Baıan-О́lgeı baýraıynda

Attanys «Taýda eki arqar súzisse, tómen­degi arqardyń múıizi syrqyraıdy» degendi baǵzy babalar tekke aıtyp ketti ǵoı deımisiz. Mońǵolııadaǵy Qobda ózeni jaǵasyndaǵy Baıan-О́lgeı aımaǵyn topan sý basyp qa­lyp, jergilikti turǵyndardy ora­­san zor shyǵynǵa ushyratty. Sý tas­qyny saldarynan 700-ge jýyq adam zardap shegip, bir adam qaza tapty degen sýyt habar bú­kil qazaq­standyqtardy dúr silkin­dirdi. О́ıtkeni, osy ólkede qazaq baýyr­larymyz kóp ekenin bárimiz bile­miz. Sondyqtan da alystaǵy aǵa­ıyn qıyn jaǵdaıda qalǵanda ata­jurtta otyrǵan qandastardyń júrek­teri aýyrmaýy múmkin emes edi. Buǵan eń áýeli Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń ózi qatty alań­­dady. Premer-Mınıstr Kárim Másimovti Mońǵolııaǵa shu­ǵyl attandyrdy. Maly sýǵa ketse de saly sýǵa ketpegen ór qazaq qansha qıyndyq kórse de jasymapty. Eldiktiń, órliktiń, el bolmaqtyń úlgisin tanytyp Premer-Mınıstrge appaq arǵymaq syılady. Iyǵyna shapan japty. Qazaqshylyǵymyzdy tanyt­ty. «E, báse!» dep úıde oty­ryp qýandyq. Janarlarǵa shyq qonaq­tady. Baýyrlastyǵyn qaı jaǵ­daıda bildirmese, qazaq qazaq bolar ma? Shirkin, qan degen­di qoı­sańshy bul. Premer-Mınıstr Qazaqstan tarapynan zardap shekkenderge kómek kórsetiletinin, sondaı-aq, jastardyń bilim alýlary úshin granttar bólinetinin jetkizdi. Atamekenine kelip bilim nárimen sýsyndaǵan qandastarymyzdyń armany joq-aý, sirá, dep te oıladyq. Osy saparda Kárim Másimov Baıan-О́lgeıdiń jergilikti atqarý organdarymen birge osy aımaqtardan Qazaqstanǵa kóship barǵan oralmandar úshin salynatyn balalar baqshalarynyń qurylysy, zeınet­aqylaryn retteý, eki el ara­syn­daǵy áýe qatynasyn qalpyna keltirý máselesin de talqylaǵan. Demek, barys-kelis jeńildeıdi degen sóz bul. Endi buǵan qýanbaǵanda nege qýanasyń? «Bir qaıǵynyń bir qýanyshy bolady» degen bálkim, osy shyǵar. Baıan-О́lgeıdegi qaıǵyly jaǵ­daı ońtústik jurtshylyǵyn da beıjaı qaldyrmady. Oblys jas­­tary úndeý qabyldap, qoǵam bel­sen­­dileri ún qosyp, oblys ákim­­­diginiń qyzmetkerleri de bir kún­dik jalaqylaryn kómek qoryna aýdarǵan. Ońtús­tik Qazaq­­stan ob­ly­synyń ákimi Beıbit Atam­qulov­tyń qoldaýy­men gýmanı­tar­lyq kómek qandastarymyzǵa attandy. Ońtústik halqynyń kómegimen un, basqa da azyq-túlik, kıim-keshek jınaldy. Beıbit Bákiruly Moń­ǵolııanyń Baıan-О́lgeı aıma­ǵyna attanǵaly turǵan qoǵamdyq delegasııany qabyldap, sát sapar tiledi, alystaǵy aǵaıynǵa duǵaı sálem aıtty. Shymkentten shyqqan avtokerýen Mońǵolııany betke aldy. Osy delegasııamen birge «Aıǵaq» telearnasynyń túsirilim toby aqparattyq qoldaý kórsetý úshin delegasııa quramyna endi. Aıta keteıin, Otyrar aýdanynyń ákimi Erlan Aıtahanov, Ordabasy aýdanynyń ákimi Almasbek Mamyt­bekov delegasııadan óz sálem­de­me­lerin berip jiberýdi umytpady. Aıagóz asyp О́skemennen ótken soń, Reseıdiń Rýbsovsk, Zmeıno­gorsk, Barnaýl, Taýly Altaı qalalaryn artqa tastap, Moń­ǵolııamen shekaralas jat­qan Qosaǵash aýdanyna da jet­tik. О́lgeıdiń kire berisinde Altaı­ǵa el qondyrǵan Jánibek Berdáýlet­ulynyń eskertkishi ornatylypty. Qos bórini qasyna ertken Er Jánibek Reseı, Mońǵolııa, Qytaı elderine taraǵan urpaqtaryna «Birigińder!» dep turǵandaı. Shymkentten Baıan-О́lgeıge deıin 4000 shaqyrym jol júrdik. Tasqynnan túnek tónse de... Rasynda, tótennen bolǵan tasqyn úlken qasiret ákelipti. 1500 adam baspanasyz qalǵan. Qıraǵan úıindiler ústinde turǵyndardyń dúnıe-múlki shashylyp jatyr. Sý ústinde qalqyp júrgen zattar da kózge shalynady. Sýdyń deńgeıi belden asypty. Turǵyndar dúnıe-baılyqqa qaramaǵan. Olar tek jan amandyǵyn Qudaıdan tilepti. Meniń oıyma 1991 jyl tústi. Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń Zaı­­san aýdanynda bolǵan úlken zil­zala esten shyǵar ma? Zaısan­daǵy zilzala kezinde úsh jasar Bir­jan esimdi sábı qaza tapqan edi ǵoı. Mine, sonda el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qaraly otbasyna arnaıy baryp, otaǵasy men otanasyna kóńil aıtqan bolatyn. Bul Elbasymyzdyń azamattyq beınesiniń, adamgershilik deńgeıiniń qanshalyqty bıiktigin pash etken oqıǵa edi. Baıan-О́lgeıde de úsh jasar sábı Aqtilek Beısenbekuly alapat tasqynnyń qurbany bolypty. Áke-sheshesi uly dúnıe esigin ashqanda yrymdap esimin Aqtilek qoıǵany belgili. Taǵdyr keıde adamdardyń tileýin qabyldaı bermeıdi. Iá, jazmyshqa ne shara? Qaraly otbasyna arnaıy soǵyp, kóńil aıtyp, myna jaryq dúnıeniń esigin ashyp úlgermeı jatyp o dúnıelik bolǵan arman bala – Aqtilektiń rýhyna quran baǵyshtadyq. Qamı Jýsanbaıqyzy – 76 jas­taǵy keıýana. Onsyz da densaý­lyǵy syr berip júrgen ol tasqynnan soń tym tómendep qalypty. Úı-kúıinen aıyrylǵan onyń búgingi tirshiligin kórip, júregimiz syzdady. Atameken degen úlken qudiret ekenin osynda sezingendeı boldyq. Qamı ájeı óziniń osy kúıine qaramastan atajurttaǵy týystarynyń amandyq-saýlyǵyn bir Qudaıdan surap otyr. «El aman ba, jurt tynysh pa?» deıdi ol. Biz qart ájege Qazaqstandaǵy hal-ahýaldy, kóregen Kóshbasshymyz Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasaty arqasynda qaryshtap alǵa basyp kele jatqanymyzdy, Táńiri jazsa, damyǵan 30 eldiń qataryna qosylar kún taıaý ekenin, kelesi jyly Otanymyzda EKSPO kórmesi ótetinin múmkindiginshe uǵy­nyqty tilmen aıtyp ber­dik. Osyny estip Qamı áje qamyq­qanyn qoıyp, marqaıyp qaldy. Týǵan jerdiń qudireti degen, bálkim, osy shyǵar. Synǵan dombyrany qolyna ustap turǵan Oljas degen balanyń sýreti áleýmettik jelide tarap ketkeni belgili. Osy balaǵa taıaýda ǵana at aýystyryp mingen elimizdegi tanymal azamattardyń biri Berik Ýálı jańa dombyra syılaǵan bolatyn. Oljastyń janarynan jalt etken jalyn kórdik. Qazaqstandyq delegasııany Baıan-О́lgeı aımaǵy Quryl­taıy­nyń tóraǵasy Baýyrjan Dáleluly men Baıan-О́lgeı aımaǵynyń ákimi Dármen Quzykeıuly qabyldap, qıyn-qystaý kezeńde qolushyn sozǵan qandastarǵa alǵys sezim­derin jetkizdi. Atalǵan eki azamat atynan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Beıbit Atam­qulov­qa Alǵys hat daıyndap, bizge sálemdememen birge berip jiberdi. Baspanasyz qalyp, kıiz úılerdi panalap otyrǵan baıanólgeılikter qazaqstandyq delegasııaǵa dán rızashylyǵyn, alǵystaryn bil­dirip jatty. Biz azyq-túlikpen qosa, qar­jylaı da kómek aparǵan edik. Olar jańa úı salý úshin aǵash kerek­­tigin qulaqqaǵys etti. Biz olardyń ótinishterin qanaǵat­tan­dyrdyq. Jergilikti bılik asa muqtaj otbasylaryna azyq-túlikti teńdeı taratyp berdi. Tasqynnan túnek tónse de qaımyqpaǵan qandastarymyzǵa razy boldyq. Saǵynysh túbi – súıinish Alystaǵy aǵaıynǵa degen saǵynyshymyz bir basylmaı-aq qoıdy. Ondaǵylar qazaqy salt-dástúrdi, ádet-ǵurypty berik saqtapty. Jergilikti turǵyndar kóshelerde qazaqy shapan men taqııa kıip júredi. Er kisiler bylǵary etik kıedi. Halqy sondaı qonaqjaı. Kisi jatyrqamaıdy. Olar atakásippen myqtap aınalysady eken. Munda aýyl sharýa­shy­lyǵy órkendegen. Dúkenderinde túıe júninen toqylǵan kıimder men túlki tymaqtar, bylǵary aıaq kıimder, múıiz sapty bákiler tolyp tur. Keı sharýanyń qorasynan 3 myńǵa deıin iri qara óriske shyǵatyn kórinedi. Alystaǵy aǵaıyn ulttyq óner­diń otyn óshirmepti. Munda aqyn­dar aıtysy, jyr músháırasy, balýandar kúresi, alaman báıge, kók­par, qyz qýý, búrkitshiler sa­ıy­sy jıi ótip turady eken. Jastardyń bári dombyramen án aıtady. Án salǵanda daýystarynan elge degen saǵynysh lebi esip turǵandaı áserge bólenesiz. Shirkinderdiń dombyra shertisteri qandaı? Áýezdi ánderi qandaı?! Baıan-О́lgeı aımaǵyna baryp turyp, osy óńirdiń tynys-tir­shi­li­gimen tanyspaı ketý múmkin be? Baıan-О́lgeı aımaǵy (mońǵolsha Baıan-О́lgıı aımaǵy, qazaqsha balama aty – Baı-О́lke, Baıbesik) – Mońǵolııanyń 21 sýbektisiniń batystaǵy eń bıik taýly aımaǵy. 1940 jyly qurylǵan. Aımaq ortalyǵy – О́lgıı qalasy. Aımaq 13 sumy men 90 baqtan turady. Baıan-О́lgeı aımaǵynda 91 myń 470 halyq turady. Halqynyń 93 paıyzy qazaqtar, qalǵany mońǵoldyń urańqaı rýy men tyva ultynyń ókilderi. О́lgeı qalasyndaǵy halyq sany – 34 myń. Mońǵolııadaǵy qazaqtar eń kóp shoǵyrlanǵan aımaqta basqa ulttardan tyvalar, mońǵoldyń dórvód etnostyq toby jáne uran­qaı men halha mońǵoldar bar. Mýzykalyq drama teatry, kitaphanalar jumys isteıdi. «Jańa dáýir», «Mońǵol Zaman», «Bilim» basylymdarynyń taralymy 3-4 myńnyń tóńireginde. Mońǵol telearnalarymen qatar, Qazaqstan Úkimetiniń qoldaýymen qazirgi tańda aımaq halqy «Qazaqstan», «Habar», «Astana», «KTK», «Jetin­shi arna», Kazsport, «Asyl arna» jáne «31 arna» arnalaryn kóre alady eken. Sondaı-aq, Mońǵol ulttyq radıosynyń aımaqtyq bólimshesiniń qazaq tilin­degi 1 saǵattyq baǵdarlamasy tara­ty­lady. Aımaq ortalyǵynda 4 FM radıo stansasy, qazaq tilinde «Derbes», «Naz», «MNV Baıan-О́lgıı» telearnalary, KAZNEWS, BAIOLKE veb-portaldary jumys isteıdi. Baıan-О́lgeı aımaǵynyń negizgi salasy – mal sharýashy­lyǵy. Aı­maqta 11 myń shamasynda sharýa­shylyq bar. Jyl saıyn­ǵy óndiri­letin 200 myń tonna et, 900 tonnaǵa deıin qoı júni, 300 myń danaǵa deıin ártúrli maldyń terisin ótkize­tin sharýashylyǵy aımaq halqynyń suranysyn qanaǵa­t­tandyra alady. Aımaq boıynsha 43 bilim berý mektebi bar. Olardyń 38-i qazaq tilinde, ekeýi mońǵol jáne tyva tilinde bilim beredi. О́lgeı qala­synda 12 jyldyq bes orta mektep, Daryn, Bılge Tegin orta mektebi, Bastama mektebi, Zaıd mektebi, Mońǵol-Túrik birlesken lıseıi, Qobda ýnıversıtetiniń fılıaly jáne Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń fılıaly jastardy bilim nárimen sýsyndatady. Saǵynyshymyzdy arqalap elge oralyp kelemiz. Oıymyzǵa Elbasy N.Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty Joldaýyndaǵy «Ár urpaqtyń óz armany bar, olarda teń jáne otbasylyq ıgilikterge ǵana umtylys kórinis tappaıdy. Olarda qashanda týǵan jerge degen súıispenshilik sezimi, óz halqy men Otanynyń baqyty týraly ańsar armany aıqyn kórinedi», degen sózderi eske tústi. Elbasynyń osy oı­lary «100 naqty qadam» Ult Jos­pa­ryn­da odan ári jalǵasyn tapty. Biz «ár qazaq meniń jalǵyzym» dep ómir súrgende ǵana Máńgilik El bolý armanyn júzege asyra alatyn bolamyz. Baıan-О́lgeı saparynan kóńilge túıgenimiz osyndaı oılarǵa jetelep edi. Dýlat ÁBISh, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty