Fransııada ótip jatqan fýtboldan Eýropa chempıonaty úzdikterdiń medaldardy ózara bólisip alatyn jartylaı fınaldyq kezeńine jetti. Ony 30 maýsym kúni Polsha – Portýgalııa arasynda ótken birinshi shırek fınaldyq match bastap berdi. Fýtbol jankúıerleri sodan bergi aralyqta Ýels – Belgııa, Germanııa – Italııa jáne Fransııa – Islandııa kezdesýlerinde qaı quramalardyń sheshýshi sheńberge bet alatynyn tamashalady.
Biz joǵarydaǵy oıyndardyń birinshisi týraly ótken joly jazǵanbyz. Al endigi sholýdyń basy bolǵaly turǵan Ýels – Belgııa ushyrasýy chempıonattaǵy taǵy bir sensasııany ómirge ákeldi. Bylaıynsha, álemdik reıtıngide Argentınadan keıingi ekinshi orynnan jaı taýyp, atynan at úrketindeı bolyp turǵan, týrnırde týr asqan saıyn eti qyzyp, shabysy arta túskeni bilinip kele jatqan Belgııa bul joly báıgeni «shappaıbermen» alatyndaı kóringen. Biraq olaı bolmady, «qyzyl periler» buǵan deıin aǵylshyndar túsken qaqpanǵa tap kelip, vallılikterdiń qarsy shabýyldaryna arandap qaldy.
Shildeniń 1-i kúni Lıllde ótken bul oıynnyń debıýti belgııalyqtarǵa biraz basymdyq berdi. Kórermender birinshi goldy 13-mınýtta kórdi. Ony jartylaı qorǵaýshy Radj Naııgloan aıyp alańynyń syrtynan uryp túsirdi. Qorǵaýshylar qalqanynan ony kesh baıqap qalǵan Hennesı dopqa qaraı keıindeý sekirdi. Sóıtip, jurt kútkendeı, Belgııa alǵa shyqty. Degenmen, ótkizip alǵan gol vallılikterdi onshalyqty abyrjyta almady. Olar soǵan deıingi ustanǵan oıyndary ustynynan aıyrylǵan joq, qolaıy kele qalǵan tusta taıly-taıaǵymen atqa qonyp, shuǵyl qarsy shabýylǵa kóterilip turýmen kórindi. Budan kóp uzamaı nátıje de shyǵardy. Aldymen Nıl Teılor qaqpa aldynda múlt ketti. Esesine, sodan keıin berilgen buryshtama dobyn komanda kapıtany Eshlı Ýılıams keremet kádege jaratyp jiberdi. Bul joly qaqpashy Tıbo Kýrtýa aldyńǵy rettegideı onyń jolyna kedergi bola almady.
Ekinshi taımda da oıynnyń sýreti ózgergen joq. Osy tustarda belgııalyqtar burynǵysynsha negizinen eńkýletip joryq jolynda júrdi de, ýelstikter tasadan tarpa bas salyp turdy. Bir qyzyǵy, gol soqqandar shabýyldaǵylar emes, qorǵanysta júrgender boldy. Hal Robson-Kaný ádemiligi jóninen til jetpeıtindeı gol soqty. Ol aıyp alańynda qabyldap alǵan dobyn ókshesimen oınatyp alyp, buryla berdi de, shirene tartty. Gol! Osylaısha Ýels matchta birinshi ret alǵa shyqty. Arada birneshe mınýt ótkende, belgııalyqtar taǵy da bir gol salyp kete jazdady. Sóıtip, Ýılıams dýbl jasaý múmkindigin jiberip qoıdy. Vallılikter budan keıin de qysym jasaýlaryn toqtatqan joq.
Belgııa quramasy tek 70-mınýttardan keıin ǵana esin jıdy. Osy kezderi Fellaını gol salyp ketýge sál qaldy. Onyń jolyn Ben Devıs kesip ketti. Budan keıin eki jaqtyń alma-kezek shabýylyna jol berildi. Solardyń birinde Djeıms Chester oń qaptalmen aǵyp kelip, qaqpa alańyna áýelete dop jóneltti. Ony Sem Voýks baspen qaqpa toryna qaraı sart etkizdi. Osylaısha esep 3:1-ge jetti.
Shildeniń 2-si kúni Bordoda Germanııa men Italııa shaıqasty. Negizinen fınalǵa bergisiz bolyp oınalǵan bul kezdesýdi shynynda shaıqas dep ataýǵa bolady. Bul jerde erekshe toqtalyp ótetin birneshe jaǵdaı bar. Solardyń birinshisi – Germanııa quramasy buǵan deıin Italııa komandasyn resmı matchtarda birde-bir ret jeńip kórmegen edi. Ol oıynnan keıingi penaltı serııasynan bolsa da, osy joly sol úrdistiń úzeńgisin úzip jiberdi. Ekinshisi – bul quramalar oıynnan keıingi penaltılerdiń sany jaǵynan Eýropa chempıonatynda 36 jyldan beri myzǵymaı turǵan rekordty qaıtalady. Oıynshylardyń tap osylaısha 18 ret «núktege» kelýi 1980 jyly Chehoslovakııa men Italııa arasynda ótken matchta tirkelgen. Bir qyzyǵy, sol serııada da ıtalıalyqtar jeńilis tapqan bolatyn.
Oıyn alǵashqy mınýttardan-aq eki komandanyń da shabýyldan góri qorǵanysqa kóbirek kóńil aýdaratyndaryn baıqatty. Muny ıtalıalyqtardan kútýge ábden bolsa da, nemisterdiń ásire saqtyǵy tańǵaldyrdy. Soǵan qaramastan, oıynnyń tizgini Ioahım Lıov jigitteriniń qolynda turdy. Al ózderiniń ádettegi mánerinde oınaǵan Antonıo Konte sarbazdary 32-mınýtqa deıin ózderi úshin týatyn qolaıly sátti kútýmen júrdi. Olar sol qaptaldyń boıymen qaýipti shabýylǵa qanat baılatty. Sol sátinde qorǵaýshy Mattıa De Shılonyń nemister qaqpasy alańyna tastaǵan dobyn bárinen buryn Jerom Boatengtiń ilip áketýi bir qaterdiń betin qaıtardy. Munyń sońyn ala Marıo Gomes pen Tomas Mıýller ıtalıan qaqpashysy Djanlýıdjı Býffonnyń qyraǵylyǵyn synap kórdi. Taım sońynda ıtalıalyqtar taǵy bir qaýipti shabýylǵa erik berdi.
Rasy kerek, oıynda dopqa egelik etý jaǵynan Germanııa qarsylasynan edáýir basym bolǵanymen, qaqpaǵa týralap qaýip tóndirý jaǵynan odan kóp asyp kete alǵan joq. Nemister bir-birlerine qaıta-qaıta dop jóneltip, ıtalıalyqtar aıyp alańynyń sheńberi syrtyn torýyldaı berýge kóp ýaqyt joǵaltty. Al bir sát burq etip kóterilip, sarq etip tógiletin qaýyrt shabýyl joqqa tán edi. Olar kezdesýdegi jalǵyz goldaryn 65-mınýtta qaqpashy Manýel Noıer laqtyryp jetkizgen dobyn Gomestiń aıyp alańyna kirgen Ionas Hektordyń aldyna shyǵaryp berýi arqyly saldy. Sol dopty qaqpa aldynda alǵan Mesýt Ozıl múlt ketpedi. Arada 3 mınýt ótkende Gomestiń ózi gol soǵyp kete jazdady. Munyń esesine, nemisterge jaý joq jerde Boateng óz jaǵyna gol saldyryp berdi. Aıyp alańy ishinde eki qolyn birdeı shapattap kókke kóterip turǵan ol penaltıdi qudaıdan ózi surap alǵandaı boldy. 78-mınýtta «núktedegi» soqqyny golǵa aınaldyra bilgen Leonardo Bonýchchı osylaısha kútpegen jerden esepti teńestirip ketti.
Qarsylastar budan keıin negizgi ýaqytty esep ózgermegen qalpy aqyryna deıin aparyp, ekstra-taım oınaýǵa da májbúr boldy. Onda da tarazy basynyń teńdigi aýmady. Al talaı júıkeni tozdyryp, birer oıynshyny qapyda qaldyrǵan penaltıler serııasy ekinshi aınalymǵa aýǵan kezinde nemisterdiń baǵyn jandyryp jiberdi. Ol 6:5 bolyp aıaqtaldy.
Shildeniń 3-i kúni túnde chempıonatta sensasııa jasaǵandardyń biri – Islandııa quramasy fransýzdardyń aldynda shyndap emtıhan tapsyrdy. Birden aıta keteıik, aral – memlekettiń komandasy bul synaqtan óte almady. Mundaǵy másele onyń osy kezdesýdiń qorytyndysynda jartylaı fınalǵa shyǵa almaı qalýynda emes, gáp ıslandtardyń úsh tústi jeıdelilermen ushyrasýda sonshalyqty qaýqarsyzdyq tanytýy týrasynda bolyp otyr. Buǵan bul kezdesýdiń birinshi taımynyń 4:0 bolyp, Fransııa paıdasyna sheshilip turǵanynyń ózi aıǵaq. Osy ýaqyt aralyǵynda Dıde Deshamnyń Olıve Jırý (12-mınýt), Pol Pogba (20), Dımıtrı Paıe (43) jáne Antýan Grızmann (45) syndy shákirtteri qarsy jaqtyń qaqpasy toryn aıqush-uıqysh soqqylarmen aıǵyzdap tastady. Ekinshi taımnyń 59-mınýtynda Jırý taǵy bir gol salyp, dýblge qol jetkizdi. Soǵan deıin (56) ıslandtar Kolbeınn Sıgtorssonnyń mergendigimen bir doptyń qarymtasyn qaıtarǵan. Oıyndaǵy sońǵy núkteni de olar Bırkır Bıarnasonnyń kúshimen 84-mınýtta qoıdy. Sóıtip, match 5:2 degen eseppen aıaqtaldy. Degenmen, qurlyq chempıonatynyń debıýtanty bolyp otyrǵan Islandııa quramasynyń shırek fınalǵa deıin jetýiniń ózi zor tabys. Muny osy match bastalar aldynda sol eldiń prezıdenti Ragnar Grımsson da áldeneshe ret aıtyp ótken bolatyn.
Endi alda – jartylaı fınaldyq oıyndar. Olar 6 shildede Portýgalııa men Ýelsti, 7 shildede Germanııa men Fransııany jasyl alańǵa shyǵarady.
Fınaldyq oıyn 10 maýsym kúni oınalady.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»