О́zine qol jumsaý qaı ýaqytta da qylmysqa teńelgen. Dinı uǵymda janyqas, jankeshti adam kúnákar sanalyp, janaza shyǵarylmaı jazalanǵan, ertede halqymyz ondaılardy ata-baba beıitinen bólek jerlegen.
Qostanaı oblysynda 2016 jyldyń alǵashqy tórt aıynda 10 jasóspirim ómirmen qosh aıtysýǵa bel býǵan. Onyń 8-i tiri qalyp, ekeýi kóz jumdy. Al ótken 2015 jyly 38 bala sýısıdke barǵan. Onyń ishinde 23 jasóspirim óz ómirin qııýǵa oqtalǵanymen, áýpirimmen tiri qalǵan, 15-i ózine qol jumsady. Qazan urmaı, qar jaýmaı solǵan gúldeı qulaǵan osy jasóspirimderdiń eń kishkentaıy 12 jastaǵy qyz bala, er balalardyń eń kishisi 14-te ǵana. О́zine qol jumsaǵan on bestiń tórteýi qyz, 11-i ul.
Ádette sýısıdten keıin jurttyń barlyǵy da balanyń ne úshin mundaı jantúrshiktirer qadamǵa barǵany týraly oılaıdy. Iývenaldyq polısııa anyqtaǵan sebepter túrli-túrli. Onyń keıbiri jasóspirimderdiń ómirdi tym ústirt qabyldaǵanynan dep túsinsek, keıbir oqıǵalardyń jumbaǵyn ómirden baz keshken bala o dúnıege ózimen birge alyp ketkendeı kórinedi. Jaryq dúnıemen qosh aıtysqan balalardyń eshqaısysynan eresekterdiń nemese óz qatarlastarynyń aqsha bopsalaýy, qorlaýy, zorlyǵy sekildi ólimge ıtergen qylmystyq sıpattaǵy syrtqy kúsh baıqalmaǵan. Mysaly, 2015 jyly ózine qol jumsaǵan on bes jasóspirimniń ekeýi túsinise almaǵan alǵashqy mahabbat seziminiń qurbanyna aınalǵan. Úsh jasóspirimniń ólimine anasynyń qaıtýy, jańa qonystyń unamaýy, aýysqan jańa mektepte oqyǵysy kelmeýi sebep bolǵandyǵy anyqtalǵan. Bir sýısıd oqıǵasyn polıseıler aldynda eki birdeı aǵasy ózine qol jumsaǵandyqtan, tuqymqýalaýshylyq degen qorytyndyǵa kelgen. О́zine qol jumsaǵan úsh jasóspirimniń ólimine sýısıdti nasıhattaǵan, ózge álemge degen qyzyǵýshylyq, bul ómirden ketýdiń nusqaýlyǵyn paıdalaný sekildi ınternet materıaldary sebep bolǵan. 2015 jyly sýısıdtik oqıǵadan tiri qalǵan 23 balanyń 10-y mahabbattyń áleginen ómirmen qoshtasqysy kelgen. 8 oqıǵaǵa óziniń jaqyndarymen, anasymen, synyptastarymen renjisýi sebep kórinedi. Úsh jasóspirim sabaqqa nasharlyqtan osyndaı qaterli qadamǵa barǵan. Eki bala ınternettegi sýretten keıin ómirden ketkisi kelipti. Bıylǵy tórt aıda da turaqsyz psıhıka, mahabbat qyzǵanyshy, aınalasyndaǵylarmen renishten keıingi jan jarasy jasóspirimderdi ólimge ıtermeleýdiń basty sebebine aınalypty. Iývenaldyq polısııa qyzmetkerleriniń saraptaýynsha, ótken jyly sýısıdke umtylǵandardyń basym bóligi qyzdar bolǵanymen, ózine qol salyp, opat bolǵan jasóspirimderdiń 70 paıyzy, ıaǵnı 9-y ul bala.
– Qyz balalar kóbine aınalasyn qorqytady, ózine nazar aýdartady, biraq ózin ólimge qıyp jiberýge túbegeıli sheshim qabyldaı qoımaıdy. Al uldar negizinen oıyna kelgen isin oryndap tynady, – deıdi oblystyq ishki ister departamenti jergilikti polısııa qyzmeti ıývenaldyq polısııa bóliminiń bastyǵy, polısııa kapıtany Gúlmıra Lejnına.
Jasóspirimder osyndaı qaterli qadamǵa barǵanda oqıǵa ornyna aldymen polısııa qyzmetkerleri jetedi. Olar oqıǵany tirkeıdi, marqumnyń nemese ózine ózi qol jumsap, biraq aman qalǵan jasóspirimniń aınalasyndaǵylardy suraýǵa alyp, onyń sebebin anyqtaýǵa tyrysady. Munyń barlyǵy da oqıǵada qylmystyq sıpat bolǵan-bolmaǵanyn anyqtaý úshin júrgiziledi. Al jasóspirimder arasynda bolatyn sýısıdtiń aldyn alý, profılaktıkalyq jumystar júrgizý bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasynyń enshisinde ekeni belgili. Iývenaldyq polısııa qyzmetkerleriniń aıtýynsha, profılaktıkalyq jumystar jetkilikti júrgizilmeıdi, tipti joqtyń qasy. Bala ózimen ózi, qıyndyqpen betpe-bet kelip, psıhologııalyq tyǵyryqqa tireledi. Oǵan áleýmettik, otbasylyq, psıhologııalyq faktorlardyń barlyǵy qosylady. Mundaı balaǵa ata-ananyń, synyp jetekshisiniń, psıhologtyń, áleýmettik pedagogtyń, tipti aınalasyndaǵy jaqyn adamdardyń, qurbylarynyń nazary, kúnniń shýaǵyndaı meıirimi jetpeı qalady eken. Jasóspirimder sýısıdke negizinen 15-16 jas aralyǵynda urynady eken. Alaıda, sońǵy jyldary onyń tym «jasarǵandyǵy» da baıqalady. О́tken jyly Qostanaı qalasynda on eki jasar G. asylyp qalǵan. Buǵan deıin onyń anasy qaıtys bolady da, 3-4 jastaǵy egiz sińlisi úsheýi qalady. Olardy anasynyń Qostanaı qalasynda turatyn týysqan sińlisi qamqorlyǵyna alady. Kishkentaı qyz balaǵa anasynyń ólimi, ózge qaladan qonys aýdarýy, buryn aralaspaǵan týysymen birge turýy, mektep aýystyrýy psıhologııalyq soqqy bolǵanyn aınalasy sezbegen tárizdi. Sýyq tıip aýyrǵan G. tórt kún mektepke barmaıdy. Qamqorlyqqa alǵan naǵashy apasy egiz sińlilerin keshke bala baqshadan alyp kelgende G. esik ashpaıdy. Esikti syrtynan asha almaǵan áıel ýchaskelik ınspektordy shaqyryp, úıge kirgende qyzdyń kireberistegi týrnıkke óz sharfyna asylyp turǵanyn kóredi.
– Bolary bolyp, boıaýy sińgennen keıin bilim berý, densaýlyq saqtaý salasy qyzmetkerleri jasóspirimderdiń mundaı qadamǵa barýynyń sebebin tezdetip zertteı bastaıdy. Ondaı jumysty balanyń amanynda bastaǵan durys bolar edi. Mysaly, oqýshy bir emes birneshe kún mektepke barmaǵan soń, synyp jetekshisi, áleýmettik pedagog onyń úıine baryp, balanyń halin bilse, kútimin kórse bolmaıtyn ba edi? Anasynan aıyrylyp, tipti, bóten ortaǵa túsken balanyń ishki kúızelisin pedagogtar túsine almady, – deıdi Gúlmıra Nıkolaevna.
Jasóspirimder arasynda bolatyn sýısıdtik oqıǵalarmen jıi betbe-bet keletin, ózekti órteıtin ókinishterdiń kýási bolyp júrgen Gúlmıra Lejnına bilim berý salasynda kóptegen jumystar esep berý úshin jasalatynyn jasyrmady. О́tken jyly Áýlıekól aýdanynda 14 jastaǵy A. degen oqýshy ózine qol jumsady. Bir ýys dári iship qoıǵan balany dárigerler aman alyp qaldy. Polıseıler ony sýısıd retinde tirkegen. О́zine qol jumsaǵan jasóspirimdi mindetti túrdi psıhologııalyq, psıhonevrologııalyq tekserýlerden ótkizýge keńes beriledi.
– Alaıda, bilim berý salasynan tekserý júrgizilip, prokýratýrada balanyń bir ýys dári ishkenin sýısıdtik qadam emes dep dáleldeıdi. Balanyń feldsher bolyp qyzmet isteıtin anasy da onyń sýyq tıip aýyrǵanda dárini qatelikten iship qoıǵanyn aıtady. 20 túıir dárini 3 jasar bala aýzyna salyp qoısa senýge bolar, al 14 jastaǵy jasóspirim ne iship, ne qoıatynyn bilýge tıis emes pe? Jasyryp, jaýyrdy jaba toqýdyń sońy nege soqty deńiz? Bir aıdan keıin A. asylyp qaldy. Eger birinshi jaǵdaıdan keıin balany psıhıatr mamanǵa jibergende, jalpy balany baqylaýǵa alyp, onymen jumys istegende mundaı qaıǵy oryn almas edi, – deıdi Gúlmıra Nıkolaevna.
– Sýısıdten keıin tiri qalǵandarǵa mindetti túrde psıhologııalyq jáne psıhıatrııalyq kómek kórsetilýi kerek. О́zine qol jumsaǵandardyń barlyǵy birdeı psıhıatrııalyq aýrý emes. Olardy sol ýaqyttaǵy jaǵdaı, júıkesiniń sharshaýy, toryǵý qasiretti qadamǵa aparady. Bizdiń aýrýhanaǵa kelgen adam keshendi tekserýden ótedi, al depressııaǵa, ıaǵnı toryǵýǵa ushyraǵandardy emdep jazamyz. Toryǵý emdelmese ol adam úshin ómirdiń máni joǵala beredi, aldaǵy ýaqytta báribir qasiretke ákep soǵýy yqtımal, – deıdi oblystyq psıhıatrııalyq aýrýhananyń psıhologııalyq qyzmet meńgerýshisi Galına Islıamova. Al mamannyń aıtýyna qaraǵanda, sýısıdtik jaǵdaıdan keıin psıholog pen psıhıatr mamanǵa barý-barmaýy toryqqan adamnyń óziniń erkinde. Keńes odaǵy kezinde ózine qol jumsap tiri qalǵandardyń psıhıatrııalyq aýrýhanada qaralýy mindettelinetin. Al qazirgi «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy kodeksinde bul týraly bir aýyz sóz joq.
Balalardyń arasyndaǵy áleýmettik teńsizdik te olardy qaýipti qadamdarǵa ıtermeleıtin tárizdi. Áleýmettik turmys deńgeıimiz joǵarylady degenimizben, aýyl men qalanyń aıyrmashylyǵy óte alshaq. Ol, ásirese, jumys tabý, eńbekaqyny ýaqtyly ala almaý sekildi ekonomıkalyq máselelerdiń turmysqa túsken kóleńkesinen anyq baıqalady. Alaıda, bul bilim berý salasy qyzmetkerleriniń tarapynan eskerile bermeıdi. Kolledjderde bilim alyp jatqan balalardyń kópshiligi aýyldyq jerlerden keledi. Kópjyldyq tarıhy bar Qostanaı pedagogıkalyq kolledjinde de oqýshylardyń 75 paıyzy aýyldan kelgen.Tek pedagogıka kolledjinde ǵana emes, barlyq arnaıy orta oqý oryndarynda jetim qalǵan jáne áleýmettik az qorǵalǵan otbasylarynyń balalaryna tegin jataqhanada turý, taǵy basqadaı jeńildikter oqý ornynyń múmkindigine qaraı kórsetiledi. Degenmen, naqty kómek áleýmettik az qorǵalǵan otbasy týraly anyqtamasy barlarǵa beriledi. Qostanaı oblysynda ústimizdegi toqsan kórsetkishi boıynsha, otbasynyń tabysy onyń ár múshesine shaqqanda 7 539 teńgeden kelgende ǵana ol kedeılik sheginde tirkeledi. Aýylda hal-qaderinshe jumys isteıtin, mal ustaıtyn adamdar úshin áleýmettik az qorǵalǵan otbasy bolyp tirkelýdiń ózi olardyń namysyna tıedi. Biraq aýyl adamdarynyń qolyna eńbekaqy kóbine ýaqtyly tımeıdi, sharýashylyqtar ony kóbinese jem-shóppen, otynmen berip, dińkesin qurtady. Al halqymyzda «Bala jeńine qarap ósedi» degen sóz bar. Jeńiniń jyrtyǵy balanyń kóńilin de, ishki álemin de jyrtyq etedi degen sóz bul.
«Áleýmettik az qorǵalǵan otbasylarynyń balalaryna demeýshilik arqyly bolsa da qarjy taýyp, qalam, qaǵaz degendeı qajetin alyp bersek, olar almaıdy, «berseńiz bárine berińiz, men jeke almaımyn» dep namystanady», deıdi Qostanaı pedagogıka kolledjiniń dırektory Ǵalııa Orazymbetova. Mine, bildeı bir pedagogıkalyq oqý ornyn basqaryp otyrǵan adamnyń sózinen áleýmettik teńsizdikti júreginen ótkizetin jasóspirimniń ishki jan kúızelisin sezýge bolady. Bıyl naýryz aıynda osy Qostanaı pedagogıkalyq kolledjiniń oqýshysy E. kópqabatty turǵyn úıdiń 8-qabatynan sekirip ketti. Áıteýir, perishte qaǵyp, aman qaldy. Qazir Aqmola oblysynyń Esil aýdanyndaǵy Moskovskoe selosynda turatyn ata-anasynyń qolynda emdelip jatyr. Ata-anasy aýylda jumys isteıdi, biraq eńbekaqysy ýaqtyly qolǵa tımegendikten kóp nárse oralymǵa kele bermeıtinin jasyrmaıdy. E. ınstıtýtta oqıtyn stýdent apasymen birge páter jaldap turǵan. Aqshasy az stýdentter ádette, páter ıesimen birge turady. Oqý jyly bastalǵan qyrkúıek aıynan naýryzǵa deıin olar úsh ret páter aýystyrady. Páter jaıly bolsa qystyń kózi qyraýda qyz balalar kóship, qona bermes edi, árıne. Top kýratory Baqyt Syzdyqova qyrkúıek aıynda bir ret baryp, E-niń jaǵdaıyn kóredi, odan keıin at izin salmaıdy. Qansha aqysyn tólep turǵanymen kisi esigi ata-ana baýyrynan shyqpaǵan jas qyzǵa sýyq bolatynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. E. apasy ekeýi úsh bólmeli eski, tar páterde kishkentaı eki egiz qyzy bar jas otbasymen, olardyń týysymen birge turady. Túnimen balalar jylaıdy, shýlaıdy, erli-zaıyptylardyń jıilegen urys-kerisi olardyń sabaqqa daıyndalýyna da, ózderine qaraýyna da kedergi bolǵany aıtpasa da túsinikti. Aýyl mektebinde belsendi, tipti 7-shi synypqa deıin úzdik oqyǵan qyzdyń kolledjge kelgen soń oqýy da nasharlaǵan. Jasóspirim qyzdy sýısıdke ıtermelegen sebep te qurbylarynyń «shashyń maı bolyp júredi, ózińe qaramaısyń» degen sekildi sózinen ýshyqqan kórinedi. Qurbysynyń sózin kidi alǵan E. onyń telefonyn tyǵyp qoıady, muny toptaǵy qyzdar urlyqqa jorıdy. Aýyldaǵy joq-juqana otbasynan kelgen, áli kámeletke tolmaǵan qyz qalanyń jyldam yrǵaqty tirshiligine birden ilese almaıdy, arasy alshaq páter men kolledj arasynda júrip sharshaıdy da. Osyndaıda E. sekildi aýyldan, ata-anadan alys, tipti basqa oblystan kelgen jasóspirimderdi oqý ornynyń jataqhanasynda turýǵa nege mindettemeske degen oı keledi. Ońy-solyn tanyp bolmaǵan jasóspirim ustazdardyń kóz aldynda júredi ǵoı. Tárbıe jumysy tek kúndizgi oqý úderisinde ǵana emes, jataqhanada da jalǵasyn tapsa, bolashaq ustazdardyń naǵyz beınesi kolledjden bastap qalyptasar edi. Alaıda, mınıstrlik tarapynan kolledjderdegi kámeletke tolmaǵan oqýshylardy jataqhanamen qamtamasyz etýdi mindetteý týraly mundaı nusqaýlyqtyń joq ekeni ras. Aǵa urpaq ókilderinen oqý ornynyń jataqhanasyn jastyq shaqtyń jumaq mekenine teńep aıtqan áńgimelerdi jıi estýge bolady. Al kóptegen oqý oryndarynyń jataqhanalary búgingi kún talabynan shyqpaıdy. Qolaıly jaǵdaı bolmaǵan soń stýdentterdiń ózderi jataqhanaǵa turýǵa yqylas bildire qoımaıdy. Oǵan mysal da bar. Qostanaı pedagogıka kolledjiniń jataqhanasynda turatyn jasóspirim oqýshylardy basshylyq dárethana jýýǵa májbúrleıtinin, ol úshin qajetti untaq pen sabyn sekildi sanıtarlyq zattardyń barlyǵyn oqýshylar óz qaltasynan shyǵaratynyn, sál kinási bar oqýshylarǵa qys aılarynda muz oıdyryp, qar kúretip qoıatynyn qalaı túsinýge bolady? Balany jazalaý tárbıe kózi emes ekenin pedagogıka ujymy bilmegende kimnen suraýǵa bolady? Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2014 jyldyń 29 jeltoqsanyndaǵy №179 buıryǵynyń 6-taraýy, 119-tarmaǵynda tárbıelenýshiler men oqýshylardy bilim oshaǵyndaǵy sanıtarlyq toraptardy tazalaýǵa tartýǵa bolmaıtyny aıtylǵan. Dárethana jýý sekildi sanıtarlyq tazalyq jumystary úshin tehnıkalyq qyzmetkerdiń bazalyq jalaqysyna 30 paıyz ústeme qosylatynyn kolledj dırektory nege bilmeı qaldy? Jýrnalıstik zertteý jasaý úshin jataqhanany aralaǵanda osynyń barlyǵyn kolledj basshylyǵynyń kórer kózge jasyryp, ótirik aıtqandyǵy tańǵaldyrady. Mundaı «ishki máseleler» syrtqa shyqpas úshin oqýshylardy da ótirik aıtýǵa ıtermeleıdi. Jataqhanada ózge adamdardyń otbasylarymen turyp jatqanyn da oqý ornynyń basshylyǵy qashanǵy jasyrar eken? «Aıdy etekpen jaýyp bolmaıdy» degen ǵoı, jasyrǵanmen, sol úshin qaramaǵyndaǵylardy qýǵyndap, ýysynda ustaǵanmen kemshilik azaıa ma? Mine, osyndaı kórinisterdiń barlyǵy da jasóspirimder túgili eresekterdiń júıkesine salmaq salmasyna, ony depressııaǵa ushyratpaýyna kim kepildik beredi?
Sońǵy jyldary jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtik oqıǵalardyń jıileýine ǵalamtor materıaldarynyń «úlesi» jan túrshiktiredi. Qostanaı oblystyq prokýratýrasynyń málimetinshe, ınternetten tek 2016 jyly ǵana sýısıdti nasıhattaǵan 13 top jelige shyǵa almaıtyndaı oqshaýlandyrylǵan. Onda Reseı men Qazaqstandy qosa alǵanda 12039 jasóspirim tirkelgen, onyń ishinde 310 balanyń Qostanaı oblysynan ekeni anyqtalǵan. Oblystyq jáne qalalyq prokýratýra ınternette osyndaı toptardyń, saıttardyń barlyǵyn ótken jyly anyqtap, oblystyq bilim berý basqarmasyn habardar etken bolatyn. О́tken jyldyń qarashasynan A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetindegi Aqparattandyrý jáne bilim sapasyn baǵalaý ortalyǵynyń mamany sýısıdti nasıhattaıtyn saıttardy monıtorıngileý isimen aınalysady.
Jaqynda oblystyq prokýratýra janyndaǵy Konsýltatıvtik keńeste oblystaǵy sýısıdke qarsy profılaktıkalyq jumystardyń tolyq jáne der ýaqytynda júzege asýy jaıynda másele qaraldy. Oblysta jyl boıy jol-kólik oqıǵasynan, qylmyskerlerdiń qolynan qaza tapqandar men sýǵa ketkenderdi qosa eseptegende, olardan ózine qol jumsaǵandardyń sany eki ese asyp túskendigi anyqtalǵan. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, Qazaqstan sýısıdtik oqıǵa deńgeıi eń joǵary elder qatarynan oryn alady. Elimizde jylyna ózine qol jumsaǵandar 100 myń adamǵa shaqqanda 27 adamnan keledi eken. О́tken jyly oblys óńirinde 365 adam ózine qol jumsap, ómirmen qosh aıtysqan. Sonda kúnine bir adamnan kelmeı me? Al ózine qol jumsap tiri qalǵandar munan eki eseden asa kóp. Prokýratýradaǵy tekserý jumystary kórsetkendeı, jalpy alǵanda oblysta sýısıd oqıǵalary azaıǵany bilinbeıdi. Bul osy jamandyqtyń aldyn alý jáne profılaktıkalyq jumystardyń tómendigimen tikeleı baılanysty.
Álemdik tájirıbede sýısıdke qarsy profılaktıkalyq jumystardy mektep bazasynda júrgizý jaqsy nátıje beredi. Mundaı jumystar negizinen psıholog mamanǵa tıesili ekeni belgili, alaıda, oǵan mektep, kolledjder basshylyǵy tarapynan qoldaý-kómek jetkilikti bola bermeıdi. Oblystaǵy mektepterdiń úshten birinde psıhologtyń jeke kabıneti joq. Oblysta barlyǵy 382 psıholog-pedagogtar bolsa, sonyń 3 paıyzy ǵana joǵary sanatty maman eken, 65 paıyzy sanat degendi bilmeıdi, biliktilik deńgeıi óte tómen degen sóz. Mektepterde 37 psıholog mamannyń orny bos tur, al Amangeldi, Jangeldın, Qarasý, Sarykól, Naýyrzym, Uzynkól aýdandarynda psıhıatr dáriger joq.
Sýısıdke qarsy profılaktıkalyq jumystar keshendi, jan-jaqty júrgizilip, bilim berý, densaýlyq salasy, ata-ana, ishki ister organy, jastar uıymdary tize qossa balanyń da, eresektiń de basyna tóngen qater serpiler me edi. Sonda ǵana Jaratqan ıemiz ár pendesine bir-aq ret beretin ómir tamuq emes, onyń mazmuny qıyndyqty jeńýmen, kúrespen baıı túsetindigin jaryq dúnıeden baz keshetinderdiń júregine jetkizýge bolar, bálkim. Ajal aýzynan qalǵan ár adam baılyǵymyz.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI