Aıqyn azamattyq daýys

Ultyn-jurtyn jarty ǵasyr boıy jyr jaýharyna keneltip, jas aqynnan has aqynǵa aınalǵan aralyqta, shashasyna shań juqtyrmaı júıtkigen tulpar aqyn Shómishbaıdyń tabysy men shabysyna talǵam tarazysymen qarasaq, onyń qazaq óleńine qosqan úlken úlesine eriksiz tánti bolasyń. Jas shaıyr Shómishbaı bala kezinen Aral aıdynyna qulash uryp, ózi týyp-ósken Qambash sýyn qanyp ishti. Tabıǵatpen syrlas, taǵdyrlaspen muńdas boldy. Dala tabıǵaty, qum minezi, teńiz tolqyny aqyn júregin tebirentpeı qoımady. Araldyń aq shaǵalasynyń shańqyly aqyn­dy ala tańnan oıatyp, teńiz­diń tolassyz tolqyny – ana ala­qanynd­aı aıalady. Qambashtaǵy mektep oqýshy­synyń Aral teńiziniń ústinde ótken jyr merekesine qatysýy – onyń aqyndyq saparynyń alǵashqy qadamy boldy. Qolyna dápter ustap attanǵan bala shákirt mektepke qalam ustap qaıtty. Qalamynyń ushynda jyr jalyny ushqyn atyp, shabyt shyraǵyna aınaldy. О́leńderi aýdandyq, oblystyq gazetterge basylyp, jas shaıyrdyń aqyn ataǵy birte-birte shyǵa bastady. Sóıtip, sol kezdegi aqıyq aqyn, Aral jyrshysy Zeınolla Shúkirov­tiń nazaryna iligip, alǵash­qy óleńderiniń tusaýyn kes­tirip, aq batasyn aldy. Zeınolla Shúkirovtiń álemdi sharlap ketken Shámshi ánine jazylǵan «Syr sulýy» óleńi  ón boıyn jalyndaı sharpyp, júregin shymyrlatty. Onyń ánge suranyp turǵan tolqyndaı móldir, ásem jyrlaryna jas Shómishbaı da ún qosyp, bara-bara sol bir aıaýly aqynǵa uqsap bara jatqanyn ózi de baıqamaı qaldy. Shabytyna shabyt qosyp, jyr shoǵyn úrleı bastaǵan jas shaıyrdyń jyrlary elge jańa-jańa tanyla bastaǵan tus edi. Mekteptegi on jyldyq oqýyn oıdaǵydaı támamdap, Almatyǵa barýǵa onsha asyqpaı, aýdandyq gazette qııalyna ǵana erik berip, qalamyn serik etip qamsyz júrgen jas sha­ıyrdy bir kúni ózi quralpy Araldyń taǵy bir talantty aqyny Jarasqan Ábdirashev izdep kelip, tanyspasy bar ma? Birin-biri syrttaı biletin balaýsa aqyndar kórgen bette qaýysha qushaq ashyp, tós taqastyryp tabysa ketti. Sol kúni qaýyshqan qos aqynnyń qushaǵy Jarasqan jaryq dúnıe­den ótkenshe ajyraǵan joq. О́leńi de, ómiri de birge juptasyp, bir arnada toǵysyp jatty. Sonyń bir aıǵaǵy – ekeýi Qazaq tele­vıdenıesiniń «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynyń irgesin qalady. Shańyraǵyn kóterisip, ýyǵyn birge shanshysqan shapaǵatty kún­der­di sol kezdegi kórermender áli umyta qoımaǵan shyǵar. Jaqsyǵa janasa biletin, kishi­ge qamqor, úlkenge úıir, jan adam­dy jatsynbaıtyn jaısań aqyn Shómishbaı Almatyǵa kelgen soń ádebı ortaǵa birden sińisip, alǵaýsyz aralasyp ketedi. Kelgen bette óziniń jerles aǵalary – Ábdildá Tájibaev, Muhametjan Qarataev, Músilim Bazarbaev syndy syndarly tulǵalarmen tabysyp, iniliktiń izgi jolyn jalǵastyra bildi. Sol kezdegi jyr dúldúlderi Saǵı, Tumanbaı, Qadyr aǵalarynyń sońyna erip, jyr jolynda birge sapar shekti, Ǵafý, Syrbaı aǵalarynan taǵylym-tálim alyp, talantyn shyńdady. Onyń eń alǵashqy óleńderiniń biri: Jaısam deımin mol órken, Gúldeı araı júregim. Ozbaý úshin kóleńkem, Kúnge qaraı júremin, – dep keletin jyr shýmaǵy zııaly synshy Zeınolla Qabdolovtyń kózine shalynyp, jaqsy jyrdy qalt jibermeıtin qadirli ǵalymnyń yqylasyna bólendi. Ǵalym ustazdyń nazaryna iligip, maq­t­aý-madaqqa ıe bolǵan osynaý jyr shýmaqtaryn kele-kele jerine jetkizip, tylsym syr, tyń oılarmen órnektep, óz órisin keńeıte tústi. Aqyn taǵy da sol kóleńke týraly: Qoıynyna enem jerdiń men erteń, Maǵan laıyq jer tabady keń ólkem. Meniń osy tik tura alar qalpymda, Týǵan jerge aýnap jatyr kóleńkem, – deıdi. Baıaǵy Zeınolla Qabdolov maq­taǵan «kóleńkeniń» keremet kórinisi óziniń klassıkalyq úlgi­sinen úzilmeı, tutastyq tapqan. Bul baıaǵy jas shaıyrdyń bas aqynǵa aınalǵanǵa deıingi aıaq aly­synan aınymaı, jorǵa júri­sinen jańylmaı, dittegen jerine jete bilgendigin baıqatady. Bizdiń osy oıymyzǵa Shómish­baı­dyń ózi ustaz tutqan taǵy bir aqyn aǵasy – Ǵafý Qaıyr­bekov­tiń qanatty sózi dálel bolǵandaı. «Shómishbaı daýysy – aıqyn, aza­mattyq daýys. Onyń óleń­derinen óz dáýiri, óz ýaqytynyń lebi esedi. О́z zamandastarynyń beı­nesi elesteıdi. Eldi, jerdi súıý, onyń búginin tanyp, erteńin boljaý talaby kózge aıqyn shalynady. Bul jaǵdaı tek aqyndyq qýatpen ǵana emes, bilimdilik pen eńbekti qos­­qan­da ǵana kelse kerek. Ol úshin «ta­lap­­tyń minip tulparyn, tas qııaǵa ór­­me­­letetin» qulash, serpin kerek». Ǵafekeńniń osynaý qasterli oıyna kezinde M.Qarataev, Á.Tájibaev, Á.Sársenbaev, Q.Bek­hojın sekildi óz zamany­nyń saqa aqyndary ún qosyp, lebiz le­gin jalǵastyrǵan bolatyn. Sózimiz dáleldi bolý úshin sol lebiz­derdiń bir-ekeýine kezek berelik: Ábdildá Tájibaev: «Shómishbaı derekti kózben kórip, qolmen ustarlyq, óz sezimimen tikeleı sabaqtasatyn taqyryptarǵa kel­gen­de aıtqyr aqyn... Asyqpa, Shómishbaı, toldym, boldym eken dep asyqpa da, masyqpa. Aqyn ómir boıy oqýǵa, ósýge mindetti, biz jetpegenge sen jet demekpin». Al aqyn aǵasy, ardager synshy Muhametjan Qarataev ne degen? «Shómishbaı Sarıev­tiń óleńderi tabıǵat, ómir sýret­terin estetıkalyq tal­ǵam­da qa­byl­daýymen, lırıka­lyq keıipkerleriniń ári shynaıy­lyǵy­men ári qarapaıymdylyǵymen baýraıdy. Dýaly aýyz synshy Muha­metjan Qarataev aıtqandaı, lırıkalyq keıipkerlerimen baýraı bilgen Shómishbaı, mine, búgin óz oqyrmanyna «Poezııa padıshasy – lırıka» degen jyr kitabyn usynyp, sardar synshynyń aıtqan údesinen shyǵyp, eleýli eńbegin oqyrmandar sarabyna salyp otyr. Shetelge jıi shyǵatyn aqyn­nyń ózge elder jaıly ózekti jyrlary oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy. Ony osy kitapqa engen London shaharynda týǵan jyrlardan baǵamdaýǵa bolady. Máselen, onyń «London túni» degen óleńine nazar aýdaryp kóreıikshi: London túni shyraıly, Kóńiliń qaıda qulaıdy. Saǵyndy ma júregim, Eldi oılap muńaıdy.   London túni jumaqtaı, Aqqan kúni bulaqtaı. Kógimizden samǵaıdy, Juldyzdary suraqtaı.   Oılantady túngi álem, Nege keldim munda men?! Keıde shalqyp tasamyn, Batam keıde muńǵa men.   Qunarly eken jeri de, Uly Brıtan eli de. London túni uıqysyz, Uıyqtatpaıdy meni de.   Bir úmitke jetermiz, Kóz ilmedik beker biz. Syrlasamyz uıqysyz Londonmen ekeýmiz! Mine, osy óleńdi oqyp otyryp, aqynnyń jalpy adamzat balasyna tán uǵymy, sezimi, eldi, jerdi alalamaıtyn adal kóńili óleńniń ár jolynan aıqyn ańǵarylyp turǵandaı. Aqyn neni jyrlasa da, qaı taqy­rypty alsa da aǵynan jary­lyp, óziniń Aralymen tabys­qandaı, Almatysymen qaýyshqan­daı áserde bolady. Táýelsizdik órken jaıyp, el esigi ártarapqa ashylǵannan keıin, tórtkúl dúnıege kóz sal­ǵan aqynnyń taqyryp aıasy keńeıe túskendeı. Shómishbaı jyrla­rynyń órisiniń keń, tynysynyń mol bolýy – Táýelsizdik jyldary­nyń jarqyn kelbetin kórsete otyryp, Elbasy Nursultan Ábishulynyń búgingi sarabdal saıasatynan týyndaǵan kórkem oılaryn kórikti jyrlarymen kesteleı bilýinde. Kitaptaǵy Elbasy týraly toptama jyrlar oqyrman­daryn beıjaı qaldyrmasy haq. Buryn keńestik kezeńde baýyr­las elder tóńireginde qalyp­tasqan qatań túsiniktiń kóbesi sógilip, aýqy­my arta túskenine kýá bolamyz. Shómish­baı bul taqy­rypqa da alǵash­qylardyń biri bop túren salǵan. «Poezııa padıshasy – lırıka» dep at qoıyp, aıdar taqqan osynaý kitap kóz aldymyzǵa kógil­dir týy­myzdyń keıpin kelti­rip, muqabasy altyn­men apta­lyp, kúmispen kúp­telgen jyr jına­ǵyndaǵy óleń­derinen lırıkanyń lebi esip tur. Endeshe, biz de oqyr­man oıy­na qo­sy­lyp, «Jolyń bolsyn, jyr pa­dı­shasy lırıka» degimiz keledi.  Serik TURǴYNBEKULY