Zeınetaqy júıesindegi jańalyq

2018 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstanda jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalarynyń qosymsha 5%-yn belgileý esebinen jańa shartty-jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin (ShJJ) engizý qarastyryldy. Anyqtamasynyń ózi aıtyp turǵandaı, bul salymdardy jumys berýshi engizedi, sondyqtan olar azamattardyń menshigi bolmaıdy jáne muraǵa qaldyrylmaıdy.    Osyǵan baılanysty soń­ǵy kezderi halyq arasynda tú­sin­beýshilik, odan qala se­nimsizdik oryn alýda. Onyń sebebi de bar. Ju­mys isteıtin azamattardyń kópshiligi  10% mindetti zeınet­aqy jarnalary bolǵandyqtan, JMZJ-nyń ne úshin engizileti­nin bilmeı dal bolý­da. Olardyń kóp­shi­liginde jańa ózgeristerdiń engizilýine oraı jumys berýshiler de jal­aqyny dál sol 5%-ǵa azaıtýy múmkin degen úreı bar.  Osy jaǵdaıǵa baı­lanysty tıisti or­ganǵa habarlasyp, máseleniń má­nisin bildik. Halyqtyń bulaı úreılenýi elimizdegi azamattardyń qar­jy­­­­lyq saýattylyǵynyń áli de bolsa tómen deńgeıde bolýy­na baılanysty. Aqparattyń qol­jetimdiligine qaramastan, elimizde salymshylardyń ın­vestısııalyq tabysyn Bir­yńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) alyp otyr dep oılaıtyn adamdar da kez­desedi. Mundaı jańsaq pikir qasaqana nıetten emes, zeınetaqy men qarjy júıesiniń jumysyn túsinbegendikten týyndap otyr. Endi ShJJ engizý máselesin barynsha qarapaıym tilmen tú­sindirip kóreıik. Búgingi tańda zeınetaqy úsh bólikten turady, olar – bazalyq, ortaq jáne jı­naqtaýshy. Bazalyq  – eń tómengi kún­kó­­ris deńgeıiniń (ETK) 50%-y. Zeı­­netaqynyń bul bóli­gi eń­bek ótiline qaramastan, zeınet­kerlerdiń barlyǵyna mem­lekettik qazynadan tólenedi. Ortaq. Bul zeınetaqyny 1998 jylǵa deıin az degende jarty jyl eńbek ótili bolǵan adamdar alady (oǵan JOO-da oqyǵan kezeń de kiredi). Iаǵnı zeınetaqynyń bul bóligin 1979-1980 jyldary týǵan azamattar sońǵy ret ala­tyn bolady. Zeınetaqynyń bul bóligi de bıýdjetten beriledi. Endi jınaqtaýshy zeınetaqy bóligine toqtalaıyq. Bul álde­qaıda jeńil. Jınaqtaýshy júıe degenimiz, salymshynyń ózi aýdaratyn jınaq bóligi, basqa sózben aıtqanda 1998 jyldan bas­tap jalaqydan jeke zeınetaqy shotyna aýdarylyp otyratyn, dáýletti kárilikti qamtamasyz etý­ge arnalǵan 10% zeınetaqy. Budan: «Zeınetaqy bir nár­seden bolsa da jınalýda, onda ShJJ ne úshin kerek?» – degen suraq týyndaıdy. Munyń syryn anyqtaý úshin ortaq zeı­netaqyǵa oralaıyq. Sonaý Keńes Odaǵy kezinde bir zeınet­ker úshin tórt adam jumys istegen. Tórt eńbekker tıisti sa­ly­ǵyn tólep tursa, bir adam qurmetti dem­alysynyń rahatyn kórip otyrǵan. Alaıda, úkimet qu­lap, daǵdarys oryn alǵan kezde halyqtyń jumys isteıtin bóli­gi aıtarlyqtaı qysqardy, al bul memleket qazynasyndaǵy túsim­ge de áserin tıgizdi. 