Ázirge suraq kóp, jaýap az

– deıdi týrızm salasymen aınalysatyn «BESTKZ» operatorynyń dırektory Gúlmıra QAPENOVA Týrızmdi damytý elimiz ekonomıkasynyń órleýine yqpal etetinin halyqaralyq tájirıbeler kórsetip otyr. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaev jyl saıyn Qazaqstan halqyna joldaǵan Joldaýlarynda týrızmdi damytý týraly aıtyp keledi. Jergilikti týrızmniń mańyzy ekonomıkany damytýdan kem soqpaıtyny taǵy bar. Ol jas urpaqty eldi, jerdi súıýge, patrıotızmge tárbıeleıdi. Bul mańyzdy istiń Qostanaı oblysynda qalaı júrgizilip otyrǵany jóninde bizdiń tilshimiz «BESTKZ» týrıstik operatorynyń dırektory Gúlmıra Qapenovany áńgimege tartqan edi. – Gúlmıra Amangeldiqyzy, bıyl qostanaılyqtardyń demalysyn qaıda ótkizetini týra­ly joramal aıta alasyz ba? – Qazaqta «Asyń barda el tany berip júrip, atyń barda jer tany jelip júrip», degen sóz bar. Budan halqymyzdyń turmysynda qashan­da týrızmniń orny bolǵa­nyn bi­lýge bolady. Al qazirde tý­rızm qazaqstandyqtardyń ómir saltyna dendep enip keledi. Qos­ta­naılyqtarǵa qatysty aıtsam, bizdiń óńirde qys alty aı emes, odan da uzaq der edim. Úsh-tórt aı jazǵy maýsymda kúnge qyzdyrynyp, sýǵa túsip degendeı, demalý úshin kópshiliktiń teńizge barýdy qolaı kórip turatyny aıan. Elimiz táýelsizdigin alǵan jyldardan keıin teńizi bar elderge jurt erkin shyǵatyn boldy. Ásirese, Túrkııanyń orny bó­lek. Ol teńizi bar ózge elderge qaraǵanda, bizge birshama jaqyn jáne týrızmi jaqsy damyǵan, ınfraqurylymy jetildirilgen. Qazir qostanaılyqtar Túrkııaǵa ushý úshin Astanaǵa nemese kór­shi Reseıdiń qalalaryna baryp jatpaıdy, ushaq Antalııaǵa Qostanaıdan ushady. Bizdiń kom­panııa bıylǵy maýsymnyń alǵashqy týrısterin Túrkııaǵa shyǵaryp saldy. Qaltasynda 180 myń teńgedeı aqshasy bar adam Túrkııaǵa baryp, 10 kún erkin demalyp keledi. Degenmen, Túrkııadaǵy oqıǵa­larǵa baılanysty týrıster irkiletin bolsa, biz olarǵa teńiz jaǵasyna jaqyn ornalasqan Grekııa, Bolgarııa sekildi basqa elderdi balama retinde usynamyz. – Týrıster syrt elderge shyǵýdyń qaýpin oılasa, ózi­mizdiń elimizde de ózen-kól­derine shomylýǵa, demalýǵa bolatyn óńirler bar ǵoı? Olardy usynyp kórdińizder me? – Adamdardyń ózderi sońǵy ýaqytta Kaspıı teńizine, Bal­qashqa barýǵa suranys jasaıdy. Kaspıı teńiziniń jaǵasyndaǵy qumdy jaǵajaılarda jaz aılarynda sýǵa túsip, qyzdyrynýǵa bolady. Týrıstik áleýeti bar aımaq. Biraq bizdiń elimizde mun­daı aımaqtarǵa aparatyn kólik ınfraqurylymy áli nashar. Mysaly, Aqtaýǵa Qostanaıdan ushaq ta, tikeleı baratyn po­ıyz da joq. Ol úshin Astanaǵa, To­byl stansasyna barý kerek. Jurt Aqtaýdan buryn Antalııaǵa tezirek jetedi. Sońǵy eki aptada Kaspıı jaǵasynda demalýǵa birneshe suranys tústi. Biraq Kaspııdegi jaǵajaılarda týrıs­ter úshin barlyq qolaıly jaǵdaı bar dep aıta almaımyn. Soǵan qa­ramastan, Aqtaýdaǵy qonaq-úılerde qazirdiń ózinde oryn joq kórinedi. Balqashqa, Qapshaǵaıǵa barýǵa da qostanaılyqtar jol qıyndyǵynan irkile beredi. Tabıǵaty tamyljyǵan