Erge qyzmet – elge qyzmet

Adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn ótken kúnderdiń estelikteri sanańnyń túkpirine jasyryna bermeı, álsin-álsin jarqyrap, kedir-budyry joıylyp, týra sol qabyldaǵanyńdaı esińe túsip otyrady eken. Biz de jas boldyq, baqytymyzdy jaqsy jardan, eń­bekten tabýǵa talpynyp ǵumyr keshtik. Ásirese, alpy­synshy jyl­dardyń basynda on segiz jigit Dneprodzerjınsk qalasynan oqý bitirip kelip, Temirtaýǵa jumysqa ornalasqan kezder esime jıi oralady. Sonda ortamyzdan oza shyǵyp, bárimizdiń uıyt­qy­myz bolǵan Nursultan Nazarbaev edi. Biz Elbasymen sonaý jas shaǵynan qa­tar­­lasa kele jatqany­myzdy taǵdyrdyń tamasha syıy dep bilemiz.

Qabıdolla SÁREKENOV,  Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory.

Eńbek jolymyzdy Qazaqstan Mag­nıtkasy atalǵan, sol kezde jańadan boı kótergen osy qalada bastadyq. Jap-jaspyz. «Boıda qaırat, oıda kóz» bol­ǵan soń, eshqandaı qıyndyqqa mo­ıy­maı, alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa jetýge bir kisideı talpyndyq. Áıtpese, oqý bitirip keldiń eken dep qurmettep, «qyzyl kilem jaıyp» qarsy alǵan eshkim de bolǵan joq. Onyń ústine ózimiz meıram kúni, tup-týra 1 mamyrda jetippiz. Tek 2-3 kún ótkennen soń ǵana bizdiń qaıdan, qalaı kelgenimizdi qala­lyq basshylyq anyqtap, trestke jiberdi. Jumys joq, jataqhana máselesi sheshilmegen... Son­daǵy Nursultannyń beı­nesi de áli kúnge kóz aldymda. Ol biz­diń oqýdaǵy staros­tamyz bolatyn. Osynda kelgen soń da, bárimizdi jınap alyp: «Ne isteımiz?» degen ómirlik ma­ńyzy bar úlken suraq­ty qoıdy. Alǵash jaýap bergen men edim: «Elge qaıtqan uıat bolar. Bir ja­rym jyl oqydym. Oqy­ǵanym zaıa ketpes úshin osynda qalamyn». Urymtal tusqa dóp kelgen sózge kópshiligi qosyldy. Sóıtip bári­miz de alǵash eńbek joly­myz­dy qara­paıym jumysshylyqtan bas­­taǵanbyz. Nursultan men Saranyń tanysatyn tusy osy kez. Elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdentin Nursultan dep, mem­leketimizdiń birinshi hanymyn Sara dep qana sóıleýim bireýlerge sóketteý de kóriner, bálkim. Degenmen, olardyń jas­tyq shaǵyn aıtatyn tusta basqasha ataý da tabıǵı shyqpaıtyn sııaqty. Bul tanystyq týraly Nurekeń keıin óz kitabynda bylaı baıandaǵany bar: «...Sol jyldardyń ómir boıy este qalatyn eń bir eleýli oqıǵasy – bolashaq kelinshegim Saramen alǵash­qy kezdesýim. Al bul kezdesý... bir apattan keıin domna peshiniń janyn­da bolǵan edi. Ádette apat bolyp, metall jerge tógilip jatqanda túgel aýysym bar qaldyqty jınap, temirjol qozǵa­lysyn qalpyna keltirgenshe eshkim eshqaıda ketpeıdi. Kúni boıy bolasyń ba, táýlik boıy bola­syń ba, óziń búl­dirgendi óziń retke keltirýiń tıis. Osyndaı qolaısyz bir sát edi – táýlik boıy derlik tabany­myz­dan tik turǵan kezimiz, tula boıy­myz qazannyń túp kúıesindeı qap-qara, tek kózimiz jyl­tyrap, appaq tisimiz aqsııady. Sol túni qosalqy elektr stansııasynda kezekshi bolyp, bizdiń peshimizdiń túbinde ne bolyp jatqanyn kórýge kelgen qyzǵa kez bola kettim». Nursultan bir kúni maǵan: «Horǵa baraıyq», dedi. Men túsinbeı tur­myn. «Bizdiń munda kelgendegi maq­saty­myz – ınjener bolý edi ǵoı. О́zimiz tańer­teńnen keshke deıin aýyr jumys isteımiz. Onyń ústine joǵary oqý ornyna túsý úshin daıyndalýǵa da ýaqyt kerek. Endi hordy qaıdan shyǵardyń?». Men kónbegenim­men, «baraıyq» dep qıylyp turyp alǵan soń, aqyry degeni boldy. Ol kezde Temirtaý qala­syn­daǵy №110 keshki mekteptiń zalyna hor aıtýǵa qazaq jastary jınalatyn. Uıymdastyrý­shy­sy keıinnen Joǵarǵy Sot sýdıasy bol­ǵan Keńes Jar­maǵambetovtyń zaıy­by Altyn degen kisi edi. Biz barǵan soń daý­sy­myzdy tek­serip, tenorlardyń qata­ry­na jaz­dy. Bir ret án salǵanymyz este. Úıirmege Sara da barady eken. Onyń daýsy soprano. Sarany kórgennen soń baryp Nurekeńniń nege osynda kelýge beıil bolǵanyn túsin­dim. Árıne, ol kisiniń Saramen alǵash qalaı, qandaı jaǵdaıda ushyras­qanyn álginde aıt­tyq. Biraq, jaı ǵana ushyrasý osy hor úıir­mesinen ushqyn atyp, ári qaraı úlken sezimge, otbasynyń dińgegi – mereıli mahabbatqa aınalǵanyn aıtýy­myz kerek. Ol meniń horǵa alǵash jáne sońǵy barýym edi. Nurekeń de bar­ma­ǵan shy­ǵar? Sol oqıǵa týraly búginge deıin ózine ázildep: «Bir barǵannan qalmadyń ǵoı», dep aıtyp júremin. 1961 jyl Nurekeń úshin eń bir ataýly jyl dep bilemin. О́ıtkeni ol osy jyly jaz aılarynyń birinde Hel­sınkıde ótken jastar men stý­dentterdiń Búkildúnıejúzilik VIII fes­tıvaline qatysty. Ol ózi tórt jyl­da bir ret uıymdastyrylatyn. Nu­re­keńdi osy festıvalǵa basshylyq emes, ujym jiberip edi. Sol kezderde sheshendik qabiletimen tanylyp úlgergen jas jigitti ujymnyń da tańdaı bilýi kezdeısoq emes dep oılaımyn. Nur­sul­tan Helsınkıden kóp ósip qaıtty. Qansha degenmen shet eldi kórdi, ózge jurttyń jastarymen oı-pikir bólisti. Helsınkıge bet alǵanda eń aldymen Qaraǵandyǵa alyp baratyn taksıge Sara ekeýin shyǵaryp salǵanym este. Taksıge mineıin dep turyp: «Qabdol, elge aman-esen oralǵan soń Saraǵa úılene­min», – dedi. Meni Nurekeń ǵana solaı ataıdy. Qyzyq bolǵanda bul oqıǵany Sákeń 45 jyl ótken soń baryp esitipti. Sóıtsem «úıleneıik» degendi bolashaq zaıybyna Helsınkıden oralǵan soń bir-aq aıtqan eken. Shynynda da olar sol jyly kúzde úılendi. Shaǵyn toı ótti. Ol ýaqytta ony «komsomol toıy» deı­tin. Onyń jaı-japsary Nurekeń týra­ly jazylǵan kitaptarda bar. Ol kezde kópshiligimiz boıdaqpyz. Nur­­sultan men Saranyń otaýyna jıi-jıi baramyz. Jumystan qaryndary shurqy­rap shyqqan jigitterge Sara as daıyn­daıdy. Sodan dýmandatyp, án salyp, qaljyń aıtyp tań atyratynbyz. Osy kúnderi alpysynshy jyldardyń jastary qandaı jaıdary, júıkeleri temirdeı myqty bolǵan dep oılaımyn. Túni boıy otyrsaq ta, sharshamaımyz ǵoı. Tańer­teńgi shaıdy iship alyp, qaıtadan jumys­qa ketemiz. Onymyzǵa qabaq shytyp, ydys-aıaq saldyrlatyp júrgen Sara taǵy joq. Qa­shan kórseń aqjarqyn qalpynda. Ázili­ńe ázilmen jaýap berip, ornyqty sózge ustamdylyq