Keshe Astanada Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń tóraǵalyǵymen Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi ótti.
Oǵan Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Elmar Mamedıarov, Iran Islam Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Mohammad Djavad Zarıf, Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov jáne Túrikmenstan Respýblıkasy Mınıstrler kabıneti tóraǵasynyń orynbasary, Syrtqy ister mınıstri Rashıd Meredov qatysty.
Jıyndy ashqan Erlan Ydyrysov «Kaspıı bestigi» halyqaralyq kelisimderdi ázirleý men júıeleý qarqynyn údetýge aıryqsha nıettestik tanytylyp otyrǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, mundaı pishimdegi kezdesý Qazaqstanda alǵash ret uıymdastyrylǵan. Sondyqtan, osyndaı sıpattaǵy jıyndardyń nátıjesinde eń aldymen, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesine qatysty konvensııaǵa qol qoıylý kózdelmek.
«Kaspıı bestigi» memleketteriniń besinshi sammıtine daıyndyq júrgizý óte mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta bul otyrysty qazaq jerinde ótkizý josparlanýda», dedi óz sózinde syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy. Jalpy, arnaıy jumys toby aıasynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin retteý jónindegi kelissózder bastalǵaly 20 jyldyń bederi bolǵanyn bilemiz. Osy kezeń aralyǵynda barlyq tarap aıtarlyqtaı jumystar atqaryp, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq rejımine qatysty jekelegen túıtkilderdiń sheshilýine muryndyq bolǵanǵa uqsaıdy.
Erlan Ydyrysov óz sózinde jınalǵandarǵa osyndaı túıindegi sózin aıtty. «Kaspıı bestiginiń» quqyqtyq bazasy eń birinshi kezekte, Kaspıı teńiziniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi yntymaqtastyq týraly kelisimge negizdelip otyr. Atalǵan kelisim – negizdemelik qujat ári Kaspııdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jáne quqyqqa qaıshy árekettermen kúres boıynsha teńiz mańyndaǵy memleketterdiń ózara árekettestigi úshin quqyqtyq negiz qalyptastyrýshy. Budan bólek, búgingi tańda taraptardyń qaraýynda keleshektegi yntymaqtastyqty damytýǵa negiz bolatyn birqatar mańyzdy kelisimshart jobalary bar», – dedi E.Ydyrysov.
Jalpy, 2002 jyly alǵash ret Ashhabadta ótkizilgen Kaspıı sammıti joǵary deńgeıdegi birneshe kezdesýdiń ótýine uıytqy bolsa, Tegeran tórinde uıymdastyrylǵan ekinshi sammıt Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy Deklarasııaǵa qol qoıylýǵa sep bolǵan. Ol Deklarasııada Kaspııdiń quqyqtyq mártebesine qatysty birqatar elementterdi, sondaı-aq, taraptar arasyndaǵy halyqaralyq qarym-qatynastardyń jekelegen aspektilerin saıası deńgeıde bekitýge yqpal etedi. Al Bakýde ótken sammıt bes tarapqa ortaq eki mańyzdy qujattyń resimdelgenimen kópshilikke aıan. Olar: Kaspıı teńiziniń qaýipsizdigine qatysty yntymaqtastyq kelisimi jáne «Kaspıı bestigi» elderi prezıdentteriniń Birlesken málimdemesi. Buǵan qosa, Ázerbaıjan astanasynda lıderler Kaspıı teńizinen bekireni aýlaýǵa moratorıı tetigin engizý, teńizdiń bıoresýrsyn qorǵaý jóninde kelisimge kelip úlgerdi.
Kaspıı mańy elderi prezıdentteriniń qatysýymen Astrahanda ótken tórtinshi sammıt barysynda qol jetkizilgen qujattyń da teńizdiń quqyqtyq mártebesin nyǵaıtýdy kózdeıtini jóninde sala mamandary sol kezdiń ózinde sendire aıtqan bolatyn. Osydan keıin memleketterdiń sala mamandary túrli baǵytta, máselen, gıdrometeorologııa, sý bıore-sýrstaryn tıimdi paıdalaný, Kaspıı teńizinde bolýy múmkin tótenshe jaǵdaılardy aldyn ala eskertý jáne kedergilerdiń aldyn alý sekildi máseleler boıynsha jumystardy atqarýdy qolǵa ala bastady. Bir sózben aıtqanda, búginde Kaspıı teńizine qatysty túıtkilderdi sheshýde aýqymdy quqyqtyq baza bar jáne ol áldeqashan qalyptasqan. Al endigi jumys úderisi qalaı órbýi múmkin?
Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń aıtýynsha, «Kaspıı bestigi» bul qarqynmen toqtap qalmaq emes, túrli saladaǵy halyqaralyq kelisimderdi daıyndaý úderisindegi sharalar júıeli túrde júrgizile bermek. Bul týraly Syrtqy ister vedomstvosynyń basshysy: «Sózsiz, bizdiń kúsh-jigerimiz Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi Konvensııa jobasy jónindegi kelissózdi aıaqtaýǵa baǵyttalmaq. Bul negizgi zańdy qujat. Sondyqtan, ol Kaspıı mańy elderi qarym-qatynasynyń bolashaq «arhıtektýrasyna» negiz bolyp qalanbaq, sonymen qatar, atalǵan aımaqtaǵy turaqtylyqty damytýdy qamtamasyz etpek. Iаǵnı, búgingi jıyn Kaspıı mańy memleketteri basshylarynyń atalǵan Konvensııa jobasyna qatysty jumystardy aıaqtaý jóninde bergen tapsyrmalaryn nátıjeli túrde oryndaýmen ózekti bolyp tur. Bul qujatqa Qazaqstanda ótetin besinshi sammıt barysynda qol qoıý kózdelýde. Osy oraıda, barlyq tarapty ózara tıimdi sheshimderge qol jetkizý úshin ortaq konsensýsqa kelýge shaqyramyz», – dedi.
Sol kúni tústen keıin atalǵan jıynnyń qorytyndysyna arnalǵan brıfıng ótti. Onda Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa jobasyna, Kaspııdegi yntymaqtastyqtyń jeke baǵyttary boıynsha jumystyń barysyna, Qazaqstanda ótýi josparlanǵan besinshi Kaspıı sammıtiniń daıyndyǵyna baılanysty óz pikirin jetkizdi.
«Aldaǵy ýaqytta bekitilýi tıis Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa – Kaspıı teńiziniń, bul baǵyttaǵy atqarylatyn qyzmetterdiń barlyq salalaryna qatysty zańnamalyq negizdemeni retteıtin keshendi qujat. Sondyqtan, buǵan qatysty kelissózder uzaqqa sozylýda. Desek te biz osy Konvensııanyń jobasyna baılanysty jumystardy aıaqtaýǵa jaqyndap qaldyq», – dedi Erlan Ydyrysov.
Sondaı-aq, 2014 jyly Astrahan qalasynda (Reseı) ótken Kaspıı sammıtiniń qorytyndysy boıynsha konvensııa jobasynyń mátinine qol qoıýǵa kóshý týraly sheshim qabyldanǵanyn aıta kelip «Aldaǵy ýaqytta ótkeli otyrǵan Astana sammıtiniń negizgi qorytyndysynda atalǵan Konvensııaǵa Memleket basshylary qol qoıady dep kútilýde. Osy aralyqta biz Konvensııa sheńberinde kóptegen mán-mańyzy joǵary máselelerdi talqylap, nátıjesinde ortaq kelisimge qol jetkizdik. Degenmen, qujatta qamtylýy tıis máseleler óte kúrdeli bolǵandyqtan ári onda Kaspıı mańyndaǵy memleketterdiń múddeleri qamtylatyn kóptegen aspektiler qozǵalatyndyqtan bizge áli de biraz ýaqyt qajet», – dedi mınıstr.
E.Ydyrysovtyń sózine qaraǵanda, kezdesýde Kaspıı konvensııasynyń jobasyna baılanysty arnaıy jumys toby sarapshylarynyń basqosýy aldaǵy qyrkúıekte Tegeranda, sondaı-aq, qazan aıynda Ashhabadta ótetini týraly kelisilgen.
Osy arada aıta keteıik, 12 shilde kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov Astanaǵa Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleri keńesine kelgen Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovpen kelissózder júrgizdi. Taraptar óńirlik ózara damýdyń aǵymdaǵy jaı-kúıin jáne keleshegin, Qazaqstan men Reseıdiń saıası, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy yntymaqtastyǵyn talqylady.
«Sizdiń saparyńyz – bizdiń kóshbasshylarymyzdyń júıeli baılanystary negizin quraıtyn, eki el arasynda ornaǵan dástúrli úzdik qarym-qatynastyń taǵy da bir kórinisi dep sanaımyn. Sankt-Peterbýrgte jaqynda ótken kezdesý Qazaqstan men Reseıdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń barynsha nyǵaıa túsýine jol ashty. Jalpy, bizdiń baılanystarymyz ben ózara is-qımyldarymyz barlyq deńgeıde qarqyndy damyp keledi», – dep atap ótti E.Ydyrysov.
Eki eldiń óńirlik ıntegrasııalyq aıasyndaǵy birlestikterde jáne halyqaralyq uıymdarda, sonyń ishinde 2017-2018 jyldarǵy Birikken Ulttar Uıymy Kaýipsizdik Keńesine Qazaqstannyń músheligine erekshe kóńil bólindi.
Kezdesýde S.Lavrov: «Qazaqstandy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýymen quttyqtaımyz jáne aldaǵy eki jylda bul alańda da tyǵyz árekettestik ornatýǵa daıynbyz», – dedi.
Jalpy, kezdesý dástúrli túrde salıqaly jáne iskerlik mazmunda ótip, Qazaqstan-Reseı qarym-qatynastarynyń qalyptasqan strategııalyq jáne odaqtastyq sıpatyn taǵy da rastady.
Joldybaı BAZAR,
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»