqtyń sany 40 paıyz bolatyn. Basqalar: «Sender azsyńdar myna memlekette, qaıdaǵy táýelsizdik senderge?» dep aıtpaıtyn ba edi? Degenmen, elge sonyń bárin túsindirip, kúrese júrip, táýelsizdik jarııaladyq. Qazir qazaqtardyń sany 65 paıyzǵa jetti. Qazaqstan halqynyń sany sol kezdegiden azaıyp, birazy kóship ketti ǵoı... Osy tusta halyq 13-14 mıllıonǵa jýyq bolǵan edi. Qazir 4 mıllıondaı halyq qosylyp, 17 mıllıonnan astyq. Tipti Keńes Odaǵy kezindegiden de kóbeıip kelemiz. Qudaıǵa shúkir, jyl saıyn halqymyz sany artyp jatyr. Onyń ishinde qazaqtyń sany kóbeıýde», – degen anyqtama berip ótýiniń erekshe máni boldy. Endi statıstıkalyq derekterge júginsek, 2016 jylǵy 1 mamyrda respýblıkada barlyǵy 17 753 200 adamnyń turatyny esepke alynyp, solardyń ishindegi qazaqtardyń sany 11 748 179 ekeni anyqtalyp, onyń mólsheri 66,48 paıyzdy quraıtyny belgili bolyp otyr. Munyń bári tek táýelsizdik qana emes, sol táýelsizdikti múltiksiz qorǵaı bilýdiń arqasynda oryndaldy. El ishindegi ulttar arasynda qalyptasqan tatýlyq pen kelisimniń mamyrajaı tirshilikke bastaýynyń nátıjesinde qol jetti. Osynyń bárinde táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan halqy ózi men eliniń taǵdyryn senip tapsyrǵan dara basshysy Nursultan Nazarbaevtyń alysty boljaı biletin kóregen saıasatynyń aıshyqty tańbasy jatyr. Osy jyldardyń bárinde kámil piri jar bolǵan kóregen basshymyz elimizde turatyn basqa barsha halyqtardyń teńdigi men birligine laıyqty kepil bola bildi. Buǵan Elbasynyń bastamasymen 1995 jyldyń 1 naýryzynda qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qosqan úlesi de az emes. Prezıdent óziniń halyq amanatymen saılap alǵan oryntaǵyna otyrǵan eń alǵashqy kúnderinen onyń egemendiginiń erteńine qolaıly negiz qalaý úshin halyqaralyq qaýymdastyqtyń kórnekti ókilderimen kezdesip, jaqyn da jaqsy qarym-qatynas ornatýǵa kóp kúsh jumsady. Sondaı paıdaly kezdesýlerdiń biri Táýelsizdik jarııalaǵan kúnniń erteńine, 17 jeltoqsannyń keshinde AQSh-tyń memlekettik hatshysy Djeıms Beıkermen ótti. Eki saǵattan astam ýaqytqa sozylǵan suhbattasý barysynda derbes memleket statýsyna endi ǵana jetip jatqan Qazaqstannyń bolashaqtaǵy baǵyty qandaı bolmaǵy talqylandy. Bul áńgimeler arnasy Belorýssııa jerindegi Beloveje ormanynda úsh slavıan respýblıkasy basshylarynyń qatysýymen jasalǵan úshjaqty kelisimnen tartyldy. Alaıda, mundaǵy eń mańyzdy áńgime bul da emes, Qazaqstandaǵy ıadrolyq qarýdyń endigi jaıy ne bolatyny týraly órbidi. Pikir almasýda Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń bul jappaı qyryp-joıý qarýynan óziniń qaýipsiz bolýyna kepildik berilgen jaǵdaıda ǵana bas tarta alatynyn aıtty. Al Djeıms Beıker «Mámilegerlik saıasaty» degen kitabynda Qazaqstan Prezıdentimen sol kezdesýi týraly óte jaqsy oı aıtty. Ol ondaǵy bir maqalasynda: «Men tańǵy úshte ǵana óz bólmeme oraldym. Sonda Nazarbaevpen bolǵan álgi úsh saǵattyq jolyǵysýymnyń buǵan deıin ótkizgen kezdesýlerimniń ishindegi eń jaqsysy bolǵanyn ishteı sezindim. Ol eshbir asyra baǵalaýsyz-aq aıta qalarlyqtaı áser qaldyratyn aıtýly lıder eken... Nazarbaev kerek nárseni dál kóre alady, túsinikti nárseni júzege asatyndaı júıeli jolǵa qoıa alady», – degen túıiri mol túıin túıedi. Kezdesýde Djeıms Beıker AQSh basshysy Djordj Býshtyń Qazaqstan Prezıdentin Qurama Shtattarǵa resmı saparmen kelip qaıtýǵa shaqyrýyn jetkizdi. Munyń aıaǵy bizdiń elimizdiń ıadrolyq derjavalardyń qaýipsizdikke kepil bolý ýádesine qol jetkizý arqyly álemdegi tórtinshi arsenaldan bas tartýyna alyp bardy. Dúnıeni dúr silkindirgen osy kúnderde elimizdiń bolashaǵyna qatysty birneshe sheshýshi qadamdar jasalyp, qundy qujattar qabyldandy. Sonyń biri – «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy týraly» qujat 20 jeltoqsanda ómirge keldi. Sol kúni «Qazaqstan Respýblıkasynyń Keden komıssııasyn qalyptastyrý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 1992 jylǵy sharýashylyq baılanystardy uıymdastyrý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy halyqty áleýmettik qoldaýdyń qosymsha sharalary týraly» jarlyqtar shyqty. Al 21 jeltoqsanda Almaty qalasynda burynǵy Keńes Odaǵy quramynda bolǵan 11 táýelsiz memleket basshylary Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn (TMD) qurý týraly Almaty Deklarasııasyna qol qoıdy. Sóıtip, 8 jeltoqsanda Mınsk túbinde basqosýlary kezinde Belarýs, Reseı jáne Ýkraına elderi basshylary uıǵarǵan Dostastyqty qurý týraly kelisim iske asyryldy. Qazaqstanda naryqtyq qarym-qatynastardy ornyqtyrýdyń alǵashqy naqty qadamdary qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, baǵalardy yryqtandyrýǵa baılanysty sheshim, turǵyn úıdi jekeshelendirýdi tezdetý jóninde qaýly qabyldandy. Prezıdent 1991 jyl paraǵy jabylar sátte Qazaqstan halqyna jańajyldyq sózin arnady. «Qazir sizderdi baýraǵan sezimniń búkil qarama-qaıshylyǵyn da, kúrdeliligin de men jaqsy túsinemin. Biz qıyn da shıelenisken oqıǵalarǵa toly jyldy bastan ótkerdik. Buryn mundaı taýqymet ondaǵan jyldarǵa artyp jetse, qazir 12 aıda halyqtyń úlesine tıgen aýyrtpalyqtyń kóptigi sondaı, ony bir ortaq kórsetkishke keltirý, az sózben baǵasyn berý, tipti bolashaqqa boljam jasaý ońaı emes», – dep atap ótti onda Memleket basshysy. Bul Táýelsizdiktiń talyqsyp atqan tańymen birge, tosynnan týyp, paıda bolǵan qıyndyqtar men kedergilerdiń kóbeıip ketkenin kórsetti. Alaıda, mundaı syn saǵattar kemel keleshekke degen úmit otyn óshire alǵan joq edi. Osymen Táýelsizdiktiń talaıly taǵdyry úshin talmas taban jol salyp berip, onyń aq tańynyń araılap atýyna kýá bolǵan 1991 jyldyń jeltoqsan aıynyń teńdessiz kúnderi dúıim eldi dúr silkindirip óte shyqty. Zymyran ýaqyttyń kerýen-kóshi «Táýelsizdik» degen tekti sózdiń máni men maǵynasyn tereńnen qoparyp, asha túsý úshin taǵy bir jyldyń tabaldyryǵynan attady. Iá, sát!. Erkin QYDYR, «Egemen Qazaqstan»