kórsetip, árqashan da kóńiliń­di taýyp turǵany. Ol úıge jıi barýy­myz­dyń bir sebebi, ekeýi de qonaq­jaı, saýyq­shyl edi. Qosylyp qazaqtyń nebir tamasha ánderin shyrqaǵanda qandaı qıynshy­lyqtyń ózi jeńildep sala beretin. Sarany sonaý boıjetken shaǵynan beri tanımyn ǵoı. Bizdiń mekemede qyz­dar az bolatyn. Biraq sol azdyń ózi sút betindegi qaımaqtaı óńkeı jalyn­dy, aqyldy, kórikti boıjetkender edi. Sol topta Sara da bar. Nurekeńniń kózi jaı­dan-jaı túspegen bolar? Úılen­gennen keıin de ekeýi bir-birin tolyqtyryp, jarasymdy jup bola bildi. Bir jyldan keıin bul otbasy Komsomol kóshesindegi jańadan salynǵan pá­ter­lerine kóshti. Onda da jıi-jıi bara­tyn­byz. Nebir dýmandy keshter, týǵan kún­der, meıramdar toılanǵan páter ǵoı ol. Jas kezinde Sábıt aǵa Orazbaev ta sol pá­terde qonaq bolǵan. Bir kúni Nur­sultan: «Bizdiń úıge júrińder, Sábıt keldi, ánin tyńdaısyńdar», degen soń aralasyp júr­gen kisiler bárimiz sol úıge jınaldyq. Orazbaevtyń jas kezi. Tań atqansha dom­by­ramen án saldy. Ánine, sánine tamsa­nyp biz otyrmyz. Sara qaltqysyz qyzmet etip, qaıta-qaı­ta shaıyn jańalap, án tyńdap, ol da máz bolyp júr. Qansha degenmen kóp nárse áıelge baılanysty ǵoı. Eger Sara jyly qabaq tanytpaıtyn bolsa, biz ol úıge jıi jınalmas edik. Biraq, otana­synyń ystyq peıili bárimizdiń ba­sy­­myz­dy bir jerde túıistirip otyratyn. Jańa úıge kóshken alǵashqy jyldar­daǵy bir oqıǵa esime túsedi. Meniń áli úılenbegen kezim. Nurekeńmen birge turǵan 5-shi jataqhananyń eski turǵyny degen atym bar. Bir kúni bólmeme Nure­keń kelipti. О́zi azdap urttaǵan, biraq qyzý emes. Qu­rylys­shylardyń orta­syn­­da bol­ǵanǵa uq­­saıdy. Kom­somoldyń tapsyrmasy bo­ıyn­­­­­sha so­lar­ǵa Helsınkıde bolǵan oqı­ǵalar­dy baıandap, kórgen-bilgen qy­zyq­taryn bólisý úshin arnaıy tap­syr­ma­men jibergen ǵoı. «Bizdiń úıge baryp jata-jastana áń­gime­leseıik», degen soń úıge ekeýmiz birge keldik. Sara esiktiń aldynda júr eken. Dalada saqyldaǵan sary aıaz. Pal­tosy juqa bolsa kerek, ábden tońyp­ty. Júzin­de renishtiń izi bar. Sonda da maǵan baı­qat­­pa­ǵan syńaı tanytyp, ekeýmizge as-sýyn berip, jaqsy­lap kútti. Ishim­­nen: «E, áıelim­niń aldynda sál je­ńil­deý bolsyn dep ákel­gen ekensiń ǵoı», dep men otyr­myn. Sara­nyń sondaǵy us­tam­dylyǵyna tánti bol­dym. Jaman áıel kúıeýiniń dosy al­dyn­daǵy bedel-sedelin oılap turmaı, tike ketýi múmkin ǵoı. Onyń ústine bul Nur­sul­tan­nyń al­ǵash keshigip kelýi emes. О́z ju­my­syna qo­sa komsomoldyń tapsyr­masy shash-etek­ten. Kez kelgen áıel ondaı «keshigýlerdi» birde túsinse, birde túsin­beı­tini zańdylyq. Áıel erdi eshqashanda ashýmen jeńe almaıdy. Tipti erlerden artyq bolýdy kózdep, olarmen ishteı básekelestikke tús­ken áıelder qansha jerden erdiń ju­my­s­yn istep, erminezdilik kórsetkenimen, erden artyq bola almaıdy. О́ıtkeni onyń qarýy – qara kúsh, salqyn aqyl emes, onyń qarýy – meıirim, náziktik, sulýlyq. Osy qasıet­terin jarqyratyp asha bilgen áıel ár kezde de qurmetti, syıly. Kezinde talantty ja­zý­shylarymyzdyń biri Muh­tar Maǵaýın: «Álemdegi eń sulý áıel – meniń áıelim», dep jazdy ǵoı. Erinen on­daı sóz estý úshin áıel ózine tán qa­sıetterin meılinshe tanyta bilý kerek dep oılaımyn. Sondaı-aq, áıeldiń jer betinde er adamdikine múl­de uqsamaıtyn óz mı­s­sııasy bar. Ol – ana bolý, urpaǵyna meıirim-shapaǵatyn tógý, sol arqyly jer betindegi qaty­gezdik, jaýy­z­dyq ataýlyny órshitpeı, tepe-teń­dikti saqtap turý dep ata­lady. Men Sara­nyń ustamdyly­ǵy­nyń, názikti­gi­niń arǵy jaǵynan jan-dúnıe­siniń tereń­digin, erine degen adaldyǵyn kóremin. Sara Alpysqyzynyń ana bolǵan kezderi de kóz aldymyzda. Jalpy, Alla bala taýyp, sony baǵyp-qaǵa biletin kez kelgen áıelge analyq qasıetti 99 paıyzdan kem bermeıdi dep túsinem. Olardyń báriniń boıynda analyq sezim, meıirim ǵajap baıqalady. Sákeń de órikteı-órikteı úsh qyz ósirdi. Qyzdary ınabatty, árqaısysy da aqylyna kórki saı bop boıjetti. Bul jerde ananyń róli úlken dep esepteımin. О́ıtkeni, Nurekeń el qamyn jep, basshy qyzmetterde júrdi. Otbasynyń júgi Sara­nyń moı­nyn­da boldy. Ol qyzdarynyń árqaısysy úshin qýana biletin. Dostardyń arasynda ana­lyq maqtanyshpen onysyn aıtyp ta otyratyn. Alǵash Darıǵaǵa aıaǵy aýyr kezinde áli sol Temirtaýdamyz. Kom­so­mol­dardyń kezekti bir keshine úsheýmiz bar­dyq. Án-bıden bólek ár keshte aýksıon uıym­dastyrylatyn. Eń qyzyǵy, aýk­sıon­ǵa tús­ken zatty eshkim bilmeıdi. О́ıt­keni onyń syrtyn orap qoıatyn. Bul joly da sondaı aýksıon boldy. Júr­gizý­shi bir oraýly zat­ty ustap tur. Alý­shylar álgi­niń baǵasyn tıynnan bastap bir rýblge deıin ósirdi. Bir kezde bireý bir jarym rýbl tikti. Onyń sońyn ala men «bes rýbl» dedim. Sóıtip álgini men satyp al­dym. О́zim túngi aýysymǵa ba­ra­tyn bol­ǵan­dyqtan, tyqyr­shyp tur­ǵam. Zatty Sara­nyń qolyna usta­ta sal­dym da, ju­mysqa kettim. Keıinnen Sara aıtady: «Sen sol oraýdyń ishinde ne bar ekenin de bilgen joqsyń ǵoı. Úıge kelip, ishin ashyp qarasam, kartonǵa jap­syrylǵan áripter eken. Men sony Darıǵa mektepke barǵan­sha saqtadym». Árıne, qazirgi zamanda bári bar. Kóp nárseler tań­syq bolýdan qaldy. Al álgi karton áripter ol kezde ájepteýir kórneki qural edi. Onyń ústine Sara analyq mahabbatymen, áıeldik uqyptylyǵymen álgi zatty jeti jyl saqtap tur emes pe? Almatyda Gossnabtyń ǵylymı-teh­nı­kalyq basqarmasynyń bastyǵy qyz­metinde júrgen kezdegi oqıǵa da kóz al­dymda. Jumysta otyrsam Sara telefon soǵady: «Búgin Álııa teledıdardan án aıtady. Sony kórshi», deıdi qıylyp. Onda ár nárseniń qat kezi. Teledıdar qazirgideı árkimniń úıinde kezdese bermeıdi. Mekemelerde birinshi bastyqtyń ǵana kabınetine sán berip turatyn. Men endi: «Teledıdar kórýim kerek edi», dep tóraǵanyń kabınetine kirmeıtinim túsi­nikti ǵoı. Sodan toǵyz qabatty ǵımarat­tyń podvalyna tústim. Elektrıkterdiń ermek qylyp otyrǵan, ekrany kishkentaı ǵana teledıdary bolatyn. Sol teledıdardan Álııanyń bir mezgilde pıanınoda oınap ári «Maýsymjan» ánin quı­qyljyta oryndaǵanyn kórdim. Keıinnen: «Qalaı, jaqsy ma?»dep suraıdy ǵoı. «Keremet!» dedim. Sondaǵy alyp-ush­qan ana júreginiń dúrsili telefon­nyń arǵy jaǵynda bolsa da, áli kúnge kó­keıimde qalypty. Bizdiń joldas­tar­dyń arasynan eń alǵash nemere súıgen de Nurekeńderdiń otbasy. Men bir joly suraǵanym bar Saradan: «Nemereli bol­ǵan qandaı eken?» – dep. Sonda: «Aldy­men nemereli bolsaıshy, sosyn kóresiń qandaı tátti ekenin», degeni. О́mir joly buralań. Buralań jolda bireýler óz-ózin múlde joǵaltyp, kúre­sinde qalady. Al bireýler ósip, kór­keıip, óziniń de, ózgeniń de qamyn jeıtin deńgeıge jetedi. Azamattyǵyn shyń­dap, uıymdastyrǵysh qabiletin da­my­ta túsedi. Saraǵa keler bolsaq, ol o basta, sol jas kezinde-aq adamdarmen til ta­bys­qysh, kómek kórsetýge daıar turatyn, uıymdastyrǵyshtyq qabiletke ıe jan­dardyń qatarynan edi. Ol qansha degenmen, aýylda ósken, Alpys sekildi orta­synda bedeli bar, el syılaıtyn jaqsy ákeniń tálimin kórgen qyz emes pe? Sondyqtan da onyń árbir is-áre­ketinen darqandyqtyń, qonaqjaıly­lyq­tyń, kóp­shildiktiń lebi esip turatyn. Odan keıin de talaı zaman ótti. Nure­keńderdiń otbasy Almatyda. О́zi memlekettik úlken qyzmette isteıdi. Al, bizdiń otbasy Temirtaýda. Men qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetin­de­min. Qyryqqa jaqyndaǵan kezim edi. Negizi kópshilik qyryq jasyn toılaı bermeıdi. Men de eskermegensip qoıa salaıyn dep júrgenmin. Biraq biz kútpegen oqıǵa bol­dy. Týǵan kúnim qarsańynda Almaty­dan Sara kele qalsyn. О́zi merekelik kóńil-kúımen júr. «Neǵyp jatyrsyńdar, qy­ryq­­qa kelgendi toılaý kerek, tez qamda­naıyq», dep ózi uıymdastyryp, týǵan kúnniń basty josparyn syzyp ta qoıdy. Men týra sol kúni komsomoldardyń jıy­nyna qatysýym kerek-tin. Ol ózi túngi on bir-on ekisiz bitpeıtin uzaq májilis. Sodan ebin taýyp erterek shyǵyp, dos-jarandardy jınap, shúý, qaraquıryq dep Toparǵa bir-aq tarttyq. Sol jaqta ji­gitterdiń biriniń demalys bazasy bar edi. Sol jerde men qyryq jasymdy atap ót­tim. Topar Qaraǵandynyń arǵy jaǵynda. Odan túndeletip Temirtaýǵa qaıtqansha tań­ǵy saǵat bes boldy. Temirtaýdyń ja­nyn­daǵy aýylda Saranyń tórkini bar. Biz sol joly ony shyǵaryp salyp, Temirtaýǵa tań atqanda kelgenbiz. Iá, Sara Al­ma­tydan kelmegende, meniń týǵan kúnim toılanbaıtyn edi. Ol da bir darıǵa-dáýren, tap-taza dos­tyq peıildiń shynaıy kórinisi retinde jadymda jattaýly. Álginde Sara Alpysqyzy­nyń jas kezin­de-aq adamdarǵa qamqor qasıeti bar bolǵanyn aıttym ǵoı. Sol jyldar ýa­qy­t óte jetilip, ush­talyp, aza­­mat­tyq sıpat al­dy. «Bóbek» ómirge aıaq asty­nan nemese jarnama úshin kele salǵan qor emes. Onyń negizi Saranyń darqan júre­gin­de baıaǵyda-aq salynyp, irgetasy bekip qoı­ǵan dep aıtýǵa bolady. Ol úshin sál sheginis jasaıyq. Biz mektepti bitirgen 58-59-shy jyldary eli­mizdegi kóptegen balalar úıleri múl­dem qys­qa­ryp ketpegenimen, kóptep ja­by­lyp jat­ty. Ashar­shy­lyq­tyń, repres­sııa­nyń, so­ǵystyń aýyrtpaly­ǵy­nan áli de eń­se­sin tikteı qoı­maǵan halqymyz negizinen so­ǵys­tyń kesirinen jetim qalǵan, esh ki­nási joq sábılerdi baýy­ryna basty. О́z basym asyrap alǵan balasyn óz balasynan kem kórmeı ba­ǵyp-qaqqan, jetildirgen talaı adamdardy bilemin. Otan­das­tarymyzdyń sol kezdegi meıirimdiligi, erteńgi kúnge degen úmiti sonshalyqty zor bola­tyn. Eldegi bul jaǵ­daıdy Sa­ra­nyń kórmeýi, bilmeýi múm­kin emes. Sondyqtan my­nan­daı tynysh zamanda, soǵys­syz-aq balalardyń tiri jetim atanyp, al balalar úıi­niń qaı­tadan jaýynnan sońǵy sa­ńy­raý­qulaqtaı qaptap ketkeni onyń da júregin shan­shyt­qany anyq. «Bóbektiń» jumysy jetim balalarǵa kómek kórsetý­men ǵana tuıyqtal­maıdy. So­nyń ishinde aýyr naý­qasqa shal­dyq­qandardy shet memleketterde emdetýge de kóp kóńil bólip otyrǵan birden-bir qor osy. Sákeń osy qor arqyly óziniń adamsúı­gishtik qasıetin dálel­dep-aq keledi. Teledıdardan ár shy­ǵyp sóılegenine, gazetterdegi suhbattaryna kádimgi­deı rıza bolyp otyramyn. Bir jyl­dary shet memleketterge bala­lardy asyryp jiberýge, ıaǵnı, sheteldik azamattardyń jetim bala­lardy asy­rap alýyna erkin jol ashyldy. Sol kezderdegi Sara­nyń shyryly gazet betterinen túspeıtin. Ol óz balalary­myz­dyń syrtqa ketýine kádimgideı alańdap, qoǵamdyq pikir týǵy­zyp, qarsylyǵyn bildirip júr­di. Qazir endi bul jaǵdaı biraz saıabyr­sydy ǵoı. Jalpy, ol negizin qa­laǵan qor atynyń «Bóbek» dep alynýyn­da da mán bar. Biz olardy qansha jerden jetim balalar, tas­tandy balalar dep, ishteı aıaý­shy­lyqpen qara­ǵany­myz­ben, shyn máninde olar esh kinási, kúnási joq bóbek qoı. О́mir­de bóbektiń pák kúlkisi men tátti qy­lyǵynan artyq ne bar deı­siń? Endi sol bóbekterge jan jylýyn syılap júrgen Sákeńniń ana­lyq meıirimine qalaı súısinbeısiń? Sońǵy jyldary Sara Alpysqyzy aınalysyp júrgen iri jobalardyń biri  «О́zińdi óziń taný» dep atalady. Qazir bul joba bo­ıyn­sha mektepterde arnaıy pán júrgizi­ledi. Osy joba boıynsha Sákeń kitap ta jazdy. Onyń negizgi maǵynasy «Qaıtkende adam qalady adam bolyp?» deıtin jaýa­by kúr­deli úlken saýaldyń tóńireginde jurtqa oı salý desek qa­te­lespeımiz. Shy­nynda da, qazir jer beti túrli aýyr kúnálardyń or­da­syna aınal­dy. Kúnine qansha myń ja­zyq­syz adamdar adam qoly­men óltirilip, az ǵana top­tyń ashkózdiginiń kesirinen myń­daǵan adamdar ashtan qyry­lyp, dinı qaq­ty­ǵys pen ymy­ra­syzdyq­tyń saldarynan neshe myńy tirideı jer jastanyp, zına­nyń etek alýy­nan neshe myń jasóspirim qyz­dar zorla­nyp jatyr. Bul aıtqanǵa ońaı bolǵany­men, jú­rekke salmaq túsi­retin oqıǵalar. Sho­ǵyr­­lanǵan toptyń obyr­­lyǵynan, ıman­­syz­dyǵynan, yn­sap­­syz­­dyǵynan, uıatsyz­dy­­ǵynan mıl­lıon­da­ǵan qarapaıym buqara adamgershilik, ar-uıatty oılap emes, erteńgi kúnimiz ne bolady, erteń qandaı tamaq jeımiz dep ómir súretin boldy. Álemdi jaýlaǵan osy bir súreńsizdikti bizdiń elimiz qalaı attap ótsin? Bizdiń qoǵamnyń da ishki rýhanı problemalary az emes, ásirese, adam­darda ımandylyq, ar-uıat kategorııa­larynyń ekin­­shi kezekke qaraı ysyrylýy óte názik ári jaqsylap saralaýdy qajet etetin kúıde tur. Biz bir kezderi «janym – arym­nyń sadaǵasy» degen óte bıik uǵym­men kún keshken halyq edik, endi aqshanyń ar­baýy­na túsip, «bulbuldyń da jemsaýy bar» dep óz-ózimizdi aqtaıtyn boldyq. Osy turǵy­dan alǵanda «О́zińdi óziń taný» baǵ­dar­la­masy adamnyń adamgershilik qa­sıet­terin ushtap, adamnyń ańnan aıyr­ma­sy sana­­synda ekenin, sol sanany jaqsy, oń isterge paıdalaný kerektigin, sol sııaq­ty adam óziniń jaman qasıetterin de bilip, kez kel­gen jaǵdaıda óz-ózin ustaı bilýin nası­hattaıdy Elbasynyń áıeliniń árbir qadamy jurt­­tyń kóz aldynda turady emes pe? Tyrnaq as­tynan kir izdeý, túımedeıdi túıe­­deı etip jarııalaý – qarsylastar, báseke­les­ter úshin túk te emes bop qaldy ǵoı. «Aq­parat ǵasyry» degendi paı­da­lanyp, keı­bir nıeti jaman adamdar basy­myz­dan, beınelep aıtqanda, qo­qys­ty da jaý­dyra beretin boldy. Al «О́zińdi óziń tanýǵa» keler bolsaq, bul áıgili Platon shaldyń: «О́zińdi óziń ta­ny», deıtin ula­ǵatty na­qyly­men úndes, ta­myrlas bastama. Tek ada­mı qundy­lyq­tarǵa tár­bıelep, adam­nyń adamgershilik sezimin oıatýdy kózdeı­di. Shynyn­da qazir jan-jaǵy­myz­ǵa qa­raıyqshy, beleń al­ǵan qylmystan jan túrshigedi. «Qasqyr da qas qylmaıdy joldasyna» demekshi, adamnyń ańnan da tómen bolyp ketetin tustary kezdesedi. Men jýyrda Ma­ly­shev­tiń «Mır kak on est», Lamonovtyń «Strategııa novogo raz­vıtııa» degen kitaptaryn oqyp shyq­tym. Ekeýi de professorlar. Tereń­nen tol­ǵap, baıyppen piship jazypty. Adam­nyń eń aldymen ózin tanýy, óz tabı­ǵat­yna úńilýi ásirese osy ǵasyrda eń qa­jet­tilikke aınalǵa­nyn olar da aıtady. Son­dyqtan Sara­nyń «О́zińdi-óziń tany» dep bastama kóterip, ony mek­tepterge pán retinde engizip júr­genin qoldaımyn. Alla bul iste oǵan qýat bersin. Bastaǵan isin sońyna jetkizerdeı múmkindik bersin! Maǵan keıde jýrnalıster: «Siz Nazarbaevtar otbasymen kóp jyldan beri aralasyp kele jatyrsyz. Nazarbaev Elbasy atandy, Sara Alpys­qyzy birinshi hanym boldy. Osyndaı dáreje­den keıin olar burynǵy qarapaıym qalyp­tarynan ózgerip ketken joq pa?» degen ma­ǵynada suraqtar qoıyp jata­dy. Alla­nyń tańdaýymen han bolǵan adam túgili qarapaıym pendeniń ózi minezin myń qubyltyp, ne ómir súrý stılin, dostaryn ózgertip jatady. О́mir soǵan jeteleıdi. Sanasy solaı buıryq bergen soń sóıtedi. Sonda han bolǵan, hanym bolǵan adam nege ózgermeýi tıis? Árıne, olar da ózgerdi. Olar jaqsy jaǵyna qaraı ózgerdi. О́rkókirektenip ketken joq. Kóbinese el basshylarymen, jo­ǵa­ry qaýym ókilderi­men aralasatyn bol­ǵandyqtan, bekzattyq qa­lyptas­tyr­dy. Men muny buryn olarda ondaı joq edi nemese olar tym qara­paıym edi degenge meńzep otyrǵan joq­pyn. Kerisinshe, ekeýi de elden erek mi­nez-qulyq­tyń, adamı asqaq bolmystyń ıeleri bolatyn. Biraq, biri elin-jerin jaý­dan qorǵaǵan ataqty Qarasaı batyr­dyń segizinshi urpaǵy, ekinshisi Arqa óńirinde mol dáýletimen tanylǵan Qona­qaıdaı ataq­ty baıdyń nemeresi bolǵany­men, olar­dyń ózderi ómir súrgen ýaqyt Ke­ńes Odaǵy tusyna týra keldi de, tur­mys­tarynda qarapa­ıym­dylyqtyń bol­ǵa­ny jasyryn emes. Onyń ústine sol kezde endi ǵana qalyptasqan Temirtaýda kóp jyl­daryn ótkizdi. Tipti Almatyǵa alǵash kelgen kez­deri týraly Darıǵa­nyń ózi jaz­dy emes pe? «Bizdi qalaı qar­sy al­ǵanyna otbasymyz renjip qal­dy. Al­matydaǵy jańa úıimizge partııa­lyq bas­tyqtar bas suqqanda, olardyń áıel­deri bizdiń ar­zan­qol ydys-aıaǵymyz ben kóı­lek-kón­shek­terimizge kóńil qal­dyrar­lyq­­taı eskertýler jasady. Bizdi myna sheń­ber qabyl­damaıtyndaı sezindik». Bul Nazarbaevtar otbasynyń Keńes ókimeti tu­synda dúnıege, sán-saltanatqa onsha qy­­­zyqpa­ǵanynyń ar­qa­synda aı­tyl­ǵan sóz­­der ǵoı. Biraq, táýelsizdik tu­synda bári­­­miz de ózgerdik. О́mirge, qo­ǵamǵa kóz­qarasymyz ózgerdi. Keńes kezindegi yn­sap­syz adamdar, so­lardyń urpaǵy sol kúı­lerinde qalyp, eldi tonaýmen aına­lysyp jat­qanda táýelsizdiktiń arqa­syn­da sanasy jańa satyǵa kóteril­gen adamdar eldiń bola­shaǵynyń karta­syn syzyp otyrdy. Jaqynda ǵana Danııar Áshimbaev «Kto est kto» degen kitapta: «Ekinshi Nazarbaev qolma-qol bolmaıdy», dep jazypty. Men de osy oıǵa kelisemin. Elbasynyń joldasy bolǵanym úshin emes, ómir kórgen, jaqsy-jamandy ajyratatyn adam retinde oǵan ázirge balama joqtyǵyn anyq aıtamyn. Árıne, Sara týraly aıtqanda onyń jan jary Elbasyny aıtpaı ketý múm­kin emes qoı. Sosyn da toqtap, oraıyn keltirip áńgimelep jatqanym. О́z basym bul ekeýine qyzyǵa qaraǵan, tilektes bolǵan joldastarynyń qa­tary­nan kó­rin­genimdi maqtan tutamyn. Ásirese jas kezimizdegi Nazarbaevtar otbasy­men aralas­tyq­­ty sa­ǵy­na eske ala­myn. Bul tek bir-eki jas­tardyń basyn qosyp, meıram­datyp jú­re­tin emes, adal kóńilderiniń arqa­syn­da kádimgideı kóp­tegen joldas­tary­nyń ba­qy­tyna kýá bolǵan, kópshi­ligi­miz­di kóp­tegen jaqsy adamdarmen ta­nys­tyr­ǵan berekeli de merekeli, das­tar­qany keń, jomart otbasy edi. Sondyqtan qazir jas kelip, jyldar ózi­niń alaryn alǵan tusta qarym-qa­tyna­sy­myz biraz sıregenimen, jas­tyq shaq­tyń qyzý da qyzyq kúnderi, ásirese Saranyń aq­jarqyn minezi, shy­naıy bolmysy, ázil-qaljyńǵa da sheber elgezek aqyly osy kúnge deıin kóz aldymda. Sara týraly bir maqala jazý azdyq etedi, ol jaıynda kitap jazý kerek dep oılaımyn. Qalyń qazaǵy eldiń birinshi hanymy tý­raly bilsin, ónegeli ómirinen úlgi alsyn. Eń bastysy – búgin ómiriniń óreli belesine kóterilip otyrǵan Sara Alpys­qyzy elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń álem­dik deńgeıdegi dara saıasatker bolyp qa­lyp­tasýyna, bar kúsh-jigerin, bilimi men biligin, el múdde­sine alańsyz arnaýyna bar jaǵdaıdy jasaý arqyly memleketi­mizdiń my­ǵym­danyp, táýelsizdigimizdiń tu­ǵyr­lanýyna úlken úles qosty. Erine qyzmet etken áıel eline de qyzmet etedi. Jazyp alǵan Aıgúl SEIILOVA.