Arqalaǵan júgi – asqaraly taýdaı

Joǵary oqý oryndarynda ǵylym men bilimdi ushtastyrý qaı kezde de basty másele bolyp sanalǵan desek, bul rette «Astana medısına ýnıversıteti» AQ-nyń bıohımııa kafedrasy ǵalymdary men oqytýshylarynyń otandyq ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbekteri ushan-teńiz. Búgingi áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amankúl Seıtembetova esimi Qazaqstandaǵy otandyq dári-dármekter men preparattar óndirisin órkendetýge aıtarlyqtaı úles qosqan sondaı tanymal ǵalymdar qatarynda.   Elimizdiń soltústik óńiri men Ortalyq Qazaqstan qoınaýy qa­shannan emdik qasıeti mol shóp­ter men ósimdikterge baı qu­nar­ly meken sanalady. Mysaly, ǵa­lym-mamandardyń Qaraǵandy «Fıtohımııa» halyqaralyq ǵy­lymı-óndiristik holdıngi (dırektory UǴA akademıgi Serǵazy Ádekenov) jetekshiligimen birlesip shyǵarǵan dári-dármekteriniń deni osy aımaqtardaǵy ósimdikter sy­ǵyndylarynan alynǵan. Atap aıtqanda, Astana medısı­na ýnı­versıteti ǵalymdary qa­tysýymen qaterli isikke qarsy «Arglabın», «Salsokollın», «Saý­salın», sonymen qatar, júrek-qan tamyrlary júıesi aýrýlaryna qoldanylatyn «Ate­rolıd», «Ekdıfıt» preparattary óndiriske engizildi. Otandyq ónim­derdiń attary qazirdiń ózinde alysqa uzap, sheteldik áriptesteri tarapynan joǵary baǵalanýda. «Arglabınniń» shıpalyq qasıeti Germanııadaǵy «Leonardıs Klı­­nık», AQSh-tyń Hıýston shta­tyndaǵy «Nıý Onkolodjı Labz», Máskeýdegi N.N.Blohın atyndaǵy Reseı onkologııalyq ǵylymı or­ta­lyqtarynda dá­leldengeni – Qa­zaqstan farmasevtıkasy úshin úl­ken jetistik. «Búginge deıin onyń kómegi­men 2500-den astam adam emdelip, klınıkalyq qoldanysta 76 pa­ıyzda oń tıimdilik berdi. Qazir ty­qyr jýsan ósimdiginen alynǵan seskvıterpendi lakton sýbstansııasy negizinde tamyr júıesi arqyly jiberýge arnalǵan lıofıldengen túri de shyǵarylýda» deıdi aqparat derekteri. Muny aıtyp otyrǵanymyz, kóbine ónim óndirýshiler týraly kóp maǵ­­lumat berilgenmen, esesine, ǵalymdar eńbegi tasada qalyp qoıyp jatatyny ókinishti. Sebebi, syǵyndylar «Fıtohımııa» ónim­derine aınalǵanǵa deıingi aralyqta atqarylatyn basqa jumystar tolyp jatyr. Mysal úshin aıta­tyn bolsaq, bir preparatty jasap shyǵarýǵa kóptegen mamandar qatystyrylady. Alǵashqy kezeńde botanık ǵalymdar ta­qyr jýsan, túımedaq, t.s.s dala ósim­dikterin jınap, syǵyn­dyla­ryn ázirleıdi. Ekinshi kezekte bıohımııa kafedrasynyń ǵalym­dary laboratorııalyq zertteý ju­mystarymen, ıaǵnı olardyń quramyndaǵy antıoksıdanttyq qasıetti anyqtaýmen aınalysady. Ǵalymmen áńgimeleskenimizde, mundaı asa aýqymdy izdenister úshin ýnıversıtette arnaıy bıo­hımııalyq zerthana ashyl­ǵanyn, aldaǵy ýaqytta muny akkredıta­sııadan ótkizýge daıyndyq ju­mystary qolǵa alynǵanyn aıtty. О́ıtkeni, bul keleshekte halyqpen tyǵyz jumys isteý úshin, tapsyrysty múdirissiz qabyldaýǵa, nátıjelerdi jaqsartýǵa jáne ǵylymı jetistikterdi halyq­aralyq deńgeıde kórsetýge múmkindik beretini tilge tıek etildi. Búgingi tańda zerthanada spektrofotometr, fotoelektrokalorımetr qurylǵylary múltiksiz qyzmet etýmen qatar, munan keıin de teh­nıkalyq jabdyqtar zamanaýı ta­lapqa saı jańǵyrtyla beretinin jetkizdi. Amankúl Jaqaıqyzyn alań­datatyn taǵy bir túıtkildi másele – keıbir derek kózderi boıynsha qazirgi tańda Qazaqstanda on­kologııalyq aýrýdyń ártúrli etılogııasymen naýqastanǵan 250 myńnan astam syrqat tirkelgen eken. Osy rette kafedra mamandary adam aǵzasyndaǵy qartaıý, kúıik shalý prosesterin, qaterli isik aýrýlaryn toqtatatyn preparattardy oılap tabýmen úzdiksiz aınalysa beretinin alǵa tartty. Máselen, «Arglabınge» suranys jylyna 5 mıllıon ampýlany quraýy otandyq ónimniń sapalyq deńgeıi óse túskenin kórsetedi. Bul dári álemniń 11 elinde patenttelgen eken. Demek, Qazaqstan ǵalymdarynyń jetistigi álemdik básekede joǵary baǵaǵa ıe degen sóz. Bul oraıda ǵylymı izdenister aýqymynyń jyldan jylǵa ul­ǵaıýy qýantady. Búginde 225-ten astam ǵylymı eńbekter men monografııanyń avtory týraly sóz qozǵaǵanda, medısınalyq JOO stýdentteri úshin 1994 jyly qazaq tilinde jaryq kórgen «Bıohımııa» oqý quralyna aıryqsha toqtalýdyń jóni bar. Keıin 2007 jyly bul eńbek tolyqtyrylyp qaıta basylyp shyqty. Bir aıta ketetin jaıt, 2006 jyly memlekettik standart qabyldanǵan kezde oqý quraly tıptik baǵdarlamada qa­­zaq tilindegi negizgi oqýlyq bolyp tabyldy. Munan bólek «Bıohımııa suraqtary men jaýaptary» oqý quraly men on shaqty oqý-ádistemelik materıaldaryn shyǵarǵan ǵalymnyń máskeýlik áriptesi E.S.Severınniń JOO stýdentterine arnalǵan «Bıohımııa» kitabyn qazaqshaǵa aýdarýy aıtarlyqtaı úlken ju­mys bolyp tabylady. A.Ja­qaı­­­qyzynyń orys ǵalymy A.Kısh­­­­kýnnyń «Klınıkalyq la­bora­torııalyq dıagnostıka» atty eń­begin tárjimalaýy da qazaq tildi jas mamandardyń ıgiligi úshin baǵa jetpes qundylyq sanalady. Ádette, medısına qyzmetkeri úshin adamǵa durys dıagnoz qoıa bilý eń birinshi orynda turady. О́ıtkeni, eńbektiń nátıjesi tikeleı osyǵan táýeldi. Ǵalym sondyqtan bul kitap tek JOO stýdentteri úshin ǵana emes, sondaı-aq jas mamandar men medısına qyzmetkerlerine óte paıdaly eńbek dep baǵalaıdy. Orta mektepti kúmis medalmen bitirgennen keıin Qyzylorda qalasyndaǵy N.V.Gogol atyn­daǵy memlekettik pedagogıkalyq ıns­tıtýtynyń jaratylystaný fakýltetine oqýǵa túsip, «Hımııa jáne bıologııa pániniń oqytýshysy» mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip shyqqan Syr maıtalmanynyń odan keıingi búkil sanaly ǵumyry Qazaqstan ǵylymyn damytýmen ush­tasyp jatyr. Atap aıtsaq, 1971jyly Máskeý qalasyndaǵy KSRO ǴA elementorganıkalyq qo­sy­­lys­tar ınstıtýtynyń reaksııalar mehanızmderi laboratorııa­syna stajer-izdenýshi retinde oqýǵa jiberilse, al 1973 jyldan bas­tap ınstıtýttyń «ele­men­t­organıkalyq qosy­lys­tar hımııasy» maman­dyǵy bo­­ıynsha aspırantýrada bilim aldy. 1979 jy­­­ly Amankúl Jaqaıqyzy «ѴI v toptyń ótpeli metaldar­y­nyń sık­lopentadıenılıdtik jáne pentafýlvendik lıgandtarymen P – kompleksterin sıntezdeý jáne olardyń qasıetterin zertteý» ta­qyryby boıynsha kandıdattyq dıssertasııasyn KSRO ǴA ele­men­torganıkalyq qosylystar ınstıtýtynyń dıssertasııalyq qorǵaý ǵylymı keńesinde tabys­ty qorǵap shyqty. Ǵalymnyń birqatar eńbekteri halyqaralyq basylymdarda jaryq kórdi. 2003 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵan bilikti mamannyń jetek­shilik etýimen 4 kandıdattyq dıssertasııa (Qulmaǵambetova E.A., Zeınýldına A.S., Iаkovenko G.I., Ahmedıarova E.A.), ondaǵan dıplom jumystary qorǵaldy. Ǵalym eńbegi elenip, «Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi», «Qurmetti ustaz» tósbelgilerimen marapattaldy, A.Baıtursynov atyndaǵy «Sańlaq avtor» medaliniń ıe­geri atandy. Sonymen qatar, ýnı­versıtettiń «Úzdik dáriskeri», «Úzdik tálimger-2012» dıplomda­ryn ıelenip, 2011-2012 oqý jyl­daryndaǵy kásibı qyz­metteriniń qorytyndysy bo­ıynsha Amankúl Jaqaıqyzy Astana medısınalyq ýnıversıte­ti­niń teoretıkalyq kafedralary ara­­synda «Úzdik tálimger» ata­lymynyń jeńimpazy atandy. Qazirgi kezde professor A. Seı­tembetova 40 jylǵa jýyq ǵy­lymı-pedagogıkalyq qyzmetin ýnı­versıtettiń jalpy jáne bıo­logııalyq hımııa kafedrasynda jalǵastyrýda. О́mirlik jary Talǵat Seıtembetov te – hımııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor, kafedra meńgerýshisi. Ot­basy shattyǵyna bólengen aıaýly ananyń gúldeı qulpyrtyp ósirgen qyzdary da bir-bir salanyń bilikti mamany. Álııa – ekonomıst, al Aınagúl Astana medısınalyq ýnıversıtetinde klınıkalyq bólimniń basshysy. Olar da otbasyn quryp, ómirden óz oryndaryn tapqan. Bylaısha aıtqanda, ǵylym men bilimdi ushtastyryp júrgen jandar kóp, al endi ǵy­lym, bilim jáne soǵan qosa otbasy qundylyqtaryn, qasıetti úsh arbany qatar súıreý óte sırek kezdesetin qubylys. Qazaq áıeliniń boıynan osy úsh qasıettiń birdeı tabylýy qandaı ǵanıbet deseńshi! Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan» Sýrette: ǵalym Amankúl Seıtembetova