Ortań tolsyn, orta tap!

Áleýmettik stratıfıkasııa júıesiniń mańyzdy bóligi sanalatyn qoǵamnyń salmaǵy basym osy toby búginde qaı elde bolmasyn kóptigimen erekshelenedi. Turmysy joǵary jáne tómen turatyndardyń ortasyndaǵy belsendiler – orta taptyń azaıýy el ekonomıkasynyń quldyraýymen tikeleı baılanysty bolady eken. Aıtar bolsaq, bizdiń elde orta tap týraly túsinik áli de bol­sa laıyqty sıpatqa ıe bolmaı otyr­­ǵan syńaıly. Sebebi, eli­mizdegi jaǵdaıy jaqsy degen tur­ǵyndardyń shyn mánin­degi turmys deńgeıi shetel azamat­tarynyń tómengi tabynyń krı­terıılerimen sáıkes kelýi ábden múmkin. Jalpy, orta taptyń ár el­de áralýan bolatyndyǵyn es­kerý qa­jet. Jáne de qoǵamnyń áleý­­­mettik qurylymyn sóz etkende onyń qurylym jaǵynan bir­deı bolmaıtynyn, adamzat tur­mysynyń arasynda qashanda teńsizdik bolatynyn da eskerý mańyzdy sııaqty. Sondyqtan da olar­dyń jiktelýi ǵalymdar úshin ylǵı da kúrdeli másele bolyp keldi. Desek te, áleýmettanýshylar aza­­mat­tardyń bilimi, tabysy, mate­rıaldyq jaǵdaıyna baılanysty birneshe jikterge bólip qaraıtyn stratıfıkasııalyq mo­delderdi usy­nady. Olardyń qataryna jo­ǵary tap, orta tap, jumysshy ta­­­­by jáne tómengi tap jatady. Qar­jy jáne ónerkásip magnattary, joǵary bılik elıtalary jatatyn joǵary tap týraly áńgime qozǵaýdyń jóni basqa. Tap solaı tabysy turaqsyz, jumyssyz, áleý­mettik az qamtylǵandar jaıyn da bólek áńgimelemekpiz. Bul rette aýqymdy top – orta tap­­­tyń qoǵamda alar orny erekshe ekendigi osydan birneshe ǵasyrlar buryn-aq belgili bolǵan. Osy oraı­da uly oıshyl Arıstotel: «Kez kelgen memlekette úsh top bar. Birinshisi – baılar, ekinshisi – ke­­deıler. Al úshinshisi – eń jaq­sylary», degen eken. Tipti, ótken XX ǵasyrdan bas­taý alǵan orta tap­tyń ortasyn kóbeıtý máselesi qashanda mańyzdylyǵyn joımaı keledi. Oǵan kóptegen sebepter de joq emes, árıne. Birinshi kezekte qoǵamdaǵy áleý­­mettik tártip pen turaqty­lyq­­­tyń jáne ekonomıkanyń tiregi orta tap ókilderi ekendigin eskere ketken jón. Sondaı-aq, qoǵamnyń negizgi ıntellektýaldyq kúshi men joǵary mamandarynan turatyn tobynyń kez kelgen máselede bel­sendilik tanyta alatyny taǵy bar. Búginde ǵa­lymdar, jazýshylar, sý­retshiler, din qyzmetkerleri, oqytýshylar, dárigerler, orta jáne shaǵyn kásipkerler men ma­mandanǵan jumysshylar jatatyn orta taptyń zaman talabyna saı ózindik ómir súrý daǵdysy bólek jáne ekonomıka men saıası baǵytta táýelsiz ekeni belgili. Halyqtyń neǵurlym kóp bóligi aýqatty bolǵan saıyn, qoǵamnyń turaqtylyǵy da nyǵaıa túsetini dáleldengen. Iаǵnı, qandaı da bir menshikke ıe azamat ózine tıesili ıgilikterdiń saqtalýyna múddeli. Bul turǵyda Memleket basshy­sy Nursultan Nazarbaev el turǵyndarynyń arasynda orta tap ókilderiniń sanyn arttyrý máselesine udaıy nazar aýdaryp keledi. Osy týraly ótken jyly «Nur Otan» partııa­synyń kezekti XVI sezi barysynda orta býyn qa­zaq­standyq ulttyń negizi retinde qarastyrylýy tıis ekendigin basa aıtqan bolatyn. «Elimizdegi orta tap kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrýdyń kózi retinde qarastyrylýy kerek. Bular na­ǵyz zańnyń saltanat qurýyna meı­linshe múddeli, memlekettiń halyqqa esep be­rýin qalaıtyn, el­­degi turaqtylyq úshin barymen kúre­setin úlken kúsh», dedi Elbasy sonda. Prezıdenttiń orta tap ókilderi­ne bergen sıpaty boıynsha, eli­mizdegi orta tap turǵyndary – bul óziniń baspanasy, avtokóligi, bıznesi men jalaqysy qalypty, otbasyn asyrap otyrǵan, balalaryn oqytýǵa, qydyrýǵa jaǵdaıy tolyq keletinder. Bul rette Elbasy dál osy tap turaqtylyqtyń meı­lin­she jaqtaýshysy ekendigin, Ger­manııada ulttyq baılyqtyń 90 paıyzyn orta tap ókilderi qurap otyrǵanyn atap aıtqan bolatyn. Álemniń eń damyǵan jetekshi el­derinde orta tap halyqtyń 60-80%-yn quraıdy. Kem degende bul kórsetkish jartysyna jýyqtaýy kerek. Basylym betterindegi derekter boıynsha, mem­leketimizde orta býynnyń qatary aza­ıyp kele jatqany aıtylýda. Sońǵy jyldary teńge baǵamy ózgergenge deıin olardyń kórsetkishi 25-30% bolsa, qazirgi tańda 10-15%-dy quraıdy. Munyń óte az kórsetkish ekendigi belgili. Jáne de aldaǵy ýaqytta olar­dyń artatynyna kúmán da joq emes. Tipti, birqatar sarapshylar bizdiń elde orta tap týraly aıtýǵa áli erte dep esepteıdi. Keıbiri mem­le­ketimizdegi orta taptyń uzaq ýaqyt boıy qalyp­tasý kezeńinde bolatynyn tuspal­dasa, táýelsiz mamandardyń pikiri boıynsha, eldiń orta tap ókilderin sheteldikimen salys­tyrýǵa kelmeıdi. Sondaı-aq, elde qoǵamnyń orta býyndarynyń sany basym ekendigine jáne onyń jyldan-jylǵa ulǵaıatynyna senim bildiretin sarapshylar da joq emes. Desek te, búgingi tańda tek biz­­diń elde emes, birqatar mem­leket­terde alań­­­datarlyq ahýalǵa aı­na­lyp otyrǵan bul másele kóptegen sharalardy qolǵa alýǵa ıtermeleıdi. Sebebi, jahandyq sıpat alǵan daǵdarys, munaı ba­ǵa­sy­nyń quldyraýy ásirese, ekonomıkanyń belin búktirgeni ras. Osy rette onyń salqyny bir­qatar bıznes ókilderi men kásipkerlerdiń jumysyn qıyn­datyp, aıtarlyqtaı soqqy berdi. Orta tap ókilderiniń naǵyz ıadrosy sanalatyn bıznesmenderdiń sany kemip, orta taptyń paıyzy da azaıyp qaldy. Kez kelgen eldiń ekonomıkasy­nyń negizi shaǵyn jáne orta kásip­­­kerlik ekendigi búginde bar­shaǵa aıan. Damyǵan elderdiń tá­jirıbesine súıenetin bol­saq, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qalyptastyrý men damytý eldiń ekonomıkasyn kóterýde úlken mańyzǵa ıe. ShOB-ty damytý ar­­qyly salalyq jáne óńirlik mo­nopolızmdi joıýǵa, naryqta taýarlar men qyzmetterdi kóbeıtýge, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jetistikterin paıdalanýǵa, qoǵam turaqtylyǵynyń kepili bolyp tabylatyn orta tap qalyp­tastyrýǵa úlken múmkindikter bar. Sondyq­tan da, eldegi kásipkerlik salasyn damytýǵa basymdyq bere otyryp, ony damytýdyń tıimdi sharalaryn qolǵa alý qajet. Al bul turǵyda elimizde qoǵam arasynda orta tap ókilderiniń sanyn arttyrý barysynda kóp­tegen jumystar júzege asyp, mem­­lekettik baǵdarlama­lar en­gizilip jatqanyn aıta ketken ab­­zal. Bızneske turaqty ári qo­laıly jaǵdaı jasalyp, je­ńildetilgen salyq júıesi, kepildi, sýbsıdııalandyrý men jeńil­dik­pen nesıelendirý sekildi mem­lekettik qoldaý sharalary engizilýde. Deı turǵanmen, áli de bolsa ekonomıkaǵa táýeldi bolyp otyrǵan osy máseleniń mán-jaıyn tolyqqandy tekserip, ShOB ókilderine budan da tıimdirek jaǵdaılardy jasaý qajettigi týyn­­daıdy. Sondaı-aq, salyq kó­lemin odan ári qysqarta túsýdiń mańyzy da aıryqsha. Mınnesota ýnıversıtetiniń ótken jylǵy zertteýleri boıynsha AQSh-ta orta taptyń úlesi 42-55% aralyǵynda ekendigi belgili boldy. Bul kórsetkish burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda birneshe paıyzǵa kemigen. Iаǵnı, 2015 jyly Amerıka turǵyndarynyń tek jartysyna jýyǵy ǵana ózderin orta taptyń ókilimiz dep eseptegen. Al bul turǵyda damyǵan eldiń orta tap týraly krıterııleriniń ózgeshe ekendigin eskergen jón. Mysaly, «Business Insider» jýrnalynda orta tapty sıpattaıtyn mynadaı anyqtamalar berilipti. Onda jyldyq tabysy 25 pen 76 myń dollardy quraıtyndar ózderin orta taptyń ókili retinde sanaıdy. Mysaly, Nıý-Iork pen Kalıfornııa úshin adamnyń bir jyldyq tabysy 30 myń dollardan joǵary bolýy qajet. Iаǵnı Nıý-Iork turǵyny aıyna 3000 dollardan kem tabatyn bolsa, on­da ol tómengi taptyń janyna jaı­ǵasady. Sonymen qatar, «Nezavısımaıa gazeta» basylymy kórshi Reseıde orta taptyń azaıyp kele jatqanyn jazǵan. Iаǵnı ekonomıster men áleýmettanýshylar elde orta tap­tyń orny oısyrap qalǵanyn aıtady. Olardyń aıtýy boıynsha, Reseıdegi resmı derekter kórsetip otyrǵan orta taptyń 20-25%-dyq kórsetkishi, shyn máninde 7%-dy quraıdy. Al Reseı ǵy­lym aka­demııasynyń Áleýmettaný ıns­tıtýty turǵyndardyń 20%-yn orta tapqa jatqyzýǵa bolatynyn aıtady. Shetelden derekter keltire otyryp, olardyń qoǵamy, qurylymy jáne tur­mysynyń bizdikinen bólek ekendigin aıttyq, bul rette ár eldiń ózindik ustanymdary bo­latynyn da eskerý qajet. «Ár eldiń salty basqa, ıtteri qara-qasqa» ekenin babam qazaq baıaǵyda bilgen. Sebebi, baǵzy zamannan qanaǵatpen qaryn toıǵyzyp, shúkirlik etý arqyly sharýasyn ja­sap jatqan ısi qazaqqa osy jóninde suraq qoıar bol­sańyz, mindetti túrde «ózin orta tapqa jat­qyzatyny» jóninde jaýap alasyz. Bul týraly sheteldik sarapshylar da adamzattyń ózin-ózi rýhanı turǵyda orta tapqa jat­qyzýyn orta tap sıpattarynyń biri dep esepteıdi. Al osyǵan qatysty ótken jyl­­­­­­ǵy «Qazaqstandaǵy orta tap ulttyq ekono­mıkanyń qozǵaýshy kúshi retinde» atty konferensııada L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti Ramazan Salyqjanov tushymdy pikir aıtqan bolatyn. Onyń aıtýy bo­ıynsha, eń birinshi, orta tap ókilderin ta­bysymen alyp qaraǵan durys emes. Ekinshiden, ár ulttyń, qoǵamnyń ózindik tanymynda erekshelikteri bar. Máselen, bizdiń elimizdi alar bolsaq, qazaq halqyna «shúkirshilik», «táýbeshilik etý» tán. Sońǵy zertteýlerimizdegi «Siz ózińizdi qalaı sezinesiz?», «О́zińizdi qaı tapqa jatqyzasyz?» degen saýaldarǵa halyqtyń basym bóligi ózin jaqsy sezinetinin, ózin orta tapqa jatqyzatyndyǵyn aıtqan. Al aýyldaǵy orta tapqa jatatyn azamat pen qaladaǵy orta tap ókili jáne Batystyń orta tap ókilderi arasyndaǵy tabystary, kóńil-kúıleri ártúrli bolyp keledi, deıdi ǵalym. Demek, orta tap ókili degen kezde naq­ty el-jurttyń, qoǵam­nyń, eko­no­­mı­kalyq jáne saıası jaǵ­daıdyń erek­shelikterin eskerý qajet. Onyń aıtýynsha, orta tap ókilderi máselesiniń kún tártibine shyǵarylýy qoǵamdaǵy tu­­raqtylyq jaǵdaıyna baılanysty. Orta tap neǵurlym kóp bolǵan saıyn qoǵam turaqty damyp, bıliktiń júrgizip otyrǵan baǵyty durys degen túsinik qalyp­tasady. Iаǵnı eldegi orta tap ókil­­deri sanynyń kóbeıýine memleket múd­deli. Sonymen qatar, R.Salyqjanov qazirgi tańda elimizdiń orta tap ókilderiniń naqty sany belgisiz ekenin aıtady. Tipti, olardy anyq­taıtyn naqty ólshemder de joq. Al, orta tap ókilderine basynda baspana­sy, astynda kóligi bar, bala-shaǵasy men týǵan-týysyna qaraılasýǵa jaǵdaıy jetetin azamattardy jatqyzýǵa bolady, deıdi. Desek te, damyǵan eldermen ıyq tirestirip damýshy kóshke adymdaı ilesken soń, eldiń orta tabyn kóbeıtý jáne olardyń turmys sapasyn kóterý de memlekettiń jáne kez kelgen azamattyń mindeti deýge bolady. Sebebi, bireýden kesh, bireýden ilgeri keletinimizge qanaǵat etý óz aldyna, «Budan da jaman kúnde toıǵa barǵanbyz» degendi «Budan da jaqsy bolý qa­jet» degenmen almastyrý zaman talabyna saı bolmaq. Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan»