Shyndyq. Adaldyq. Ádildik

Adamdy adamnyń óltirýge qaqy joq. Tipti, memleket te jaza retinde adamdy óltirýge toqtaý salyp jatady. Qandy qol kánigi qylmyskerdiń ózi birneshe jyldy arqalap, tas qapasqa qamalsa da, onyń ómirine eshkim balta shaba almaıdy. Biraq solaı eken dep, adamdar adam óltirýden qalys qalyp jatqan joq. Alyp qashady, zorlaıdy, óltiredi, áıteýir, adamǵa adam degenin jasaıdy. Artynan bar bolǵany ómir baqı bas bostandyǵynan aıyrylýǵa sottalady. Al bulardyń arasynda kim joq deısiz, naǵyz baskeseri de, qosaq arasynda qosa ketkeni de kezdesedi. Ondaı jazyqsyz jandardyń taǵdyryn syndyrýǵa kim sebepker bolady? Senseńiz de, senbeseńiz de aıtylatyn bir jaıt, oǵan naǵyz adam óltirýshini izdeýshi adamdardyń ózderi keıde sebepker bolady eken. Sondyqtan naǵyz qylmysker men jazyqsyz jandy aıyra alý qaı zamannyń bolmasyn kókeıtesti máselesi. Demek, qylmystyq isterdi saralaý, zerdeleý, dáleldemelerdi tarazyǵa tartý, adam óltirdi degendi kináli nemese kinásiz dep taný, ómir baqı kórer jaryǵynan aıyryp, tar qapasqa toǵytý – aıtýǵa ǵana ońaı. Iá, qylmystyq isterdi qaraý sol qylmystyń qalaı jasalǵanyn zerdelep shyǵý ǵana emes, onyń aýyr­lyǵyn sezinip, qasiretin júrek­ten ótkizý. Sondaıda adam­ǵa demeý bolar adaldyq, ádildik, shyndyq qaǵıdattary ǵana. Shy­naıy aqıqatqa jetkizer úsh negiz – osy. Daýlasa qalǵan jannyń aldan kúter ári arqa súıer úmiti de osy úsh-aq nárse. Taǵdyry tarazyǵa tar­tyl­ǵanda kózdegeni osy talap aıasynan tabylyp jatsa, sot meniń quqyǵymdy qorǵady dep jany jaı tabady. Al bul oraıda ekinshi taraptyń, ıaǵnı ekinshi jaqtyń talaby tasqa soǵylyp degeni bolmaı qalsa, sot meniń quqyǵymdy qorǵamady, meniki durys edi, biraq ony eskermeı bura tartty deıdi. Qylmystyq istegi mundaı keleńsiz kórinister kóptiń kóńilin kúpti eteri de jasyryn emes. Qýdalaý organdarynyń qatesin anyqtaýda sot organdarynyń atqa­ratyn qyzmeti zor. Adamǵa qysym jasalyp suraý alynǵan tek­seris­terdiń syryn sot qana bile alady. Bul, barshamyz jalyqpaı aıtatyndaı, ádildikke jetýdiń jalǵyz ǵana joly. «Mine, sol jurt ańsaǵan ádildikti ornatý úshin búginde biz sot júıesinde kóptegen jańalyqtar men ózgeristerdi alǵa tartyp otyrmyz», deıdi osy bir kókeıtesti taqyrypta sot júıesiniń jańa qyzmeti týraly áńgimelep bergen Joǵarǵy Sottyń qylmystyq ister jónindegi alqasynyń tóraǵasy Abaı RAHMETÝLIN. Aıtsa aıtqandaı-aq, aǵymdaǵy jyldan bastap, elimizdiń sot salasy jańa júıe boıynsha jumys istep jatyr. Bul ózgeris kózi qaraqty oqyrmandar men jańalyqtarǵa jaqyn júretin jandarǵa, etene tanys ekeni sózsiz. О́ıtkeni bizdiń halqymyz qashan da jaqsylyqqa jany qumar ǵoı. Jaqsylyq bizdi jańa jetistikterge, oılaǵan isimizge, ańsaǵan murat-maqsattarymyzǵa jetkizedi deımiz. Mine, osy oraıda Memleket basshysynyń Bes ınstıtýttyq reformasy boıynsha «100 naqty qadam» Ult Jos­parynda belgilengen minde­t­terdi, ásirese sot salasy qyzmet­ker­lerine oryndaý halyqqa – jaqsylyq, sýdıalarǵa – abyroı ákelmek. Al onda Ult Josparynyń zań ústemdigin qamtamasyz etý baǵy­tynda 11 qadam túgel sot júıe­sine arnalyp otyr. Álemdegi ozyq otyz eldiń qatary­na ený úshin Qazaqstannyń tek ekonomıkasy, saıası, mádenı jaǵdaılary ǵana emes, quqyqtyq salasy damyp, osyǵan saı sot júıesi aıtarlyqtaı alda bolýy qajet. О́ıtkeni, mundaı reformalar ne úshin, qandaı maqsatpen shyǵarylady? Árıne, eń aldymen ol halyqqa tıimdi bolýy qajet. Qandaı jaǵdaıda bolmasyn adam­nyń quqyǵy qorǵalýy tıis. Bul oraıda atalǵan Ult Josparynda aıtylǵandaı, endi naqty talap alqabılerge de qoıylyp otyr. Zań ústemdigin qamtamasyz etýde basymdyq berilgen «100 naqty qadamnyń» 21-qadamyna sáıkes, alqabıler soty qoldanylatyn salalar aıasy keńeıtildi. Eń mańyzdysy, alqabıler soty mindetti túrde qatysatyn qylmystyq isterdiń sanattary anyqtaldy. Elbasy qol qoıǵan jańa zańǵa saı, alqabıler qatysatyn sottardyń qaraý­yn­daǵy isterdiń aıasy ulǵaıyp, qosymsha tórt qurammen tolyqtyryldy. Jalpy, memleket tarapynan kóńil bólingen saıyn, bul júıe ózi­niń tıimdiligin kórsetip keledi. Atap aıtqanda, 2010-2014 jyldary alqabılerdiń qatysýymen 133 adamdy aqtaý týraly úkim shy­ǵa­ryldy. Bul kórsetkish alqa­bı­lerdiń qatysýymen qaralǵan qylmystyq ister boıynsha sottalǵan adam­dar­dyń 8,5 paıyzyn qurady. Iаǵnı, bul derekter alqabıler is­ter­di qaraý prosesi kezindegi aq­taý úkiminde úles salmaǵynyń edáýir basym bolǵanyn rastaıdy. Máselen, buryn olardyń aldyna atý jazasyna kesý men ómir boıy­na bas bostandyǵynan aıy­rýǵa tartylǵandardyń taǵ­dyryn sheshý talaby qoıylsa, endi adam ur­lap, aýyr halge ushyratý jáne jasós­pirimderdi zorlaý qylmysy bo­ıynsha quram qosyldy. Mundaı ister asa aýyr qylmystyq sanatta bolǵandyqtan alqabıler qaty­sýy­men qaralatyn bolady. Biraq aıypkerdiń adamdy ur­laǵany nemese jasóspirimdi zor­la­ǵany qýdalaý organdary arqyly tekserilip, sot aldyna anyqtalyp kelip tursa, onda nelikten onyń kináli, kináli emestigine bas aýyr­týdyń qajet bar deıdi bireý­ler. Rasynda, alqabılersiz-aq sýdıa­nyń ózi ondaı adamdy sottap jibermeı me? Sottaı almaıdy. Nege? О́ıtkeni, sot tekserýdiń zań­dy­lyǵyna kóz jetkizbeı, dálel­der­diń naqtylyǵyn zerdelemeı, qos taraptyń ýájderin elep-ekshemeı aqıqatty aıta almaıdy. Adamnyń aıyby zań júzinde aıqyndalyp tursa ǵana aqıqat aıtylady. Al ony alqabıler aldynda anyqtap berý úshin bir taraptan qorǵaýshy, ekinshi jaqtan aıyptaýshy, ıaǵnı prokýror saıysqa túsedi. Olar óz pikirlerin ortaǵa salyp, ýájderin dáleldep beredi. Mine, bulardyń dáleldemelerin tyńdaǵan alqabıler de ony ish­terinen sarapqa salyp, qory­tyn­dy shyǵaryp, bıýlletenge sot­talý­shynyń kinási bar ma, joq pa degen bir aýyz sózdi belgileıdi. Osy­laısha halyq mundaı adamdardy alqabıler arqyly ózderi sottaıdy nemese aqtaıtyndyǵyn aıtady A.Rahmetýlın. Árıne, alqabıler ınstıtýtyn engizý barysynda talaı aı­tys-tartystyń bolǵany belgili. Bir­qatar adamdar, onyń ishinde tipti zańgerlerdiń ózderi de qalaısha kásipqoı sýdıa emes, kerisinshe quqyqtan eshqandaı habary da ári zań bilimi de joq adamdar eń joǵary qylmystyq jazany taǵaıyndaýǵa qatysa alady dep, o basta shý kótergeni belgili. Olar qalaı­sha kináli, kináli emes dep adam taǵdyryn sheshe alady dep tartys týǵyzdy. Biraq alqabıler alǵash ret Qazaqstanda ǵana qoldanysqa