Jeti ata

júıesinde jattyq joq Bastapqyda, kóne kóshpendilik ke­zinde qalyptasqan, bastapqy «jeti ata» júıesi ne uıǵardy, qan­daı áleýmettik-ekonomıkalyq qun­dylyqtardy, basymdyqtardy ustaýdy durys dep sanady? Ázirge kóp­shilikke belgilisi – jeti atasyn bilgen tekti, jeti atasyn bilmegen jetesiz... Shyn­dyǵynda, Tek atany bilý degenimiz – Jeti ata júıesi qa­lyptastyrǵan áleýmettik-eko­nomıkalyq qundylyq­tar men ta­laptardy basshylyq­qa alyp, múltiksiz oryndaý. Jeti ata jú­ıesi óz kezeginde kóne kósh­pen­­di dáýirinde belgili túrde qalyptasqan, damý ústindegi áleý­mettik-ekonomıkalyq ómirdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qoǵam tutastyǵy, ony qamtyp túsiný úshin: birinshiden, onyń (ary qaraı, qazirgi tilmen aıt­qanda) eńbek resýrsyn qalyp­tas­tyrýda qyz alysyp, qyz be­ris­peıtin, eki uldan kem emes, ár­qaısysynyń eseptelý reti ózińnen bastalatyn, jeti ata býyny men jeti ur­paq býyny ekenin, olardyń arasyndaǵy týysqandyq úsh jurtty (qyz jaǵynan bolatyn jıen jurtty qospaǵanda) qam­tıtynyn; kapıtal resýrsyn qalyptastyrýda, tórt túlik maldy shóp daıyndamaı, qora salmaı te­bindilik qalpynda (jyldyń tórt mezgilinde) ulǵaımaly udaıy óndire alatynyn; ekinshiden, onyń áleýmettik qa­tynasy, uldyń jeti ata týys­qan­dyǵynyń segizinshi býynynan bastap jekjatqa, júrejatqa, ju­r­aǵatqa (elde týysqandyqtyń bas­qasha ataýlary bolýyn, olar­dyń mánderiniń birkelkiligi­ne baı­la­nysty eskermesek), odan soń rý, taı­pa, júz, halyqqa aýysa­tynyn; úshinshiden, jeti ata júıesiniń eko­nomıkalyq qatynasta, «tórt tú­ligi saı bolýynyń»; ur­paq­ta­rynyń bólinetin, bólinbeıtin en­shi ınstıtýty bıigin tómen­det­peı, «segiz qyrly, bir syr­ly», «júz­­­­den júırik, myńnan tul­­par», «týra bıde týǵan joq», t.b. qa­ǵı­da­­larmen ómir súretinin aqylǵa qon­dyryp uǵyný abzal. Qyz alysyp, qyz berispeý jú­ıesi ózińnen bastalatyn jeti ata, jeti urpaq tizbesin qamtıdy. Jeti ata tizbesiniń bir nusqasy: О́ziń – bi­rinshi ata, ákeń – ekinshi ata, ákeń­­niń ákesi – úshinshi ata, tór­tin­shi ata – arǵy ata, besinshi ata – ba­ba ata, altynshy ata túp ata, je­tinshi ata – tek ata. Jeti urpaq tizbesi: birinshi ur­paq – óziń; ekinshi urpaq seniń balań – bala; úshinshi urpaq – ne­mere; tórtinshi urpaq – shóbere; besinshi urpaq – shópshek; altyn­shy urpaq – nemene; jetinshi urpaq – týajat. Bastapqy jeti ata, jeti urpaq qalyptasý (ómir súrý) mer­zimi, orta eseppen ár býynnyń almasýy, Adam Smıt zamany­nan qa­lyptasqan býyn almasý týraly, 25 jyldyń ornyna shamamen 20 jyl desek, jeti ata, ózińdi qos­­qanda, aınalsoqpasy (sıkly) – 140 jyldy, ózińdi qospaǵanda (bir adamdy eki ret esepke almaý úshin) týajat urpaǵyńa deıin 120 jyldy qamtıdy. Jeti ata jú­­ıesiniń jalpy aınalsoqpasy – jeti ata (140 jyl) jáne jeti ur­paq (120 jyl) qosyndysy 260 jyldy qamtıdy. Bastapqy je­ti ata júıesi qalyptasqan­nan ke­ıin, árbir ómirge kelgen náreste ja­ńa jeti ata júıesin bastaý­shy, qalyptastyrýshy ekenin bilgen, sol úshin kem degende eki uldy ómir­­­ge keltirý jaýapkershiligin ana­synyń aq sútimen jady­na si­ńirgen, oryndaǵan, so­nyń ar­qa­synda qazaq halqy qalyp­tasqan. Týysqandyqtyń úsh jurty óziń­nen bastalady: óz jurtyń (qyz alysyp-berispeıtin); qyz aly­syp-berisetin naǵashy jurtyń men qaıyn jurtyń (olardyń oty­ryqshy bolýynyń múmkindigi zor), olardyń árqaısynyń birge týǵan ba­ýyrlary jáne olardyń jeti urpaǵy. Áleýmettik syılastyq qaty­nastyń mańyzdylary mynalar: óz jurtyndaǵy týysqandar ataýy­nyń bir nusqasy (eskertý: ár jer­­de ártúrli atalýy múmkin, jet­­kizetin mánderi birdeı): birge týǵandar – emshektes týysyń, ákeń­­­­men birge týǵandar – óz týy­syń, atańmen birge týǵandar – nemere týysyń, arǵy atańmen bir­ge týǵandar – shóbere týysyń, baba atańmen birge týǵandar – shóp­shek týysyń, túp atańmen birge tý­ǵandar – nemene týysyń, tek atań­men birge týǵandar týajat týysqandaryń bolyp keledi. Naǵashy jurtyń da, qaıyn jurtyń da (ár jerde ártúrli ata­l­ýy múmkin), dál óz jurtyńdaǵy­daı óz­ara syılastyq, týystyq qa­rym-qatynasta bolýy tabıǵı jaı. Úsh jurtyńnyń týysqandyq ataý tizbegi qyz alysyp-beris­peı­tin týajattan keıin qyz aly­syp-berisetin segizinshi býyndaǵy – jekjat, toǵyzynshy býyndaǵy – júre­jat, onynshy býyndaǵy – ju­­­­raǵat týys­tarmen jalǵasady. Osy­­lardyń birlestigi «rýlyq» týys­qandyqqa ákeledi. Odan ke­ıingi týysqandyq birlestiktiń aty «taıpa», «júz», «halyq». Osy­­­­lar­dyń arasyndaǵy qarym-qaty­­nastyń da negizgi qaǵıdasy – syılastyq. Qyz alyspaıtyn dástúr qun­dy­lyǵy qazaq halqy qalyp­tas­qanǵa deıin de bolǵan. Ol týraly 1015-1070 jyldary ómir súrgen ǵulama babamyz Júsip Balasaǵun: «Áıel alsań – tórt rýdan alysty al, Ol bolmasa – eı, azamat, qalys qal», – degeni belgili. Osy «týystyq arada jeti ata tolǵansha jastarǵa bir-bi­ri­­­men nekelesýge bolmaıty­nyn», tipti, «bul dástúrdi buzǵan adam ult­tyq qorǵanys tetigine nuqsan keltirýshi» ekenin; ony buz­ǵandarǵa, tuńǵysh Qazaq mem­leketi qalyptasa bastaǵandaǵy Jeti jarǵyda, ólim jazasyn bu­­ıyr­ǵanyn; el qamyn, urpaq bo­la­shaǵyn oılaǵan danalar qyz alyspaý zańdylyǵynyń qyldaı aýytqymaýyn ári qyraǵylyqpen, ári qataldyqpen qadaǵalaǵanyn baǵamdaımyz. Qyz alysyp, qyz berispeý qun­dy­lyǵymyzdyń múltiksiz saq­talýy urpaqty azdyrmaýǵa qol jetkizýimizdiń eń tıimdi jo­ly ekendigi týraly halyq da­na­lyǵyn, búgingi «genetıka», «urpaqty jaqsartý», «evgenıka» ǵylymdary rastaı túsedi. Qan aralasýyn buzýǵa baılanysty belgili bir úrim-butaqty qýa­lap, aýysyp otyratyn 1000-nan asa aýrý túrleri bar ekendigi de osyǵan aıǵaq. Segizinshi býynnan keıin bas­qadan qyz alyp, qyz berisýge ruqsat etilgen. Naǵashy, qaıyn, jıen jurttary «...rýaralyq qa­­ty­nasqa jol ashyp, ózinen-ózi jalpaq qazaqtyń etnostyq tutastyǵyna ulasady. ...Qazaq arasynda árbir adamnyń ózin jalǵyz sezinbeýi – ısi qazaq arasy­nan týys tabatynyna senimdi bo­lýyn», olardan syılastyq qarym-qatynas tabatynyn meńzeıdi. Qazaqta: «Elý jylda el ja­ńa, júz jylda – qazan», – de­gen de uǵym bar. Joǵaryda kel­tiril­gendeı, jeti atanyń urpaqtar almasýy 140 jyl desek, elý jylda, tipti, jeti ata týysqandyǵy da ja­ńarmaıdy, sonda ol neni meńzeıdi? Suraqtyń jaýabyn jeti atadan keıingi býyndardy qýa­laı týysqandyqqa beriletin «jekjat», «júrejat», «juraǵat», «rý» ataý lo­gıkasynan izdesek, mynandaı zańdylyqty baıqaımyz: jeti ata – 7-shi býynmen aıaqtalady; «jek­jat» – 8-shi býyn; «júrejat» – 9-shy býyn; «juraǵat» – 10-shy býyn; al, 11-shi býynnan (ár jerde ártúrli býyn sany bolýy múmkin) ary qaraı týysqandyq «rý» birlestigine ulasyp, elý­in­shi býynda rý birlestigi, týys­qandyqtyń jańa ataýy – «taıpa» qalyptasady. Qazaqtyń elý jyl degeni – elýin­shi býyn degeni bolsa kerek. Sáı­kesin­she, júzinshi býynda taıpalar birlestigi, týys­qandyqtyń jańa ataýy – «júz» qa­lyptasady. Ol «júz jylda – qazan» – degenge balama bolsa kerek. Júz týystyǵy ary qa­raı júz birlestigi – «halyq» ata­ýy­­­na ulasady da, týysqandyq ataýynyń jańarýy toqtalady, sol sebepti, júzinshi býynnan keıingi kezeń «qazan» dep atalsa kerek. Ary qaraı halyqtyq sezimdi damytý basymdyqqa aınalady. Qazaq memlekettigin qa­­lyp­tastyrýshylardyń biri Tóle bı baba­myzdyń: «Júzge bólingenniń júzi kúısin», degeni osy birtutas halyqtyq sezimdi oıatýdyń qamymen aıtylsa kerek. Bul qundylyq búgin de óziniń óreli bıiginen ún qatady. «Elý jylda el jańa, júz jyl­­da – qazan», degen uǵymnyń shyn máni «elý býynda el jańa, júz býynda – qazan» ekenin tarıhta 1105-1225 jyldar shamasynda ǵumyr keshken qazaq halqynyń tóbe bıi, áıgili babamyz Maıqy Tóbeıulynyń taıpa birlestikteriniń bastaryn qosyp, Qazaq shaldyń úsh ulynan taraǵan tekterine qaraı Aqarys (Uly júz), Bekarys (Orta júz), Jan­arys ( Kishi júz) ataýlaryn bekitken degen derek rastaı alady. Eger, qazaqtyń urpaqtarynyń shamamen taıpadan júzge aınalý merzimi – 2000 (100h20) jyldan Maıqy bı Tóbeıuly babamyzdyń ǵumyr keshken jyldaryn shegersek (2000-1105) – (2000-1225): bi­rinshiden, Qazaq babamyzdyń shamamen ǵumyr keshken kezeńi b.z.d. 105-225 jyldar [esepteý tarıh ǵylymynyń kandıdaty, QazUÝ dosenti Qusaıynuly Qaı­sardyń keńesimen júzege asty] bolǵanyn tabamyz; ekinshi­den, onyń úsh ulynyń aty, shyn shejirede atalǵandar ekenin or­nyq­tyramyz; úshinshiden, jeti ata júıesiniń belgili algorıtmmen (jeti ata áýletinen bastalyp, rýmen, taıpamen, júzben jalǵasyp, halyqtyń paıda bolý satylarymen) damyǵandyǵyn baıqaımyz; tórtinshiden, 550 jyldyǵyn toılaǵan handyq qurylyp, Qazaqtyń alǵashqy hany bolyp Kereı jarııalanǵanda, olar óz­deri­niń Qazaq degen bir adamnan tara­ǵanyn kýálandyrǵanyn túsi­nemiz. Jeti ata júıesiniń týystyqty uıy­tatyn máıek-qundylyǵy – Abaı hakim aıtqan: «Syılasarlyq tektiniń, Kim tanymas nusqasyn», degenindegi – «syılas­tyq». Ba­­ba­larymyz «syılastyqpen» túsinis­tikke, ortaq múddege, be­reke-bir­lik basymdyǵyna qol jetkizetinin bek túsingen. Jeti býyndy áýlet aýylynyń ajyramas tutastyqta kóship-qonyp júrip, urpaqty «syılastyqpen» sýsyndatýy, «tóbedegi tórteýdiń» [eskertý: tóbedegi tórteý – óz jur­tyń, naǵashy jurtyń, qaıyn jurtyń, jıen jurtyń («qyz tý­sa órisiń» degenniń syry), olar­dyń syılastyǵy] túgel bolýyn múltiksiz qamtamasyz etken. Bul qundylyqqa daq keltirý «aýyzdaǵy altaýdan aıyrylýǵa ákeletinin» (ózińniń úsh jurtyń men jıenińniń úsh jurty) eskerip, áýlette qalyptasqan qundylyq daǵdysyn rýlyq, taıpalyq, júzdik, halyqtyq qarym-qaty­nastarǵa da jalǵastyryp, qo­ǵamdy tutastyqta uıytatyn má­ıek-qundylyqqa ulastyrǵan. Kónede qalyptasqan «syılas­tyǵymyz» Qazaqstan halqy As­sam­bleıasynda qalyp­tasqan be­reke-birligimizben, álemge ta­nylǵan brend-beınemizben sabaq­tasyp, jalpyhalyqtyq mem­lekettigimizdiń nus­qasyna aınaldy. Bul qundylyǵy­myz – Ýk­raınadaǵy sııaqty alaýyzdyq qasiretke jibermeıtin, adam­­zat­tyń syılastyqqa negizdelgen áleý­­met­tik-ekonomıkalyq bir­les­tigimen astasatyn qazaqstandyq nusqamyz. Jeti ata júıesi qalyp­­tas­tyrǵan taǵy bir fenomen – umy­­­tyla bastaǵan, bólinetin jáne bó­linbegen enshi ınstıtýty. Bólinetin enshi otaý qurǵan jas jubaılardyń enshisi bolsa, «bólinbegen enshi – kez kelgen qazaq otbasynyń jolaýshy­lap kelgen qonaqqa beretin syı-sybaǵasy (tamaq, jatyn-oryn, malynyń jem-shóbi)». Osy dás­túrdi marqum Aq­seleý Seıdimbek ary qaraı bylaısha saralaıdy: «Bólinbegen enshi, ıaǵnı qonaqtyń enshisi qa­zaqtyń dástúrli ómir-saltynda jáne sol ómir-saltymen oraılas qa­lyptasqan rý-taıpalyq júıede el-jurttyń birtutas etnojaralym (etnoorganızm) bolýyn oılastyrýdan týyndaǵan aınymas ádet, buljymas qaǵıda, qatal tár­­tip», sonymen qatar: «...kez kel­­gen qazaq jolaýshysy kez kelgen qazaqtyń úıinde bólinbegen enshim bar dep, senimmen bosaǵa attaı alǵan. Ondaı jolaýshydan tamaq aqy, jambas aqy, minis kóligine beriletin jemshóp aqy alyn­baǵan. Kerisinshe, jolaýshy túsken úıinen oń shyraı, yqy­­­­lasty kútim kóre almasa, ol jo­laý­shy bıge júginip, sol úıden aıyp-sham alýǵa haqyly bolǵan», – deıdi ǵalym. «Segiz qyrly, bir syrly» bo­­­lý­­dyń urpaq qabiletine (jo­ǵary, ortasha, tómen) baılanys­ty ekendigin bilgen babalarymyz olardy jarys, básekege ma­­shyq­tandyratyn «Júzden júırik, myńnan tulpar», «Týra bıde týǵan joq» qaǵıdalarymen bap­taǵan. Áýlet, rý júzden júı­rik­ti, taıpa myńnan tulpardy anyq­­tap, buqara jamaǵatqa jaq­sylyǵyń da or­taq, bıligiń de bir­deı ádil bolsyn degen amanatpen, urpaqtaryn áýlet, rý, taıpa bıligine usynǵan. Týysqandary, óz jaǵynan, «júırik», «tulpar­laryna» sóz keltirmeý, uıatqa qaldyrmaý, obalyna qalmaý úshin olarǵa salmaq salýdan aýlaq bolý­dy durys sanaǵan. Bastapqy jeti ata júıesinde qazirgi kez­degi qoǵamnyń paraqorlyq, jem­­­­­­qor­­lyq, sybaılastyq, t.b. dertteri múldem bolmaǵan. «Nur Otan» partııasynyń sybaı­las jem­qorlyqqa qarsy is-qı­my­lynyń 2015-2025 jyldarǵa ar­nalǵan jańa baǵdarlamasynda osy tájirıbe eskerilse, nur ústine nur bolar edi. Kóshpendilerdiń «bir syrly» uǵymy – óziniń kim ekenin umyt­paı, urpaqtan urpaqqa múltiksiz jal­ǵas­tyratyn qun­dylyǵy, adam­zattyń bárine ortaq, kóne grek ǵulamalarynyń paıymdaǵan bes anyǵy. Iаǵnı, adam belgili bir ult­qa, halyqqa tán ekendigin aı­qyn sezinýi úshin bes túrli shartty: sol ulttyń tilin jaqsy bilýi; sol ulttyń dinin tereń meńgerýi; sol ulttyń dástúrin tolyq boıyna sińirýi; sol ulttyń tarıhyn bes saýsaǵyndaı bilýi; sol ult mekendegen jeriniń oı-shuń­qyryn jaqsy bilýi paryz degeni. Elimizde jeti ata júıesin ór­bitýge daıyn ınstıtýttar jetip-ar­tylady: balabaqshadan bastap, mektep, orta, joǵary, tipti, ómir boıǵy oqytý júıeleri de, ulttyq tárbıe kafedralary da, jýrnal, gazetter, taǵy basqa uzaq tizimdi múmkindikter barshylyq. Tek olar­dyń baǵdarlamalaryna jeti ata júıesiniń qundylyqtary men qaǵıdalaryn, zamanaýı talap­tarǵa saı, basymdyq beretin bıik­­ke kóterip, myńdaǵan jyldar besigin terbetip qalyptastyrǵan tek­­tiligimizdi jańasha qalpyna keltirip, Uly Dalanyń Máńgilik El uǵymyn Qazaqstan halqynyń aıbyndylyq formýlasyna aınaldyryp, «nurly jolmen» saparymyzdy bolashaqqa baǵyttaýymyz sátti bolǵaı. Bolat BOLSANBEK, Turar Rysqulov atyndaǵy Jańa ekonomıkalyq ýnı­versıtettiń dosenti, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty ALMATY