Býrabaı elimizdegi týrıstik aımaqtar ishin­de kósh bastaıdy. Biraq onda jaz aılarynda sýǵa shomylý mer­zimi tym qysqa. Sý sýyq. Eli­­­­miz­degi demalýǵa qolaıly óńir­lerde ázirge ınfraqurylym álsiz bolǵandyqtan, qos­tanaı­lyq­tar da qy­zyqty syrt elderden izdeıdi. Bul kórinis ázirge osylaı bolyp tur. – Degenmen, jergilikti týrızm qalaı damyp keledi? – Ult Jospary – Elbasy N.Nazarbaevtyń bes ıns­tı­tý­ttyq reformasyn júzege asyrýdyń 100  naqty qadamynda týrızmdi damytý isi aıqyndalǵan. Ol árıne, jergilikti týrızmdi damytýǵa ba­ǵyttalǵan. Investorlar tartý úshin de aldymen týrıstik áleýeti bar óńirler ábden naqtylanyp, zert­telýi kerek. Al ondaı jerler bizdiń oblysta da bar. Qostanaı oblysynda ataqty Naýyrzym qoryǵy tunyǵy buzylmaǵan tuma tabıǵatymen týrısterdi tartady degen úmitimiz bar. Úsh jyldan beri júrgizilgen jumystardan ke­ıin oǵan týrısterdi ótken jyly birinshi ret apardyq. Ondaǵy sýy zámzámdaı tunyq, tushy bulaqtar, álemde esh jerde kezdespeıtin aǵ­ash túrleri, boz, seleý sekildi shóp­ter, túrli gúlder, «Qyzyl kitapqa» engen janýarlar – týrıs­ter úshin qyzyqty bolatyny sóz­siz. Jalpy, bizdiń oblysta tabıǵat týrızmi jaqsy damıtyn bolady. Torǵaı dalasynyń kórki men etnotýrızmi, arheologııalyq, tarıhı eskertkishteri de týrızmge suranyp tur. Aıtpaqshy, Torǵaıǵa da týrısterdiń aldy bara bas­tady. Sonymen qatar, Denısov aýdanynda ekinshi Arhaım atal­ǵan arheologııalyq nysan da týrıs­terdi tartady dep oılaımyz. Lısa­kov qalasynyń túbindegi qola dáýiriniń eskertkishinen alyn­ǵan 400-den asa qumyralary bar mýzeı de týrısterge óte qy­zyq­ty bolary sózsiz. Bul mý­zeıdiń Qazaqstanda balamasy joq. О́tken jyly máskeýlik bir áıel Qostanaı qalasyna qonaqqa kelipti. Ol bizdiń týrıstik opera­tor kompanııasyna kezdeısoq ki­rip, «Oblysta, qalada kóretin qan­­daı qyzyqty jerler bar?» dep surady. Biz birinshi ret Naý­y­­­r­­zym qoryǵyna onshaqty adamnan turatyn týrıster tobyn aparǵaly otyrǵanbyz. Álgi áıelge de usynys jasadyq. Eki kúnge jol­dama 10 myń teńge ekenin aıt­qanymyzda, ol sonshalyqty arzandyǵyna mıyǵynan kúlip aldy da, barýǵa birden kelisti. Naýyrzymnan kelgen soń qo­ryqtyń tabıǵat baılyǵyna tamsanyp, aýzynyń sýy qurydy. Sóıtsek, ol Máskeýde týrıstik kompanııada qyzmet isteıtin osy salanyń mamany eken. Ol qazirgi ýaqytta Máskeý, Eýropanyń iri qalalary sekildi megapolıs­te tu­ratyn adamdar úshin tuma ta­bıǵattan artyq týrızm joq ekenin aıtty. – Kelesi jyly EKSPO-2017 kórmesine Naýyrzym qoryǵyn týrızm nysany retinde qatys­tyrý jobalaryńyz qalaı jú­zege asyrylyp jatyr? – Bizge ótken jyly EKSPO-2017 ulttyq kompa­nııa­­­sy­nan osy kórmege keletin qonaqtardy aparatyn týrıstik baǵyttar usyný týraly hat kelgen bolatyn. Bizdiń «Naýyrzym qoryǵy» týrıstik baǵyty týraly usynysymyz olarǵa unap, ekijaq­ty memorandýmǵa qol qoıdyq. О́simdiktiń 687 túri, ańnyń 44, qustardyń 282, onshaqty balyq túrleri bar, eki iri ózen aǵatyn erekshe tabıǵı landshaft – Naý­yrzym qoryǵynyń IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı jáne tabıǵı murasy tizimine enýi «qy­zyqty kórmek úshin» deıtin sheteldik týrısterdiń yntyzaryn oıatary haq. Memorandým aıasynda biz EKSPO-2017 kórmesine kelgen sheteldik qonaqtardy qabyldaımyz. Aldaǵy tamyz-qyrkúıek aıynda EKSPO-2017 ulttyq kompanııasynan ınspek­sııalyq tekserý bolady, olarmen qosa sheteldik týrıstik kom­panııalardyń ókilderi de keledi. Sonda «Naýyrzym qoryǵyn EKSPO-2017 kórmesine kelgen sheteldik týrısterge kórsetýge bola ma, bolmaı ma?» degen má­se­le túbirli sheshimin tabady. Ma­myr aıynyń aıaǵynda ǵana aldyn ala tekserý jumysy re­­­tinde «Na­ýyrzym qoryǵy» týrıstik baǵytyna aqparattyq týr ótkizildi. Biz sheteldik týrıs­terge tuma tabıǵatpen qatar qa­zaq­tyń ulttyq taǵamyn, dástúri men turmys-saltyn, oıynyn múm­kindiginshe kórsetýge tyrysamyz. Týrda ulttyq kompanııa ókil­deriniń bergen baǵasy jaman emes, demek, EKSPO-2017 kórmesine qatysamyz degen úmitimizden qol úzgimiz kelmeıdi. – Endi jergilikti týrızmdi damytýǵa ne kóldeneń tur? Osy jaıynda aıtsańyz. – Men taǵy da «Naýyrzym qoryǵy» nemese «tuma tabıǵatpen birge» týrıstik baǵytynan bas­taıyn. Oǵan kóktemnen beri 90 adam apardyq. Bul endi bastalǵan is úshin az emes. Týrıster bir jáne eki kúndik joldamalar alady. Ol tipti arzan. Balalar úshin 8 myń, eresekter úshin 13 myń teńge ǵana. Týrısterdiń kóbi mamyr aıyn­daǵy Naýyrzym qyrlaryn qaptaǵan qyzǵaldaqty kórgisi keledi. Bizdiń jumysymyzdy ın­ternetten qaraǵan bir qyz Na­ý­y­rzymdy kórý úshin Astanadan arnaıy keldi. Naýyrzymǵa týrıs­ter jap­paı barý úshin onyń ınf­ra­qu­rylymyn damytýymyz ke­rektigin ózińiz de bilip otyrǵan shy­ǵarsyz. Birinshiden, oblys ortalyǵynan jol alys, 200 shaqyrym júremiz. Naýyrzym aýdanynyń ortalyǵyna jetken soń, qoryqqa deıin taǵy biraz jú­rýge týra keledi. Tabıǵat aıasyna asfalt salýǵa bolmaıdy, qumnan ótý úshin júrdek ma­shına kerek. Qaladan ondaı júrdek kólik jaldaý qymbatqa túsedi. Osy jaǵy qıynyraq. Týrısterdi aýdan ortalyǵyndaǵy «Aıman-Sholpan» shaıhanasynan tamaqtandyramyz. Osy Naý­­yr­­­zym qoryǵyn týrızm nysany etý birazdan beri sóz bolyp júr­gendikten, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi qyzmet kórsetýdi jaq­­sy ıgerip keledi. «Aıman-Shol­panda» qazaqtyń ulttyq ta­ǵamdarynan aýyz tıgen týrıst ony kópke deıin umyta almaıtyny anyq. Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵanym, bizde ishki týrızm endi táı-táı basyp keledi. Biz eń bastysy ózimizdegi bardy baǵalap, ony týrısterge áspettep kórsete bilýimiz kerek. Qostanaı óńirindegi tuma tabıǵat pen arheologııalyq nysandar ishki týrızmniń negizin qa­laıdy. Bizge sheteldegi týrızm ınfraqurylymyn sol kú­ıinshe kóshirýdiń qajeti de joq shyǵar dep oılaımyn. Mysaly, Naýyrzym qoryǵyna kirerdegi qumdy biz aparǵan týrıster jaıaý júrip ótti. Dońǵalaǵy qumǵa batyp ketetin mashınany ıterip ót­kizedi. Tuma tabıǵat aıasynda jaıaý, tipti, jalań aıaq júrýdiń ózi týrısterge erekshe kóńil kúı syılaıtynyn baıqadyq. Alaıda, týrısterdi sharshatýǵa bolmaıdy. Olar demalyp otyratyn oryndyqtar, dárethanalar, ta­bıǵat aıasynda tamaqtanatyn ult­tyq naqyshtaǵy stoldar, kıiz úı túrindegi shatyrlar sekildi qo­laıly jaǵdaılar jasamasaq isimiz alǵa júrmeıtini anyq. Mundaı másele tek Naýyrzym qoryǵyna emes, týrızm baǵytyna suranyp turatyn óńirdegi tabıǵaty kórkem jerlerdiń barlyǵyna ortaq. – Ony kim jasaıdy? – Áńgime osynda. Mysaly, tabıǵat týrızmi tek jaz aılarynda jaqsy júrmek. Qystyń óz qyzyǵy bolǵanymen, bizdiń óńirde omby qardan jol jabylyp qalǵanda, týrızm týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyǵyraq. Al shamamen tórt aıǵa sozylatyn týrızm maý­sy­my úshin alynǵan kólikti, ornatylǵan dárethanalardy, basqa da kerek-jaraqty 8 aı boıy kim mindetine alyp kútedi? Oǵan qarjy qajet. Eger týrızm úshin ınfraqurylymnyń bar­lyǵy memleket tarapynan jasalýy tıis bolsa, oǵan oblystyq, respýblıkalyq bıýdjetten orasan qarjy bólinýi tıis. Búgin bıýdjet oǵan daıyn emes. Al ınvestorlar paıdanyń sheti kórinbeı kelmeıdi. Ishki týrızmdi damytýǵa atsalysqysy keletin týrıstik operatorlardyń ázirge qarjy bóletindeı áleýeti joq. Bizdegi tabıǵat jáne arheologııalyq tý­rızmniń ınfraqurylymy kıiz úıdiń yqshamdylyǵyndaı erekshelikpen jasalýy tıis. Oǵan mamandardyń da izdenisi kerek sekildi. Mysaly, Torǵaıdaǵy geoglıfter týraly aqparat jer sharyn sharlap ketti. Oǵan sheteldik ǵalymdar erekshe yqylas tanytyp otyr. Ol týrıster úshin de qyzyqty bolatyny sózsiz. Biraq sonsha alys jol júrip, at arytyp Úshtoǵaıǵa kelgender qalyń shyqqan shópten basqa eshteńe de kóre almaıdy. Geoglıfterdi kóz jeterlik bıik munaraǵa shyǵyp qana kórýge bolady. Ondaı munara ázirge arman ǵana. Ony kim salady, kim kútedi? Mine, suraq kóp, jaýap az. Ekinshiden, ishki týrızmdi damytýǵa elimizdegi zańnamalar da demeý bola almaı otyr. Mysaly, ba­lalar tobyn qaladaǵy kórikti jerlerge aparý kerek boldy de­lik. Qalada balalar tobymen júrý úshin aldyn ala qalalyq ákimshilikten ruqsat qaǵaz kerek. Týrıster mingen avtobýsqa eskertkishterdiń qasyna toqtaýǵa ruqsat joq. Osyndaı usaq-túıek kedergiler ishki týrızmdi damytý baǵytyndaǵy jumysymyzda kúndelikti aldymyzdan shyǵyp otyrady. Mysaly, týrızmi da­myǵan elderde bulaı emes. Týrıst Anglııadaǵy kórem degen nysanyn siltemeler ar­qy­ly taýyp barady. Bizdiń Qos­tanaı qalasyna kelgen qo­naq Altynsarın babamyzdyń ke­senesin taba almaıdy. Bul – shyndyq. Shetelderde týrızmniń túri óte kóp, aqsha túsedi-aý degen múmkindikti qur jibermeıdi. Mysaly, Sankt-Peterbýrgte týrısterge eski kommýnaldyq pá­terlerdi aralatady, eski úı­ler­diń shatyryna shyǵarady. Osynyń barlyǵy da týrızm dep esepteledi. Bolashaqta týrızmniń bizde de damıtynyna bek senimim bar, armanym odan da asqaq. Al ázirshe tek entýzıazmmen ǵana jumys is­­tep jatyrmyz. О́ıtkeni, ishki týrızmdi biz endi bastadyq. – Ashyq áńgimeńizge rahmet. Tabys tileımiz! Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan»  QOSTANAI