1998 jyl­ǵa qa­raı bir zeınetkerge 1,8 jumyskerden kelip otyrdy. Buǵan qosa, surapyl soǵystan keıingi 50-60-jyldary bala týý óte joǵary deńgeıdi kórset­ken bolsa, 90-jyldary bala týý deńgeıi óte tómen kórsetkishke jet­ken. Osyǵan oraı, búgingi jumys isteıtin jastar (25-30 jas) zeınetkerlerdi (65-75 jas) tolyq kólemde qamtamasyz ete almaıdy, sebebi, jumys isteıtin halyq sany keńes zamanymen salystyrǵanda eki esege azaı­ǵan. Biraq búginde bir zeınetkerge shaqqanda jumys isteıtin ári zeınetaqy jarnalaryn úz­dik­siz aýdaratyn adamdar sany 90-jyldardyń aıaǵyna qaraǵanda, biraz bolsa da kóbeıgen – 2,2. Osy derekterdi jáne 1998 jylǵa deıingi eńbek ótiliniń barǵan sa­ıyn azaıyp kele jatqanyn eskere kelip, ortaq zeınetaqy bóligin birtindep aýystyrý qajettiliginiń týyndaǵanyn kóremiz. Qazaqstan halqynyń belgili bir bóliginiń BJZQ-nyń úlgili salymshylary emes ekenin umytpaǵan jón, olar zeınetaqy aýdarymdaryn óte sırek jasaıdy, ne múlde ja­samaıdy. BJZQ-daǵy 10 mıllıon shottyń ishindegi BJZQ-ǵa úz­diksiz jarnalar aýdaratyn salymshylar sany 6,4 mıllıon adamdy nemese halyqtyń jumys isteıtin bóliginiń 75%-yn quraıdy. Qalǵan belsendi, biraq jarna aýdarmaıtyn turǵyndar da (al ol 3,5 mıllıonnan asady) zeınet jasyna tolǵannan keıin «laıyqty» zeınetaqysyn alǵysy keledi. Sondyqtan, jan-jaqty eseptep, halyqaralyq tájirıbeni ıger­gennen keıin ǵana zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Onyń ishinde bazalyq zeınetaqy da bar. 2018 jyldan bastap 10 jyl jáne odan az ótili bolǵan nemese ótili múldem bolmaǵan jaǵdaıda zeınetaqy mólsheri ETK-nyń  50%-na teń bolady. Ol árbir kelesi tolyq jyl úshin 2%-ǵa ulǵaıyp otyrady. Iаǵnı 20 jyldyq ótil bol­ǵanda, baza­lyq zeınetaqy 70%, 30 jyl bolǵanda – 90%, al ótil 35 jyl jáne odan da kóp bolǵanda 100%  ETK-ny quraıtyn bolady. Buǵan qosa ótil eńbek ki­tapshasyndaǵy jazbalarmen ǵana emes, BJZQ-ǵa turaqty aý­darylǵan zeınetaqy jarnalarymen de rastalýy tıis. Zeınetaqynyń jalpy so­masyna jumys berýshi ese­bi­­­­nen tó­lenetin jarnalar da qosylýy tıis. Jumys be­rý­­­­shi­niń jańa 5% mindetti zeınet­aqy jarnalarynyń basty artyq­shylyǵy mynada: jumys berýshi osy jarnalardy aýdaratyn zeınetker (5 jyl jáne odan da kóp ótili bolǵanda) óziniń shartty zeı­netaqy shotyndaǵy qarajaty taý­sylsa da, osy quramdaýyshtaǵy zeınetaqyny ómir boıy alatyn bolady. Jınaqtar muraǵa qal­dyrylmaıtyn bolǵandyqtan, júıeden ketken (qaıtys bolǵan/basqa jaqqa ketken)  adamdardyń jınaqtary basqa pýlǵa qatysý­shylardyń shottaryna bólinedi. ShJJ úlgisi eksperıment úshin jasalǵan jańa úlgi emes. Bul – Shvesııa, Norvegııa, Latvııa sekildi jáne t.b. batys elderinde tolyqqandy jumys istep kele jatqan zeınetaqy úlgisi. Zeınetaqy júıesi úzdiksiz damyp otyrady. Qazaqstan­nyń zeınetaqy úlgisinde úsh tarap­tyń: memlekettiń, jumys berýshi men salymshynyń qatysýy já­ne olardyń múddeli bolýy kózdelgen. Memleket zeınet­aqynyń bazalyq deńgeıine, zeınet­aqy jınaqtarynyń saqtalý kepildigine jáne BJZQ-nyń qyzmetine jaýap beredi. Jumys berýshige jáne bárimizge mindetti zeınetaqy jarnalaryn ýaqtyly ári tolyq aýdarý men qyzmetkerdiń shart­ty-jınaqtaýshy shottaryn tolyqtyrý jaýapkershiligi júktelgen. О́ıtken,  bul –  bizdiń bolashaǵymyz. Suńǵat Álipbaı, «Egemen Qazaqstan»