«Sberbanktiń» tábeti

«Imstalkonnyń» óndiristik qýatyna qalaı tusaý salynyp otyr?  «Imstalkon» aksıonerlik qoǵamynyń ómirlik-óndiris­tik eń­bek joly elordamyz – Astananyń ósip-órkendeýimen tikeleı baılanysty. Olaı deıtinimiz, Astana­nyń kórkin ashqan «Báıterekten» bas­tap, Prezıdenttiń Aqordasy, Par­­­la­ment Májilisiniń ǵıma­raty, Res­pýblıka saraıy, Esil óze­n­i­ne asylyp salynǵan kópir, «Astana-Arena» stadıony, «Alaý» muz saraıy, konkıshiler sta­dıo­ny, respýblıkalyq velotrek, Nazarbaev Ýnıversıtet, halyq­ara­lyq áýejaı... tizbe­gindegi barlyq ǵı­ma­rat­tyń qabyrǵasyn som temir­den turǵyzyp, keregesin kergen osy mekeme. Bul arada Almaty men elimizdiń basqa da iri qalalaryndaǵy kompanııanyń ǵımarat salýdaǵy ózindik kór­nekti qoltańbasy týraly eske alyp ta otyrǵan joq­pyz. Me­tall qurylymdaryn jasaý men qurastyrýda respýblı­­ka­myzda birinshi bolyp 1991 jyly óndiristik qyzmetin jańasha baǵyt­ta, sony úlgide bastaǵan, baıyrǵy «Kazstalkonstrýksııa» qurastyrý tresiniń (1956 j.) zańdy murageri – Táýelsiz Qazaq­stannyń qurdasy – «Imstalkon» osy jyldar ishinde artynan jamanat sóz ilestirip kórmepti. 2013 jylǵy О́nerkásiptik jáne azamattyq qurylys nysandaryn salýda «Jyl tańdaýynda» №1 oryn alýy da tekten-tek tóbeden túsip kele salǵan syı ıakı mártebe emes. Qurylys salýda qyzmeti taza, atqarǵan isi adal, ataǵy dardaı osy kompanııanyń basyna aıaq astynan bult úıirildi... Qazirgi naryq zamanynda baı­dyń bir mezette kedeı, kedeı­diń ómirde sırek te bolsa bir mezette baıyp shyǵa kelýi sekildi qu­by­lys­tar tańsyq emes. Degenmen, 7 myń­daı kásibı maman-jumyskeri, respýblıka boıynsha barlyǵy 27 metall qurylymdaryn jasaý men qurastyrý zaýyty, birqatar montajdaý kásiporyndary bar al­paýyt mekeme qaı jerde súrindi eken degen saýal týýy zańdy?! Ta­ny­­mal kásiporyn­dy 25 jyldan beri úlgili bas­qaryp kele jatqan – bas dırektor Mıhaıl Rezýnov­tyń ótinishi bo­ıynsha oryn alǵan oqıǵanyń aq-qarasyn anyq­taýǵa atsalysyp kórdik. Elbasy­men Temirtaýda bir zaýytta ıyq tirese eńbek etken bilikti ınjener óziniń ómirlik tájirıbesinde ózi basqaryp otyr­ǵan óndiris orny­nyń buryn-sońdy dál bulaı tyǵy­ryqqa tirel­megenin aıtady. Bári de reseı­lik «Sberbanktiń» shartta kórsetilgen bastapqydaǵy 11 pa­ıyz­dyq syıaqy mólsherin esh­bir suraýsyz birden 18 paıyzǵa kóterip jiberýinen bastalypty... Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin ári bul túıtkildi máseleniń mánin ashý úshin kúndelikti ómirde ózimiz kýá bolyp júrgen oqıǵalardyń tóńireginde azdap sóz qozǵaýǵa týra kelip tur: siz sýdaı jańa sheteldik ıakı otandyq deıikshi, kólik satyp alǵyńyz kelip, Almatydaǵy sam­saǵan avtosalonnyń birine bas suq­tyńyz. Aldyńyzdan quraq ushyp shyqqan salon menedjeri siz­diń qolyńyzdaǵy jetpeı turǵan qara­­jatyńyzdy bútindeý úshin salon­men tikeleı jaqsy qarym-qaty­­nas­taǵy múddeles banktiń tizi­min aldyńyzǵa tastaı qoıady. Biraq, maǵan jaqyn, meniń jalaqy alyp otyrǵan bankim ol tizimde joq. Amalsyz, kóz jaýyn alǵan kólik úshin salonnyń múddeles bankin­iń talabyna moıynsunasyz. Bul my­sal­­dy ne úshin alǵa tartyp otyr­ǵa­ny­myzdyń jaıyn qazir túsinesiz... Mán-jaıǵa jópeldemede qa­nyq­­qan soń bas dırektorǵa meniń al­­ǵash­qy qoıǵan tóte saýalym: «Qazaq­stannyń alyp qurylys meke­mesi Qazaqstannyń óziniń bank­terinen nege nesıe almaǵan, keshi­rińiz, árıne... «aıdaladaǵy» «Sber­bankte» ne aqylaryńyz qa­lyp edi?» boldy. Estigen jaýabym: «Saýalyńyz óte oryndy. Metall ózimizdiń Temirtaýda shyqqanymen, qurylys nysandaryna qajetti ári ońtaılanyp quıylǵan bar­lyq temir-tersek qurylymdaryn «Imstalkon» Reseı zaýyttary­nan satyp alady. Ári uzaq jyl­dar­dan beri solaı, úzdiksiz satyp alyp keledi. Tapsyrys berýshiniń usyn­ǵan jobasyna oraı jasala­tyn qurylys materıaldary túgeldeı Reseıdiń zaýyttarynda jasalady. Myń-myńdaǵan tonna metall qurastyrylymdardy satyp alýǵa qarajat tapshylyǵyna tap kelgendikten de kompanııa («Ims­talkon»), ádettegideı zaýyt­tar­dyń ózi usynǵan, joǵaryda aı­typ ótkendeı, múddeles bank­ter­den nesıe alýǵa májbúr. Reseı­likter «Almasańyz, ózińiz bili­ńiz, al sizderdiń Qazaqstannyń bank­teri­men biz esep aıyrysa almaı­myz!..» deıdi biraýyzdan. Shırek ǵasyr ishinde eshbir óndi­ris­tik teke-tireske kelmeı-aq senimdi áriptestikpen ári ynty­maq­tas­tyq­pen jumys istep keletin, nesıeni ústeme paıyzymen shashyp berip júrgen reseılik «Sber­bank­tiń» minezi ótken jylǵy aqshanyń deval­vasııaǵa ushyraǵan kezinde bir­den qubyldy. Banktiń aıaq astynan oıanǵan «qyzylǵa degen tábeti» qazaqs­tandyq qurylys kompa­nııa­syn qas pen kózdiń arasynda tálti­rek­tetip tastady. Tyǵyryqqa tut­­qıyl­dan kezdeısoq tumsyq tiregen «Imstalkon» amalynyń qury­ǵanynan Qazaqstannyń Ult­tyq kásipkerler palatasynan qol ushyn berýdi ótindi. Istiń alǵa jyl­jyǵandaı bolyp, úmit oty­nyń jylt etken kezi osy tus. Qa­zaq­standyq quzyrly uıym­nyń nazyna nazar aýdarǵan re­seı­lik bank basqarmasy kóp keshik­peı Máskeýde (16 shilde 2015 jyl) «Sberbank» JAQ Bas­qar­masy­nyń tóraǵasy German Gref­pen qazaq­standyq qurylys uıy­mynyń basshylaryn betpe-bet kez­destirdi. О́ziniń týǵan «kishi Otany­na» qurmeti me, álde esh ýa­qyt­ta uıatqa qaldyrmaǵan ıms­tal­kondyq «otandastaryna» rı­za­shylyǵy ma, áıteýir, sol kezdesýde bank basshysy qazaqstandyq kompanııa úshin úlken jaqsylyq jasady. Atap aıtqanda, «Sberbanktiń» enshiles kompanııasyna German Greftiń ózi bolyp banktik jeli bo­­ıynsha nesıeniń merzimin uzar­tý­dy (prolongasııa) 2019 jyl­d­yń shildesine deıin sozýdy, syıaqy mólsherin 11-13 paıyz­dan ósirmeý týraly tapsyrma berdi. Túıtkildi máseleniń túıini Más­keý kezdesýinen keıin osylaısha sheshilgendeı syńaı tanytqan. Alaıda, arada eki aı óter-ótpeste  Máskeý banki ókilettigin paıdala­nyp nesıe merzimin uzartý, jańa transh, syıaqy mólsheri týraly qazaqstandyq qurylys kompanııa­syna jańa sharttar qo­ıyp, ony qujat túrinde kompanııa aty­na qaıta-qaıta jiberýden ja­ńyl­­­­mady. Onda nesıeni qaı­tarý mer­zimi ýaǵdalasqan 2019 jyl­dyń shil­desinen 2017 jyldyń jel­toq­­sa­ny­na deıin shegerilip, syı­aqy mól­sheri qaıtadan 18 paıyzǵa ósirildi. Dollar baǵamy – 1 AQSh dol­lary 385(!) teńgege teń degen kór­setkishpen bekitilip ketken! Túsinikti tilmen aıtqanda, qazaq­tar endigi jerde kelisimsharttaǵy 494,4 mıllıon teńgeniń ornyna 2 mlrd. 472 mln. teńge tóleý­­ge máj­búr etildi. Ol ol ma, kepil­ge qo­ıyl­­ǵan jyljymaıtyn múlik­­terge qatysty jańa talaptar boı kór­setti. Máskeýlikterdiń alǵa tart­qan keıbir shart-talap­tary kópe-kórineý Qazaqstan Respýb­lı­­ka­sy­nyń qyzmettegi zań talaptaryna tom­paq kelip jatqanyn qaıtersiz? Bul oqıǵadan qulaǵdar bolǵan birqatar tapsyrys berýshi kompanııalar ejelgi áriptesi «Ims­tal­konnan» syrt aınalyp, aıaq­taryn tartyp, «úrke» qalǵan syńaı tanytty. Osy mezetti sátti paı­dalanǵan «Sberbanktiń» tábeti burynǵydan da ashyla tústi. Más­keýlik banktiń múddeles áriptes­teri – qazaqstandyq «Sesna Bank» AQ pen «Eýrazııalyq Bank» AQ «qatardan qalmaı» tólem jasaý sharttaryn «sberbanktik» jańa úlgide jasaý jaǵyna kóshe qoı­dy. Ústemelep qoıylǵan joı­­qyn talaptar kompanııaǵa 2015 jyl­­dyń qarashasynan bas­tap ón­­diris ómirinde alǵash ret 7000 ju­­mys­shyǵa jalaqy bere almaı­tyn­­daı jaısyz jaǵdaıǵa dýshar etti. 2015 jyldyń 10 jel­toq­­sanynda nesıe berýshi bir bank­­tiń aryz-talabyna saı sot «Imstalkon» AQ-qa qatysty bankrot rásimin jarııalady. Alaıda, Almaty qalasy aýdanaralyq eko­no­mıkalyq sotynyń 2016 jyl­ǵy 30 naýryzdaǵy sol sheshimine qııam­­purys qaraǵan «Sberbanktiń» Qazaqstandaǵy enshiles banki buǵan barynsha qarsylyq bildirip baqty. Biraq, appelıasııalyq ınstansııa sottyń bastapqy sheshimin durys dep tapty. Osyndaı ońtaılandyrý maý­symyn durys paıdalana bil­gen «Imstalkon» AQ teke-tires­ke qara­mastan taıtalaspen ót­ken osy merzim ishinde úlken kásip­oryn­nyń jumysyn bir kún toq­tat­paı, memlekettik mańyzy bar qu­rylys nysandaryndaǵy qyz­metin kidirtken joq. Bul arada asa qıyn jaǵdaıǵa dýshar bol­ǵa­nyna qaramastan shabysynan jańylmaǵan kompanııanyń qa­jyr­ly is-qımyl áreketin shyn máninde erlikke balap qoıǵannyń da aıyby joq. Bankrottyqty sot talqylaýyna salýdy toqtata­tyn, boryshqordy belgili bir zańdy jaýapkershilikten bosatatyn orderdi paıdalanǵan qazaq­standyq kompanııa bankrottyq ońaltý kezeńinde basqa túsken qıyn­dyqtan shyǵýdyń bar amal­daryn jasap, qarastyryp baq­qan. Biraq, «Sberbank» endi reseı­lik jaqyn áriptesi «Alfa-Bank­tiń» enshiles bankimen ózara ýaǵda­lasyp «Imstalkonnyń» basynan ótkerip jatqan bankrottyq ońaltý kezeńine qosymsha jańa kedergiler qoıyp tastady. Dál osy arada tátti as ish­ken sa­ıyn tábettiń arta túsetini sekil­di, «Sberbanktiń» kózdegen eń túp­ki maqsaty aıshyqtalyp, «men­mun­dalap» boı kórsetip qaldy. «Sberbanktiń» onysy kóp jyl boıy úzeńgi qaǵysyp qatar júrgen áriptesine mádenı qysym jasaý arqyly «Imstalkon» AQ baqy­­laýyndaǵy aksııa paketin sa­t­­tyrýǵa májbúrleý eken. Eń qyzy­ǵy, qazir reseılik «Sberbank» al­­­dyn ala oılastyryp qa­sa­qana ja­sal­­­ǵan reıderlik qada­myn, tip­ti, zań­das­tyryp alýǵa áre­ket­te­ný­de. Kór­shi el bankiniń ol oıy jú­ze­­ge assa she... Ondaı jaǵ­daı­da – qazaq­­stan­dyq asa tanymal qury­lys kom­panııasynyń barlyǵy 27 zaýy­­ty men ózge montajdaý kásip­oryn­­dary, 7 myń kásibı bilik­ti jumys­shy­sy, ınjener-tehnık mamandary (olardyń 60 paıyzy bul kompanııada 15 jyldan beri eńbek etedi) bir mezette Reseıdiń ıeligine ótedi de ketedi degen sóz. Ondaı bolǵan jaǵdaıda – Qazaq­stan Respýblıkasy jyl sa­ıyn qazyna qorjynyna tek salyq túrinde túsip turatyn (enshi­les kompanııalardy qospaǵanda) 3,1 mıllıardtaı teńgeden kózdi ashyp-jumǵansha qol úzedi. Ondaı bolǵan jaǵdaıda, ıek astynda kórinip turǵan EKSPO – 2017 ǵımarattary, Kongress Holl, Astanadaǵy jańa temir jol beketi men Almatydaǵy qurylysy bitýge taıaý «Ýnıversıada-2017» ny­san­daryndaǵy qazirgi qurylys aýqymy jumysyn toqtatady. Ondaı bolǵan jaǵdaıda – Qa­zaq­standyq biryńǵaı ulttyq zeı­netaqy qory tek bir jylda ǵana 1 mıllıard 194 mln. teńgeden aıyrylady. «Imstalkon» aksıonerlik qoǵamy «Sberbank» AQ qysymy­nan qalaıda qutylýdyń jolymen – amaldyń joqtyǵynan, ekin­shi márte Qazaqstannyń Ult­tyq kásipkerler palatasynyń basqar­­­ma­ tóraǵasy Abylaı Myrzahmetovke hat jaz­dy. Sol arqyly oryn alǵan oqı­ǵaǵa elimizdiń Úkimetin qulaǵ­dar etip, qazaqstandyq kompanııany al­paýyt banktiń aranynan aman saq­tap alyp qalýdy suraıdy. Ol úshin el Úkimetinen bastap Ult­­­tyq bank, Zeınetaqy qory ke­ńe­­­sip qazaqstandyq kom­pa­nııa­­ny bankrottyq ońaltý kezeńi­nen shyǵýyna kómektesýi kerek. Kom­­­pa­­­nııanyń bas dırektory, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Mıhaıl Rezýnov elimizdiń quzyrly organ­daryn qulaǵdar etý arqyly «Biz ózi­miz­diń qazaqstandyq qýat­ty ká­sip­orny­myzdy, Táýelsiz­digi­miz­diń qur­dasy – ulttyq tól kompa­nııa­myz­dyń ǵumyryn abyroımen saqtap qalýǵa bar kúshimizdi salamyz. Bizge eń bolmasa ústeme ne­sıeni qaıtarý mezgilin shartta kór­setil­gen 2019 jylǵa deıin sozdy­ryp berse de jetkilikti. Reseı­lik ne­sıe­ni tolyǵymen qaıtaramyz» deıdi. О́ndiris basshysy men onyń Dırektorlar keńesiniń músheleri, jalpy kompanııa ózine de, sózine de senimdi. Bastapqy kelisimshart­qa sáıkes eki jaq 2019 jyldy meńzep qaıta ýaǵdalassa, «Ims­talkonnyń» sertinde turary sózsiz. Ústeme nesıeniń bir tıynyn kem qylmaı qaıtarady. Osy jyl­dar ishinde kompanııa eńbek shart­tarynda kórsetilgen talaptardan birde-bir ret taıqyp ketken emes. Oǵan dálel – qurylystaǵy metall qurylymdaryn jasaý men qurastyrýdaǵy qazaqstandyq bilgirler qanshalyqty qıyndyqty basynan ótkergen osy kezeńde qyzmetin ádettegideı, bir kúnge, bir mezetke de toqtatqan joq. Kók­ke boı túzegen qazaqstandyq qury­­lys nysandarynyń qarasy da kóbe­ıip keledi... áli kóbeıetini qanshama?! Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY