О́zimizdiń ozyǵymyz turǵanda, ózgeniń tozyǵyn qaıtemiz?

Qolyma qalam ustatyp, osy maqalany jazýǵa sebep bol­ǵan jaıt mynaý edi. Jýyrda kó­shede kishkentaı bala jetektegen, tyrsıǵan tar shalbarynyń qos tizesin qaıshymen oıyp alǵan­daı úlken tesigi bar, onyń aına­lasyndaǵy jipter taram-taram bolyp salbyrap kózge barynsha oǵash kórinetin jas kelinshekke: «Aınalaıyn, bizdiń ata-ájelerimiz jyrtyq kıim kııýdi ábes sanaǵan, sizdiń kóshede, qoǵamdyq orynda jyrtyq shalbar kıgenińiz uıat emes pe?» – dep sypaıy eskertý jasadym. Ol maǵan: «Aǵa, bul moda ǵoı», – dedi de balasyn jetektep kete bardy. Ras, ár zamannyń ózindik sán úlgisi bolady. Kezinde biz de djınsı shalbar sán bolǵan kezde ony kıgenbiz. Biraq ol bútin shalbar bolatyn. Al qazir bizde bári bar: ekonomıkamyz ósip jatyr, halyqtyń ál-aýqaty jaman emes, jurt jaqsy ómirge boı úıretip te qaldy. Alaıda, Astana men Almaty ǵana emes, oblys, aýdan ortalyqtaryna bara qalsańyz, kileń jyrtyq shalbar kıgen jas­tardy kóresiz. Tipti, alystaǵy aýyl jastary da solaı kıinetin bolypty. Bul ne sonda? Sán be? Elikteý me? Kórseqyzarlyq pa? Ata-babamyz qansha jerden qıyn jaǵdaıǵa tap bolsa da, ústindegi kıimi tozyp, eskirgen kúnniń ózinde jyrtyq kıim kımegen. Jas kúnimizde úlken kisilerdiń ústindegi kıimderinen tek jamaýdy ǵana kóretin edik. Onda da bul sırek kezdesetin. Ábden joqshylyq pen tapshylyqqa kılikken, turmysy tómen jandar ǵana kıimdi jamap kıetin. Seńseń bórki basynda, ústinde túıejún shekpeni bar, aragidik kún sýyqta maqtaly syrmaly shalbar kıgen qarttar men basynda kımeshegi bar, kónetoz bolsa da kóılekteri búp-bútin apa-ájelerdi kóretinbiz. Tipti, eldiń turmys jaǵdaıy tómendeý degen 50-60-jyldardyń ózinde kóshede jyrtyq kıim kıip júrgen adamdardy kezdestirmeıtin edik. Qazir jastarymyzdyń ústindegi kıimderine qarańyz: bári ıt talaǵandaı, jyrtyq-tesik. Jáı jyrtyq bolsa, bir jón, týra tizeden ıa joǵary, nemese sál tómen jerden jyrtylǵan, keıbirinde jyrtyq jipter jalbyrap júredi, qaraýǵa da uıat. Kıim – adamnyń mádenı deńgeıin kórsetedi. «Kıimine qarap qarsy al, aqylyna qarap shyǵaryp sal» deıdi bizdiń qazaq. Muny nege aıtyp tur? О́ıtkeni, syrt kıim adamnyń ózge jandarmen qarym-qatynasynda syılaý, qurmetteý úlgisine bastaý jasaıdy. Bir jerge meıman bolyp barǵanda ata-babalarymyz qalaı bolsa, solaı kıine salmaǵan. Nege? Olaı etken sebebi, «Syrt kóz – synshy» degen, barǵan elinde ne jerinde «E, myna kisi ábden azyp-tozyp ketipti ǵoı» degen músirkeýshilik sózden qashqan. Ekinshi jaǵynan, barǵan elindegi adamdardy syılap, qurmettegendik belgisi. Osyndaı keremet ónegesi, úlgisi bar eldiń balasy edik. Qalaısha az ýaqytta «Bireýdiń qańsyǵy – tańsyq bolyp», osyndaı erme, kórseqyzar kúıge tústik? Jaraıdy, bul jastar ǵoı, elikter, solyqtar, sosyn basylar, jónge keler, dep qoıa salýǵa da bolar edi. Ul-qyzyna «qalaýy osy ǵoı» dep jyrtyq shalbar satyp áperip otyrǵan ata-analar nege oılanbaıdy? Urpaǵynyń jyrtyq kıim kıip júrgenine nege namys­tanbaıdy? Biz – tárbıeni bárinen joǵary orynǵa qoıǵan eldiń urpaǵymyz. Ulttyq tárbıe adamnyń júris-turysynan, kıim kıisinen, sóz sóıleý mádenıetinen bastaý alatyny belgili. Aýyl-aýylda «Áı, mynaýyń ne? Jyrtyq kıim kıgeniń uıat emes pe?» deıtin aq bataly aqsaqaldar joq pa? Qaptaǵan Ardagerler keńesi «elden uıat bolady» degen basalqaly sózin nege aıtpaıdy? Bolmasa, qaladaǵy aq saqaldy, sary tisti úlkenderimiz bastap, árbir qazaq otbasy qostap, «Jyrtyq kıimdi Amerıka men Eýropanyń jelkildegen jastary kıe bersin, sender durystap kıinińder» degen aqyl sózin nege aıtpaıdy? О́zimizben bir jaǵy kórshiles jáne enshiles О́zbekstan men Qyrǵyzstan, mynaý Túrikmenstan jastary qalaı bolsa solaı – ashyq-shashyq, jyrtyq shalbar kıinip júrgen joq. Sol jyrtyq shalbar kıgen jastarǵa «Sonsha kedeımisiń?» dep kórińizshi, jaǵańyzdan ala ketýden taıynbaıdy. Bar áńgime – namys­ta! Ulttyq sanada! Sondyqtan, qa­zaq jastary ózgeniń modasyna ilesemiz dep, ózi­mizdiń abyroıymyzdan aıyrylyp qalmaý jaǵyn qarastyrǵany abzal. «Uıat bolady»  degen uǵymdy qaıtarýǵa kóp bolyp atsalysaıyq, aǵaıyn! Murat BAQTIIаRULY, senator