enbegeni ras, ol damyǵan elderdiń tájirıbesinde baıaǵydan beri bar. Sondyqtan onyń qoǵamǵa berer paıdasy zor ekeni aıqyndalyp, sonaý 2007 jyldan beri jumysyn bastap, óz tıimdiligin kórsetti. Alqabıler ınstıtýty engizil­geni­men onyń quramyn daıyndaý, alǵashqyda qıyndyqqa soqtyrǵany belgili. Qoǵam daıyn emes pe, áı­teýir, alqabılerdi irikteý barysy orasan kedergilerge ulasyp otyrdy. О́ıtkeni, jergilikti ákimdikter ázirlegen tizimdi daıyndap, odan soń tekserile kelgende qarasa, arasynda tipti júıkesi syr bergender, buryn sottalǵandar, sheteldik azamattar da, t.b. adamdardyń da qosylyp ketetini talaı anyqtaldy. Demek, ákimdik usynǵan alqabıler tizimi arasynda nebir adamdar bolady degen sóz. Keıde olarǵa senim­sizdik artylatyny da sondyq­tan ba deımiz. Bul jerde keıde kópshilik, nelik­ten aýdandyq, oblystyq sot­­tar­­dyń shyǵarǵan sheshimderi óz­gerissiz qalyp jatady deıtini taǵy bar. Árıne, eger zań boıynsha ol sheshimder durys shyǵarylǵan bolsa, ony qalaısha durys emes dep aıtýǵa bolady, deıdi A.Rah­metýlın. Qylmystyq ister jónin­de­gi alqa tóraǵasynyń pikiri boıynsha, sot jumysyn statıstıkamen múlde baılanystyrmaý qajet. Bireýler sottarda aqtaý úkim­deri az dep aıtady nemese kóp deıdi. Muny qalaı túsinýge bolady? Statıstıka boıynsha jaǵym­dy aqparat berý úshin aqtaý úkimi osynshama, al ózgerissiz qal­dyrý osynshama dep qoldan quras­tyrylý qajet pe? Bul adam taǵ­dyry ǵoı. Bul múmkin emes qoı. Onyń ústine qazirgi ýaqytta qýdalaý organyna da aıryqsha talaptar qoıylýda. Olardyń durys tekserilmeı jiberilgen isteri sotta sheshimin tappasa, qaıta tekserilip, buzylyp jatsa, onda olarǵa da suraý salynady. Shıki isteriniń sottan ótpeıtindigin tergeý organdary jaqsy biledi. Al eger talapqa saı tekserilip, zańǵa sáıkes, is dáleldenip sot aldyna jetkizilse, tutas zań talabyna saı júrgizilgen bolsa, ony qalaısha sot durys emes dep sheshim qabyldaýy tıis? Demek, osynyń bárin zerttep, zerdelep otyrýmen aınalysatyn sot qana durysty durys dep tanı alady. Máselen, alqa tóraǵasynyń aıtýynsha, ótken jyly respýblıka sottaryna 49 215 qylmys­tyq is túsken. Onyń 16 639-y qys­qar­tylsa, sonyń ishinde tarap­tardyń tatýlasýy boıynsha 12 971 is boldy. Jalpy, sol ótken jyly 31 597 adam sottaldy. Bul az san emes. Degenmen, solardyń ishinde 8 054 sottalǵanǵa nemese 25,5 paıyzyna naqty bas bostandyǵynan aıy­rý taǵaıyndalǵan. Sonda 2014 jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda, naqty bas bostan­dyǵynan aıyrýǵa sottalǵan adam­dar­dyń sany 13,1 paıyzǵa tómen­degen. Buǵan qosa, sol ótken jyly alǵashqy ret sottarmen taǵaıyn­dalǵan jazalardyń teńdigi ózger­genin basa aıtý kerek. Iá, rasynda 2014 jylmen salys­tyrǵanda, balamaly jaza shara­larynyń arasynan aıypp­ul­dy qoldaný 7,8 esege, al qoǵamdyq jumystarǵa tartý boıynsha 5,5 esege ósken. Bul keltirilgen máli­­met­­ter jazalardyń balama­ly bas bostandyǵynan aıyrýyn qol­daný boıynsha jańa qyl­mys­tyq zańnyń neǵurlym joǵa­ry áleýetin ańǵartady. 2015 jyly birinshi satydaǵy sottarmen 9 001 sottalǵan jazany óteýden mer­zi­minen buryn shartty túrde bosatylǵan, 2014 jylmen salys­tyr­ǵanda, (7 979 sottalǵan) 11, 4 paıyzǵa artqan. 2015 jyly birinshi satydaǵy sottarmen 5 520 sottalǵanǵa jazanyń ótelmegen bóligi neǵurlym jeńil jaza túrine aýystyrylǵan, ıaǵnı 2014 jylmen salystyrǵanda, kórsetkish 3 esege asqan. Qorytyndylaı kele, eger 2014 jyly kolonııalardan bosatylǵan sottalǵandardyń sany 6,5 myńnan artpaǵan bolsa, ótken jyly ol 2 esege joǵarylaǵan jáne 11,6 myńdy qurapty. Qýdalaý organdary tergep, tek­serip, sot aldyna jibergen ister­degi kemshilikterdi, zańsyz­dyq­tardy tabý – sottyń mindeti. Al bul mindetti oryndaý barysynda ár sýdıaǵa úlken talap júk­teledi. Ýaqyt ótken saıyn bilik­tilik te jetildirilip otyrýǵa tıis. Osy oraıda sot júıesinde ja­ńa­dan Sot jıýrıi qurylǵany bel­gi­li. Ult Josparyna sáıkes, Sot jıýrıiniń jańa quramy beki­tildi. Ol komıssııalardyń jumy­syn neǵurlym aıqyndaı túsedi, ári onyń sheshimderine degen sýdıa­lardyń senimin arttyrady. Bul qurylym qazirgi tańda jumys istep júrgen sýdıalardyń kásibı qyzmetine baǵa beredi. Sonymen qatar, sýdıanyń ornynan túsý quqy­ǵyn rastaý, ony toqtatý má­se­lelerin jáne olarǵa qatysty tár­tiptik isterdi qaraıdy. Taratyp aıtqanda, Sot jıýrıiniń quramy biliktilik jáne tártiptik komıssııa­lardan turady. Olar jumys istep júrgen sýdıanyń kásibı qyzmetine baǵa beredi. Biliktilik komıssııa­sy 7 sýdıadan turady, olardyń quramynda oblystyq sottardyń eki sýdıasy, Joǵarǵy Sottyń eki sýdıasy jáne otstavkadaǵy úsh sýdıa qyzmet etedi. Qazirgi ýaqytta osy komıs­sııa­lar aımaqtarǵa shyǵyp, bir­neshe jyl jumys istep júrgen sýdıa­lardyń kásibı deńgeıin tekserýde. Olardyń bilimi, kásibıligi qazirgi zaman talabyna saı naqty zerdelenedi. Rasy kerek, mundaı talap deńgeıinen óte almaı qalǵan sýdıalar da tabylyp otyrǵandyǵyn qylmystyq ister jónindegi alqa tóraǵasy jasyrmaıdy. О́ıtkeni talap qatań. Bul arada olardyń tek bilimderi, tájirıbeleri ǵana emes, naqty jumys, ıaǵnı qaraǵan isteri, shyǵarǵan sheshimder barysy, is-áreketterine shaǵymdar, sot etıkasyn jáne jumys tártibin saqtaý – bári eskeriledi. Demek, isti qaraýda sapa birinshi turýy qajet degen sóz. Kórsetilgen tekseris tek Sot jıýrıiniń baqylaýynda bolý emes, ol sýdıanyń óziniń kásibı biliktiligin kóterý jóninde únemi jumys jasaýdy bildiredi. Endi úsh býyndy sot júıesindegi basty maqsat – sot satylaryn meılinshe azaıtý arqyly azamattardy áýre-sarsańǵa salmaı, sot ádildigine qoljetimdilikti arttyrý bolyp tabylady. Is boıynsha sot sheshiminiń jedel qabyldanýyna qoljetkizýge negiz qalaıdy. Úsh býyndy sot júıesi Eýropanyń kóp­tegen damyǵan elderinde qalyp­tasqan úrdis. Qazir sotqa tús­ken isterdiń basym kópshiligi birin­shi jáne ekinshi satydaǵy, ıaǵnı aýdan­dyq, oblystyq jáne olarǵa teńes­tirilgen sottarda óziniń túpki­likti sheshimin taýyp jatyr. Buryn oblystyq sotta apellıasııa men kassasııa qatar jumys istegen. Endi tek apellıasııalyq saty oblystyq sotta qalyp, al kassasııalyq saty Joǵarǵy Sottyń quzyryna berildi. Munyń paıdasy, sot sheshimderiniń jedel ári sapaly qabyldanýyna jáne oryndalýyna mol múmkindik týdyrady», deıdi qylmystyq ister jónindegi alqa tóraǵasy. Árıne, búgingi tańda sońǵy reformalarǵa baılanysty úsh satyly sot júıesinen basqa da úlken ózgerister engizildi. Sýdıalar óte bilikti de jaýapty bolýlary kerek. Sondyqtan bolashaq jáne búgingi jumys istep júrgen sýdıalarǵa talap kúsheıtildi. Buryn sýdıalyqqa úmitkerler tıisti biliktilik emtıhanyn tapsyryp, taǵylymdamadan ótkennen keıin sýdıalyq qyzmetke taǵaıyndalatyn. Úmitkerlerge qoıylatyn talap boıynsha buryn eńbek ótili eki jyl bolsa, endi bes jyl merzim bolyp belgilendi. Qazirgi tańda sýdıalyqqa irik­teý talaptaryn qataıtý maq­satynda birqatar jumystar atqaryl­dy. Mysaly, joǵary zańger­lik bilimi bar, moraldyq-adam­ger­shilik us­tanymy berik, kemin­de bes jyl sot otyrysynyń hat­shysy bol­ǵan, sýdıanyń konsýl­tanty (kómekshisi), prokýror, advokat retinde keminde bes jyl jumys ótili nemese zańgerlik mamandyǵy boıynsha keminde on jyl jumys ótili bar úmitkerler sýdıalyq qyzmetke tańdalyp alynady. Bularǵa qosa, taǵy bir mańyz­dy jaıt, Ult Josparynyń 22-qadamyn­da adamnyń jáne azamat­­tardyń konstıtýsııalyq quqy­ǵyn shekteıtin barlyq tergeý qyz­meti jónindegi ókilettikti tergeý sýdıasyna birtindep berýdi qamtamasyz etý kózdelgen. Osy arqyly sotta aıyptalýshy men qorǵaýshy arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etýdiń mindeti júk­tel­gen, ıaǵnı tergeý sýdıasyna qosym­sha tórt prosessýaldyq áre­ketke ruqsat etilgen. Budan bulaı tergeý sýdıasyna qosymsha berilgen quzyretteri boıynsha tekserý, tintý, alý jáne jeke adamdy tintý áreketterin júzege asyrýǵa quqyly. Qazirgi ýaqytta tergeý sýdıasy nátı­jeli jumys júrgizýde. Atap aıt­qan­da, birinshi satydaǵy sot sýdıasy retinde aı­qyn­dalǵan tergeý sýdıasy, negizi­nen, prokýrorlarmen birge aza­mattarymyzdyń quqyqtaryn qorǵaý­dy qadaǵalaıdy. Ol kúzet­pen ustaýǵa sanksııa berý, úıqamaq­qa otyrǵyzý, medısınalyq mekemege kúshpen qamaý jáne taǵy basqa sharalardyń zańdylyǵyn tekseredi. Jáne de onyń ókiletti­gine aýyr nemese asa aýyr qylmys­tar­dan bólek ister boıynsha kepilzat­tyń kólemin anyqtaý mindeti jatady. «Qysqasha aıtqanda, tergeý prosesi kezindegi zańdyq negizder men quqyqtardyń saqtalýyn júze­ge asyrýy tıis. Jalpy alǵan­da, tergeý sýdıasy birinshi saty­daǵy sot sýdıalarynyń arasynan taǵaıyn­dalady. Sot aldyna bar­ǵanda keıbireýlerdiń buǵan deıin bergen jaýabynan bas tartatyn oqıǵalar ómirde jıi kezdesip qalady. Osyndaı dálelsiz derekterdi azaıtyp, istiń sotqa bultartpas aıǵaqtar negizinde bar­ýyn qamtamasyz etý – tergeý sýdıalarynyń basty mindeti deý kerek. Tergeý sýdıalarynyń ınstıtýty qyzmet etý kezinde tanyldy jáne ózin aqtap shyqty. 2015 jyly tergeý sýdıalarynyń qaraýyna jalpy alǵanda, barlyǵy 25 myń ótinish, shaǵymdar, usynys­tar kelip tústi. Qylmystyq izge túsý or­gandarynyń áreketterine (áreket­sizdigi) jáne prokýrordyń sheshi­mine túsken shaǵymdardyń qaralǵandarynyń ishinde úsh bóligi derlik tolyq nemese ishinara qana­ǵat­tandyrylǵan. Osylaısha, qyl­mystyq proseske qatysýshy tulǵa­lar tergeý sýdıalaryna ótinish joldaý arqyly ózderiniń quqyqtaryn belsendi qorǵap keledi», – deıdi Abaı Rahmetýlın. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»