Kóshe jıeginde atasy, ájesi, nemeresi úsheýi oryssha sóılesip bara jatyr. О́mir kórgen eki qarttyń munysy nesi dep men birden kóńilsiz kúıge endim. О́z nemeresiniń keleshegin oılamaǵany qalaı, erteń ol kim bolmaq degen ókinishti oı ózegimdi órtedi. Jas balany ana tilinen birjola aıyryp, jat etetinin qos qarııa shynymen-aq sezbeı me? Sezse de, nemeresiniń keleshegi olarǵa báribir me? Ásirese, ulttyq namys degendi birjola umytqan ba?
Keıbir jastan:
– О́z ana tilińdi nege bilmeısiń? – dep surasań, ol:
– О́sken ortam kináli, – deıdi beti búlk etpesten. Men:
– Seniń munyń jaı syltaý. Aınalańdaǵy cheshen, uıǵyr, ózbek, túrik, ázerbaıjan, kúrd, káris, nemis balalaryna qarashy. Bári sendeı ortada, ıaǵnı kileń orys balalarynyń arasynda ósse de, kóp qabatty úılerde tursa da, bir-birimen tek óz tilderinde sóılesedi, óz tilderin jaqsy biledi, – dep edim:
– Bul aıtqanyńyzdy moıyndaımyz. Olardyń biletini, úılerindegi ata-analary kishkentaıynan solaı tárbıeleıdi, – dedi kúmiljip. Men oılanyp qaldym. Shynynda da kóp jetkinshekterimizdiń ana tilin bilmeýine, shala bilýine olardyń ata-anasy kináli. Buǵan joǵaryda keltirgen, kóshe jıegindegi ata men ájeniń nemeresimen oryssha sóılesip bara jatqany bir ǵana dálel. Ýyzǵa jarymaǵan ondaı bala erteńgi kúni elimizge jaqsylyq jasaı ala ma? Bul suraq barshamyzdy oılantsa kerek.
О́mir tájirıbesinen kórip júrgenimizdeı, tilimizdi bilmegenimen boıynda ulttyq rýhy joǵary azamattarymyz da jeterlik. Olardyń júregi ultym, týǵan elim, týǵan jerim dep soǵatynyn jaqsy bilemiz. Sondyqtan, biz orystildi qandastarymyzdy birjaqty kinálaýdan aýlaqpyz. Alaıda, ana tilin bilgisi kelmeıtin biren-saran «shirigen jumyrtqanyń» kezdesip qalatyny da – shyndyq. Onyń otbasyn qurǵan kúnde de máńgúrtter sanyn kóbeıtkennen aryǵa barmaıtyny jáne anyq.
Ondaı jandy eli bar, Otany bar deýge bolmaıdy. Ol ózin de, elin de birjola joǵaltqan adam. Onda – Otan joq, eshqandaı adamı qadir-qasıet joq. Tili joıylǵan jannyń aty-jóni de, tegi de, ulttyq bolmysy da joıylady.
Ol – máńgúrt. Ol elime jaqsylyq jasaıyn, elimniń, jerimniń namysyn qorǵaıyn dep oılamaıdy.
Azamattarymyzdyń erteli-kesh tynbaı jumys istep, bala-shaǵasynyń erteńin, eliniń, jeriniń qamyn oılaıtyny, artymdaǵy urpaǵym tilinen aıyrylyp qalmasa eken dep ýaıym jep, qoǵamǵa qyzmet etetini qýantady, kóńilge senim uıalatady. Biraq, bárimiz sondaımyz ba? Osy suraqqa mán berip, tereńirek oılanaıyqshy.
Tilimizdiń damyp, órken jaıýyna memleketimiz tarapynan qamqorlyq jasalyp keledi. О́kinishtisi sol, bizder, ata-analar ózimiz enjarmyz. Aralas, birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderiniń balalaryna ana tilin úıretýdegi talpynystary qandaı, bizdiń talpynysymyz qandaı? Nege biz úıimizde, kóshemizde balamyzben óz ana tilimizde sóılespeımiz? Eger osy betimizben oısyz júre bersek, tilimiz kúnderdiń kúninde joıylyp ketýi múmkin.
Qudaı ózi keshirsin, biraq men keıde Sibirdi mekendeıtin sany az, maıda halyqtardyń kebin kıemiz be dep te qaýiptenem. Ol jaqtaǵylar ózderiniń tilin birjola umytty. Mundaı qasiretke ushyramaýymyz úshin árqaısymyz, árbir ata-ana bolyp, óz perzentiniń baı, kórkem, ásem áýezdi tilimizdi súıip, kıe tutyp ósýleri úshin kúresýimiz kerek. Ol kúrestiń eń bastamasy – úıde balamen ana tilinde sóılesý, ony ana tilimizdegi mektepke berý.
Qazirgi qalalyq balalarymyzben tildesip kórińizshi. Jasyratyny joq, sózderiniń jartysy qazaqsha, jartysy oryssha. Ana tilimizde durystap sóıleı almaıdy. Keleshekte olar kim bolady, taǵdyrlary qalaı qalyptasady? Olardyń ult diline jarymaǵan jat bireý bolyp shyqpasyna kim kepildik beredi?
Ásirese, aýyzeki tilimizdiń tynysy tarylyp, jutań tartyp, shubarlanyp bara jatqanyn halqymyzdyń qaharman uly Baýyrjan Momyshuly baıqap, qan maıdan tórinde júrgende-aq dabyl qaǵyp, bárimizdi saqtandyrǵan edi. Odan áli jóndi qorytyndy shyǵara almaı kele jatqanymyz janǵa batady.
Ádebıet páni muǵalimderimen, aqyn-jazýshylarmen sóılesseńiz, olardyń jazǵan shyǵarmalaryn oqysańyz, nebir tereń, mándi, oıly sózdermen ushyrasyp, rýhanı lázzat alasyz. Sonda: «Tilimizde buryn men estimegen tamasha, kesteli, kórkemsózder bar eken-aý», – dep eriksiz oıǵa qalasyz, tamsana súısinesiz. Amal joq, «E, men myna sózderdi umytqan ekenmin» dep ókinesiz. Bul ana tilimizde kóp sóılemegendikten kelgen kesel.
Budan 30, 40 jyl burynǵy qart kisilerdiń tiliniń keremet qunarlylyǵy, kórkemdigi, kesteliligi, beıneliligi baıyrǵy tilimizdiń qaınarynan qanyp ishkeninen ekenin endi ańǵaryp júrmiz. Munyń keıbir ushqyndaryn aýyldyq jerlerdegi eski kóz qarttardan áli de kezdestirip qalamyz.
Moıyndaýymyz kerek, hakim Abaı aıtqandaı, óz qolymyzdan óz yrqymyz ketken kezderde tilimizge de kóp qııanat jasaldy. Ásirese, keńestik qyzyl ımperııanyń kerdeń ıdeologııasy jerimizdi, baılyǵymyzdy ıemdenip qana qoımaı, tilimizdi birjola joıyp jiberýdi de kózdegeni anyq. Sonyń kesirinen materıaldyq tapshylyqpen qatar, rýhanı júdep-jadaýshylyqqa da ushyradyq. Kórkem de baı tilimizden aıyrylyp qala jazdadyq. Ozbyr, zorlyqshyl saıasat keler urpaǵymyz aldyndaǵy jaýapkershiligimizdi de umyttyrǵysy keldi. Qazir sol zymııan saıasattyń sanalarda sarqynshaq bolyp qalyp qoıǵan zardabyn tartyp ta otyrmyz. Muny keıbir qandastarymyzdyń tilimiz ne bolsa, o bolsyn degen nemketti baǵyt ustaýynan da baıqaımyz. О́z elin, týǵan tilin súımegen óz anasyn súımegenmen birdeı emes pe? Men óz taǵdyryna ózi jaýapsyz, nemquraıdy qaraıtyndardan qorqam.
Qazir úsh tildi bilý kerek degen saıasat boı kóterdi. Men elýden astam shet memleketterde boldym. Sheteldegi qandastarymyz balalaryn atajurtqa jibereıin dese tilderi shúldirlep, ózderi ishkilikke áýestenip kete me dep qorqatyn kórinedi. Sondaǵy bir baıqaǵanym, alpys paıyzdan kem emes álem halqy aǵylshyn tilinde sóıleıdi. Qaıda barma, jurt bir-birimen aǵylshynsha sóılesedi. Biz til bilmegendikten aýdarmashyǵa táýeldi boldyq. Bul kemshilik pe? Álbette, kemshilik. Tildi bilip, barǵan elińniń tarıhyn, mádenıetin az-maz bolsa da zerttep, jergilikti halyqpen erkin shúıirkeleskenge ne jetsin. О́z basym urpaǵymyzdyń úsh tildi, odan da kóp tildi bilip óskenin qalaımyn. Ásirese, búgingi tańda aǵylshyn tilin bilýimizdiń álem halyqtary oı dúnıesimen, ǵylym, bilim jetistikterimen jaraqtanýymyz úshin paıdasy kóp.
Álbette, bul oraıda qıyndyqtar jeterlik. Qıyndyq qaıda joq deısizder. Biraq, qıyn eken dep qynjylyp, qol qýsyryp qarap otyrmaı, ony jeńe bilýimiz kerek. Qıyndyqty jeńbesek, kósh sońynda qıralańdap qalyp qoıýymyz sózsiz. Talantty aqynymyz Qadyr Myrza Álıdiń «О́z tiliń – birlik úshin, ózge til – tirlik úshin» degeni de barshamyzdy oılantsa kerek.
Biz negizgi til ózimizdiń júregimizdegi ana tilimiz ekenin eshqashan umytpaýymyz, onyń erkin qanat jaıýyna, kedergisiz damýyna basa kóńil bólýimiz kerek. Olaı etpesek, ulttyq tilimiz kóleńkede qalyp qoıýy múmkin.
О́z basym úsh tildi bilýge qarsy emespin, alaıda, úsheýin birdeı teń dárejede, qatar qoıýǵa bolmaıdy. Atazańymyzdaǵy talap rýhy da solaı bolmaq kerek. Urpaq aldyndaǵy bizdiń mindetimiz – ata-babamyz tiline, ulttyq tilimizge erekshe qamqorlyq jasap, onyń abyroı-bedelin árdaıym bıik ustaý. Buǵan múmkindigimiz tolyq jetedi degen oıdamyn. О́ıtkeni, kógimizde kók Týymyz jelbiregen táýelsiz elmiz.
Qazaq dalasynyń tynysynda qazaq tiliniń jańǵyryǵy bar, qazaq dalasyna batyr babalarymyzdyń tulparlarynyń dúbiri sińgen. Sol qasıetti, kıeli babalarymyz mıras etken ana tilimizge júrek jylýymen qaramasaq, túptiń túbinde barmaǵymyz túgili bashpaıymyzdy tisteıtindeı opyq jeýimiz múmkin. Tipti, maǵan, osy betimizben kete bersek, aıtqan jerden aýlaq, máńgúrttene bastaǵan baýyrlarymyzben mylqaýlar tilimen ymdasyp tildesemiz be degen de qorqynyshty oı keledi.
Táýelsizdik qalǵyp júrgen qazaqtyń kóńilin de, kózin de ashty. Ár ulttyń júregindegi ánurany – óz ana tili.
Tilden aıyrylý – quldyq psıhologııanyń eń basty negizi. Tilimiz – arymyz, qudiretti babalarymyzdyń amanaty ekenin júrek túbinde saqtaıyq. Tilimiz týraly danalarymyzdyń aıtqan oı-pikirlerine qabyrǵada ilýli turǵan jansyz sýretke qaraǵandaı qaramaıyq, oılanaıyq, aǵaıyn...
Múslim DAIYRBEKULY,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri