Dúbirge toly dúnıe

Bas hatshylyqtan talaıdyń úmiti bar Álemdik bas uıymǵa jetekshilik etý asa jaýapty jumys ekenimen qatar, asa bedeldi de abyroıly qyzmet. Oǵan kez kelgenniń qoly jete bermeıdi. Tipti, oǵan úmit etýge de talaıdyń júregi daýalaı qoımaıdy. Al Avstralııanyń burynǵy premer-mınıstri Kevın Radd táýekel etip otyr. Ol eldiń qazirgi úkimetine ózin sol BUU Bas hatshylyǵyna usy­nýǵa jáne qoldaýǵa qolqa saldy. Oǵan jaýap berýde ádep aralasatyn sharýa. El úkimetiniń burynǵy basshysy ótinish aıtsa, ony oryndamaý da qıyn, sonan soń osyǵan ózińdi laıyqty sanaısyn ba dep aıta da almaıdy. Sóıtse de eldiń syrtqy ister mınıstri Djýlı Bıshop bul másele el úkimeti tolyq jasaqtalyp bolǵan soń, resmı túrde talqylanatynyn málimdedi. Avstralııada jaqynda ǵana parlament saılaýy ótip, bıliktegi Lıberal – ulttyq koalısııa ornynda qalǵan. Premer-mınıstr Malkolm Ternbýll arada eki apta ótse de úkimetti tolyq ja­saqtaýǵa asyqpaı, bul másele ashyq qalyp otyr. Áńgime onda da emes, ótinish aıtqan soń, ony qanaǵattandyryp usynarda. Áńgime Kevın Raddtyń soǵan barýynda bolyp otyr. Ol Avstralııa úkimetin 2007 jyldan 2010 jylǵa deıin, sondaı-aq 2013 jyly maýsymnan qyrkúıekke deıin basqaryp, saılaýda jeńilip, odan soń bul elde qalmaı, AQSh-qa ketken. Merzimi aıaqtalyp, qurmetpen ketse bir sári, halyqtyń qoldaýyna ıe bola almaǵan adamnyń ózin álemdik qyzmetke usynýy oǵashtaý kórinedi. Usynyp jatsa, Kevın Radd BUU Bas hatshylyǵyna besin­shi úmitker bolyp tirkeledi. Bi­raq, burynǵylarǵa laıyqty báse­keles bolatynyna kúmán kóp. Burynǵylar degende, Bas hatshy Pan Gı Mýnnyń ókilettigi bıylǵy jyldyń aıaǵynda bitetin bolǵan soń, jańa Bas hatshyny saılaý jarııalanǵanda, alǵashqy bolyp BUU Klımattyń ózgerýi jónindegi departamentiniń bu­ryn­ǵy je­tekshisi Krıstıana Fı­gýeres usynyldy. IýNESKO-nyń atqarýshy dırektory Irına Bo­kova biraz el, uıymdar qol­da­ǵan bas úmitker sanalady. Hor­vatııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri Vesna Pýsıch, sondaı-aq Jańa Zelandııanyń burynǵy premer-mınıstri Helen Klark kúreske túspek. Qarap tursań, Bas hatshylyqqa úmitkerlikke buǵan deıin kileń áıelder qosylǵandaı eken. Oǵan da sebep bar – byltyrǵy mamyrda óziniń ketetini, jańa saılaý ótetini jaıynda sóz etkende, Pan Gı Mýn (ol úshinshi merzimge saılaýǵa túse almaıdy) kelesi Bas hatshy áıel qaıratker bolýy tıis dep nyq aıtqan edi. Sirá, sonyń áseri bolsa kerek, áıel qaıratkerler belsendilik kórsetti. Solardyń qataryna qosylǵanda Kevın Raddtyń jo­ly bola qoıatynyna kóńil sen­beıdi. Buǵan deıin segiz Bas hatshy saılanǵan eken. Bári de er adam­dar. Kópshiligi eki merzimdi ótedi. Pan Gı Mýnnyń áıel qaı­ratker saılansa degeni áste de ustanym emes, tek tilek qana. Bas hat­shylyqqa BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty múshe elden saılanýǵa bolmaıdy degen tártip bolmasa, basqadaı shekteý joq. Tek bir óńir qaıtalanbaı, ár óńirden saılansa degen usynys-tilek júredi. Osy bir tilek-usynys ta Kevın Raddtyń jolyn asha qoıýy  ekitalaı. Al Shyǵys Eýro­panyń ókili Irına Bokovanyń qolaıyna jaǵady. Bul aımaq ókili de Bas hatshy bolmaǵan. Phenıan raıynan qaıtpaıtyndaı Álem Túrkııadaǵy qarýly tóńkeris jasaý áreketine baılanysty dúrligip jatqanda, KHDR-dyń úsh ballıstıkalyq zymyran ushyrýy eleýsizdeý qaldy. Bul Phenıannyń halyqaralyq qaýymdastyqqa qyr kórsetýiniń bir kórinisi, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń sheshimin qabyldamaımyn degeniniń belgisi edi. Áńgime sol zymyrandardy ushyr­ǵannan osy aımaqta áskerı-ıadrolyq kúshterdiń ara salmaǵyna aıtarlyqtaı ózgeris bola qala­tyndaı emes, Soltústik Koreıa mı­lı­tarıstik-volıýntarıstik re­jıminiń halyqaralyq talapty oryndamaýyna baryp tireledi. Sonda munyń aıaǵy ne bolady? Halyqaralyq uıym bul el­di ıadro­lyq baǵdarlamasyn toq­tatýǵa kúshpen májbúrleı ala ma? Shekten shyqqan dıktatordy óz elinde toqtatar kúsh bar ma? Basqa jerlerde bolyp jatatyn tóńkeristerden Kım Chen Yn qoryqpaı ma? Bul eldiń hal­qy asqynǵan volıýntarıstik ók­temdikke kóne bere me? Mundaı suraqtar talaılardy tolǵandyrady. Jurt jaýap izdeıdi. Biledi-aý degen sa­rap­shylardyń aýzyn baǵady. Ja­qynda Phenıan halyqaralyq talaptardy belden basyp, taǵy da ballıstıkalyq zymyrandardy ushyrǵanda, «Lenta.rý» saıtynda Reseı ǴA-nyń Ekonomıka ınstıtýty janyndaǵy Reseıdiń Azııalyq strategııalyq ortalyǵynyń dı­rek­tory, «Valdaı» klýbynyń sarap­shysy Georgıı Toloraıanyń suhbaty jarııalandy. Onda biraz máseleniń basy qaıyrylǵan. Bul sarapshy Soltústik Koreıa­ny qyryq jyldan beri biledi eken. Birneshe jyl sonda turǵan kórinedi. Jıi baryp turady. Bul elge óz eliniń múddesinen qaraıdy. Halyqaralyq uıym Phenıanǵa qatań sanksııa engizgende, sodan KHDR, onyń halqy zardap she­gip otyrǵanyn aıtýmen qatar, Reseıdiń bul elmen ekonomıkalyq qarym-qatynasynyń shektelýinen 50-100 mıllıon dollardaı taýa­r aınalymynan aıyrylǵanyna ókinedi. Tipti, BUU Qaýipsizdik Ke­ńe­siniń 2270-shi sheshimine Qytaı­dyń, óz eliniń veto qoımaǵanyna tańdanady. Sol sheshimde BUU Qaýipsizdik Keńesi Phenıannyń el qarjysyn qarýlanýǵa jumsap, budan el hal­qynyń «tutynýdyń ótelmeýinen» óte qatty zardap shegetini aıtylǵan. Al sanksııa bul eldiń ıadrolyq baǵ­darlamasyn júzege asyrýdy, qarjylandyrýdy shekteýdi kózdeıdi. Al mılıtarıstik bas­shylyq sol baǵdarlamadan bas tartpaı, barlyq qarjyny ha­lyq­tyń aýzynan jyryp alyp, qarýlanýǵa jumsaýda. Budan halyq kúızelgen ústine kúızele túsedi. Jalpy, eldegi jaǵdaı músh­kil. Kım Chen Yn ustanǵan saıa­sat­tyń tuıyqqa aparatynyn onyń tóńiregindegiler, bılikke qa­tys­tylardyń barlyǵy, áskerı basshylyq ta jaqsy biledi. Sonda olardyń qol biriktirip, tym erkinsip ketken dıktatordy taqtan taıdyrýlaryna bolmaı ma? Bolmaıdy, deıdi sarapshy. Bir dıktatordy alǵanmen, onyń ornyna ekinshi sondaı tulǵa keledi. Júıe solaı. Ol júıeni ózgertýge maıly qasyqty jalap otyrǵandar múddeli emes. Sodan olar jas dıktatordyń barlyq qylyqtaryna shydaıdy. Jaqynda Kım Chen Ynnyń sıgaretteri men temekisine 140 mıllıon dollar jumsalǵany týraly habar jarııalandy. Halqy ash eldiń basshysy sóıtedi. Basqalar oǵan shydaıdy. Japa shekken halyq she? Ol da shydaıdy. Birneshe urpaq shy­dap kele jatyr. Olardyń kóp­shiligi basqadaı ómir barlyǵyn da bilmeıdi. Bul eń aldymen bas­qalardan oqshaýlaný saıasa­tynyń «jemisi». Uzaq uıqyǵa ketken halyqty oıatý ońaıǵa soqpaıdy. Osyndaı jaǵdaıda Phenıan basshylyǵyna qaýip joq. Qaýip bolmaǵan soń, olardyń raıynan qaıtýy da ekitalaı. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.