Jaýapkershilik júgi aýyr

Qazaq bıleri qandaı da daýdy ýshyqtyrmaı izgilendirý tásilimen sheshýde ádildikti berik ustanyp, taraptardy meılinshe tatýlastyrýdy maqsat etkeni belgili. Osyǵan oraı azamattardy bas bostandyǵynan shekteý jáne búgingi bılerdiń áleýmettik jaǵdaıy sekildi ózekti máseleler týrasynda Almaty oblystyq soty qylmystyq ister jónindegi alqa tóraǵasy Sovethan Sákenovpen arada bolǵan áńgimeni usynamyz. – Sovethan Sákenuly, áýel­gi áńgimeni azamattardyń qu­­qyqtyq mádenıetinen bas­ta­sańyz? – Osydan shırek ǵasyr buryn elimiz táýelsizdigin alyp, derbes memleket bolǵanyn tórtkúl dúnıege pash etkende el kóńilin páseıtip turǵan bir jaıt túrmeler tolyp turǵan. Statıstıkalyq málimetke saı sol kezde jazasyn temir tordyń arǵy jaǵynda óteýshiler sany boıynsha elimiz álemde alǵashqy úshtikke ilingenin kórsetti. Al qazir túrmede otyr­ǵandar azaıdy. Bul egemen elimizde jyldar boıy júıeli túrde durys jumys istelingendigin kórsetedi. Oǵan dálel jetip-artylady. Túrli deńgeıde qandaı da bir qylmys jasalyp, ol bultartpas dálelderimen sotqa tústi me, zańnama sheńberinde kináli tulǵaǵa aıyppul salynyp, qoǵamdyq jumysqa tartylyp, bas bostandyǵyn shekteý jazasy taǵaıyndalýda. Ol qylmystyq zańdy izgilendirý bolyp sanalady. Maqsat – túrmedegilerdi azaı­tý. Jasaǵan qylmysyna saı aıyppul salýdy keńinen qoldaný Konstıtýsııa normalarynda kór­­setilgen. Elbasy: «Sýdıa – ha­lyqtyń ary. Sondyqtan eldiń ary taza ári kirshiksiz bolýy tıis. Eshqandaı dúnıege satylmaıtyn azamattar ǵana sýdıa bolyp qyzmet isteýi tıis», dep salıqaly oı aıtty. Bul sóz bizdiń júregimizdiń bir buryshynan oryn alyp, sanamyzǵa sińip qaldy. Qandaı da bir sheshim qabyldap, úkim oqıtyn sátte ol sanada san márte jańǵyrady. Sebebi, sýdıa da et pen súıekten ja­ra­tylǵan jumyr basty pende ǵoı. – «100 naqty qadam» – Ult Jospary aıasynda siz basqaryp otyrǵan alqada qandaı jumys­tar atqarylýda? – Ult Josparynyń 11 qada­mynda sot salasyn órken­detýdiń naqty joldary aıtylǵan. Istelip jat­qan sol ıgilikti isterge, jaq­sylyqtarǵa zor úlesin qosyp otyr­ǵan Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy Qaırat Mámı: «Sońǵy jyldary apellıasııalyq sot tóreligi sot júıesinde negizgi rólin joǵaltyp aldy. Degenmen, naqty osy saty, barlyq álemdegideı neǵurlym bedeldi jáne sheshýshi ról atqarýy tıis», – degen edi. Zańdy, ádil sot úkimin, sheshimin shyǵarýda apel­lıasııalyq alqaǵa da úlken talap, zor jaýapkershilik júktelip otyr. «О́mirdiń ózi qamshynyń sabyndaı-aq qysqa», deıdi qazaq. Onsyz da qysqa ómirde daýdyń tez arada sheshim tapqany qaı jaǵynan bolsyn durys emes pe? Burynǵy bes satyly sot júıesi  úsh satyǵa qysqardy. Árıne, óte jaqsy. Medıasııa da, ıaǵnı taraptardy bitimge keltirý, tatýlastyrý jaǵy da óziniń ońdy nátıjelerin berip jatyr. «Bitimshilikke toqta­maǵannan bereke izdeme», «Daý muraty – bitý...» dep qazaq beker aıtpaǵan. Babalarymyzdyń ula­ǵatqa toly tereń oıly sózderin jady­myzda ustap, tájirıbede qol­dansaq nur ústine nur bolar edi. – Merzimdik basylymdarda ózekti másele retinde kóte­rile bastaǵan sýdıalardyń áleý­mettik jaǵdaıy jaıly naqty málimetterdi keltire otyrsańyz... – Bul rette aıtarym, elimiz­degi bas basylym «Egemen Qazaq­stan» gazetinde osy jyldyń 22 sáýirinde jarııalanǵan Alek­sandr Tasbolatovtyń «Jarııa­lanbaǵan jaıdyń jaı-jap­sary» atty maqalasynda sot júıe­­sindegi qordalanyp qalǵan birshama máseleler jaqsy aıtyldy. Alashtyń arysy Álıhan Bókeıhan: «Bıdi kim bolsa sodan qoryqpaıtyndaı, bireýdiń betiniń qyzylyna nemese bireýdiń betiniń jaqsy jaǵyna qaramaıtyndaı jaǵdaıǵa qoıý shart» degen eken. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», «Bir ret ádil bılik shyǵarý alpys toǵyz ret qajylyq paryzdy oryndap kelýden aýyr, ári abzal bolýy múmkin». «Elge baı qut emes, bı – qut». Ǵulamalardyń osy aıtqandarynan sýdıalardyń qoǵamdaǵy, memlekettik bılikte alatyn orny men áleýmettik jaǵdaıynyń qandaı dárejede bolýy kerektigin aıqyn kóremiz. Eger sýdıanyń jalaqysy mol bolyp, turmystyq qajettiligine tolyq jetip tursa, paraqorlyqqa qaı sýdıa barady. Bári jetkilikti bolsa sýdıalardyń 90-95 paıyzy aryna kir shaldyratyn para­qorlyqtan, jemqorlyqtan úzildi-kesildi bas tartady. Dál osy tusta aıta keterim, bizde antqa degen adaldyq bar. Sol adaldyǵymen sýdıa bedeli tarazylanady. Son­dyqtan sýdıaǵa paraqorlyq degen sózdi telý túsiniginen ada bolǵan lázim. Ras, bes saýsaq birdeı emes ekendigin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Degenmen, aıtylyp ta, jazylyp ta jatqan keleńsizdikterdiń barlyǵyna jetispeýshilik ıtermeleýde. Jumyr basty pende bolǵan soń teń-tusynan qalmaı el qatarly ómir súrý úshin usynylǵan paranyń zańǵa qaıshy ekendigin bile tura, sol bir jetispeýshilikti jabamyn degen jeleýmen qolyn bylǵaıdy. «Dánikkennen qunyqqan jaman» demekshi, bir bylǵanǵannan soń, ony toqtatý qıyn. Árıne, ol antqa adaldyq emes. Qansha taryqsa da qolyn bylǵaǵan sýdıany aqtamaq túgili onymen tildeskiń de kelmeıdi. Degenmen, aıtarym, zańdy túrde rastalmaǵan máseleni zańsyzdyq, paraqorlyq dep dúrse qoıa berýdiń aldynda aptyqpaı, sabyrlylyqpen sýdıanyń sol áreketke ne úshin barǵanyn da bir sát ekshep, saralasaq arty áleý­mettik jetispeýshilikke tireıdi. Sondyqtan materıaldyq turǵyda táýeldilikke urynyp ári qarajatty kórgende shydaı almaǵandar qolyn bylǵaıdy. Mine, arty jaqsylyqqa aparmaıtyn paraqorlyqtyń bir kináraty – osy. – Sýdıaǵa júktelgen jaýap­kershilikpen birge túsetin salmaq kúni-túni jumys isteıtindigi de bir másele degen oıyńyzdy tarata aıtyp berseńiz? – Búginde sot júıesinde áıel sýdıalar kóp. Árıne, bul jerde jynysqa bólý túgili ol týraly aıtýdan aýlaqpyn. Qozǵap otyrǵan oıym, dúnıege náreste ákelgen ana zań boıynsha úsh jylǵa deıin bala kútimin jasaý úshin demalysqa shyǵady. Al onyń ornyna ózge sýdıany jumysqa ala almaıdy. Bul zańmen qorǵalǵan. Demek, bosanǵan sýdıa áıelder balaǵa kútim jasaý úshin demalysqa shyqqanda, onyń ornyna basqa sýdıanyń taǵaıyndalmaýy, sonyń saldarynan, ásirese, eki ne úsh quramdy sottardaǵy júktemeler basqa sýdıalardyń jumysyn kóbeıtip salmaq túsiretindiginde. Ol úshin sýdıalarǵa qosymsha aqy da tólenbeıdi. – Til máselesine degen piki­rińiz qandaı? «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» nemese «Bala óz ana tilinde tárbıelenbese, óz halqyna qyzmet ete almaıdy» dep Ahmet Baıtursynuly, «El bolam deseń, besigińdi túze» dep Muhtar Áýezov aıtyp ketkendeı, qazaq ulty joǵalmaýy úshin, birinshiden, janym da, qanym da qazaq degen árbir azamat óz ana tilinde saırap turýy qajet. «Eger ana tilin bilmeseń, onda sen ol ulttyń balasy emessiń» – dep Ǵumar Qarashtyń aıtyp ketkeni taǵy bar. Elbasynyń «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde. Tilsiz ult bolmaıdy. О́z tilimizdi saqtaý, óz tilimizdi qur­metteý otanshyldyq rýhty oıa­týǵa qyzmet etedi, ári ata-baba al­dyn­daǵy uly paryzymyz da» – degen sózderin árdaıym esimizde ustaǵanymyz jón. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy