Ejelden erkindik ańsaǵan el edik. Azattyq úshin aıqasta atbasyn tartyp kórmegen arda babalarymyz tizerlep tirshilik keshkennen tik turyp ólgenniń artyq ekenin baıaǵyda-aq bilgen. Sol sebepti er balasyna erkeligi basylmaı jatyp-aq batyrlar jyryn jattatyp, erlik pen órlik saltyn sanalaryna sińirgen. Ulttyq namysty ulyqtaýdy urpaqtaryna amanat etip qaldyrǵan.
Keshegi otarshyldyq kezinde osynaý orasan qundylyqtarymyz qurdymǵa kete jazdady. Asqaq rýhynan adasqandaı aıanyshty kúı keshken Uly Dala ulandarynyń basyna bult úıirildi. Tarıhtyń tar kezeńine tap bolǵan qara túnektegi qazaqqa jol kórsetip, jón silter kózi ashyq, kókiregi oıaý kóshbasshylar qajettigi týyndady dál osy tusta. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas jaǵynda qarańǵylyqtyń kóginde juldyzdaı jarqyraǵan Alash arystary sol soqtaly mindetti óz moıyndaryna aldy. Kósheli Álıhan kósem bastaǵan, aqyldy Ahań, Jaqań jáne basqa jaqsy-jaısańdarymyz qostaǵan aǵartýshylyq baǵyttaǵy oqyǵandarymyz ozbyr qoǵamnyń ońbaǵan saıasatyn aıaýsyz synǵa aldy.
Ezilgen eliniń eńsesin kóterýge kóp eńbek sińirgen erek tulǵalardyń biri Otynshy Áljanov bolatyn. 1873 jyly Semeı oblysy Zaısan ýezi Naryn bolysyna qarasty №6 aýylda týǵan ol aınalasynan at ozdyryp, Alash qozǵalysynyń naǵyz narkeskenine aınaldy. Aýqatty otbasynda tárbıe alyp, qarshadaıynan hat tanyǵan talapty jas aldymen Zaısandaǵy orys-qyrǵyz ýchılıshesin, odan soń Ombydaǵy qalalyq ýchılısheni, muǵalimder semınarııasyn úzdik bitirip, biraz ýaqyt muǵalimdikpen aınalysqan. Keıinirek Aqmola okrýgtik sotynyń aýdarmashysy, Kókpekti qalasyndaǵy orys-qyrǵyz ýchılıshesiniń dırektory bolyp jumys istegen. Aıryqsha atap óterligi, 1897 jyly birinshi búkilreseılik halyq sanaǵyna qatysady. Al, 1907 jyldyń qazan aıynda Sankt-Peterbýrgte Reseı halyq aǵartý mınıstrligi tarapynan qurylǵan «Buratana halyqtardyń oqý isi men mektepteri týraly zań jobalaryn qaıta qurý» komıssııasynyń jumysyna Dala general-gýbernatoryna qarasty qazaqtardyń ókili retinde tartylǵan.
Qazaǵynyń qamyn oılaǵan qaıratker «Dala ýálaıatynyń gazetine» ólkemizdegi ózekti máselelerdi kóterip mándi maqalalar jazyp turǵan. Ásirese, oqý-aǵartý salasynyń problemalaryn saralap, qanaýdaǵy qandastarynyń turalaǵan turmysyn taldaǵan, patshalyq rejımniń surqııa áreketterin áshkerelegen, qapersiz qalǵyp-shulǵyǵan jerlesterin qalyń uıqydan oıanýǵa úndegen pýblısıstıkalyq paıymdary qalamgerdiń qarymdy shyǵarmashylyq qabiletin tanytqany talas týdyrmasa kerek. Máselen, avtordyń «Ǵylymǵa qaraı taǵy bir qadam», «Qazaq balalaryn tárbıelemek turǵysynan ósıet áńgimeler», «Qazaqtarǵa paıdaly kitaptar», «Qazaqtardyń medrese ashqandary», «Qyrdaǵy Ramazan aıty», «Bılerdiń bitimderi» sekildi t.b. jarııalanymdary tanymdyq turǵydan erekshe mańyzǵa ıe ekendigin aıta ketkenimiz abzal.
Demokratııa «dertine» ushyraǵan degdar jigittiń «senimsiz» saıası kózqarasynan seskengen jandarmerııa jandaıshaptary ony Jetisý oblysyndaǵy Lepsi ýezine jer aýdarady. Sonda qýǵyn-súrginde júrgenine qaramastan qaraǵaıdyń qarsy butaǵyndaı talaı qaısar dostar taýyp, ultjandylyq qasıetterin odan saıyn ushtaı túsedi. Monarhııalyq bılikti taqtan taıdyrǵan 1917 jylǵy aqpan tóńkerisinen keıin Ýaqytsha ókimettiń ókiletti ýákili retinde az-kem qyzmet atqarady. Eń bastysy, Orynborda ótken II Jalpyqazaq sezinde Alashorda úkimeti – Ult keńesiniń músheligine saılanady. Quryltaı qararyndaǵy ózine júktelgen mindetti óteý maqsatynda Jetisý aımaǵynda Alash mılısııasyn jasaqtaýǵa bel sheship kirisedi. Atys-shabysqa toly alasapyran ýaqyttyń aıyqpas tumanyna kezikken halqymen birge «Alash» serkeleri de sergeldeńge túsip, qaı joldy tańdaryn bilmeı ańyryp qalǵandary jasyryn syr emes. Sodan birese Sovettermen, birese Kolchak, Dýtov, Annenkovtardyń áskerimen odaqtasyp, Qazaq avtonomııasyn qurýdyń bar amalyn qarastyrǵan ǵoı basqa múmkindikteri qalmaǵandyqtan. Bulǵaq zamannyń bul qan qasaby qazaqqa qandaı zardap ákeletinin túsinip, aqtan da, qyzyldan da túńilgen Otynshy Áljanov qasyna senimdi serikterin ertip, týǵan aýylyna qaıtady. Aǵaıyn arasyndaǵy bedeldi aqsaqaldarmen ári-beri aqyldasyp, Qytaı shekarasyna asýdy jón kóredi. Ekijaqty shapqynshylyqtan esepsiz qyrylǵan qazaqtardy kórip qatty qamyǵady. Arǵy betke aýǵaly otyrǵan aýylǵa birde Mamontovtyń qyzylgvardııashylary qyrǵıdaı tıedi. Beıbit eldi bóriktirgen bezbúırekterge qany qaınaǵan ór minezdi Otynshy óziniń otrıadymen qorǵanysqa kóshedi. Aǵash dıirmenniń tóbesine qol pýlemetin quryp tastap, jaýyna oq jaýdyrǵan esil er aqyrynda otqa oranyp opat bolady. Qaıǵyly qazaǵa baılanysty Mirjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazetinde: «Qyzyqty ǵumyryńnyń kóbi abaqtyda, aıdaýda ótti, biraq, qymbatty Otynshy, Alashtyń kórkeıgenin kóre almaı kettim deme, sendeı ul týǵan el eshkimnen kem bolmas» dep jazǵany belgili.
Iá, Dýlatuly kóregendikpen durys boljaǵandaı, alashtyqtar armandaǵan táýelsizdikke qol jetkizgen Qazaqstan búginde búkil tórtkúl dúnıege tanyldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastaýymen órkenıet órine bettep barady.
Alashtyń ar-namysy atanǵan asyldarymyzdy ardaqtaý arnasyn tapty. Taıaýda ǵana Úrjarda ornatylǵan Otynshy Áljanovtyń bıýsti osy oıymyzdy aıǵaqtary anyq. Astanadan arnaıy kelgen alashtanýshy ǵalymdardyń qatysýymen ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensııada
otany úshin otqa túsken talaıly taǵdyr ıesiniń taǵylymdy ómiri men qyzmetine baılanysty baıypty baıandamalar oqylyp, estigen qulaqty eleń etkizerlikteı tyń derekter alǵa tartyldy.
Saltanatty sharany ashqan Úrjar aýdanynyń ákimi Serik Zaınýllın araǵa ǵasyr aralatyp atajurtyna eskertkish bolyp oralǵan Otynshydaı orny bólek bozdaqty jerlesterin árdaıym emirene eske alyp, óshpes erligin ónege tutatyndyqtaryn bildirdi.
Belgili ǵalym, jazýshy Tursyn Jurtbaı ártúrli sebeptermen ataýsyz qalǵan árýaqtardy bir aýnatý saýapty is ekendigine toqtalyp, ótkenge qurmet kórsetý arqyly búgingilerdiń rýhyn kóteretinimizdi atap kórsetti. Osyǵan oraı óz qaltalarynan qarjy shyǵaryp Otynshynyń qola músinin qoıǵan mesenattar Qýat Esimhanov pen Romın Mádınovqa aǵyl-tegil alǵysyn jaýdyrdy.
Buǵan deıin qyryq shaqty eskertkish qoıyp, eljandylyqtyń erek úlgisin tanytyp júrgen Qýat myrza naǵyz márt adam. Atymtaı jomart aǵamyzdyń Estaı-Qorlan, Baıǵabyl sııaqty tarıhı tulǵalar týraly áńgimeleri qandaı áserli deseńizshi. Keýdesi altyn sandyq, rýhanı qazynaǵa baı jan ekeni baıqalady.
Parlament Májilisiniń depýtaty Baqytjan Ábdiraıymov kelte ǵumyr keshse de artynda mol mura qaldyrǵan aǵa býyndy áspetteý keıingi tolqynnyń boryshy sanalatynyn eske saldy.
Tól tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtardy ashýǵa atsalysyp júrgen zııaly zamandasymyz Berik Ábdiǵalı óziniń Alash armııasynda bolǵan qazaqtardyń aty-jónderin anyqtaý baǵytyndaǵy izdenisteriniń alǵashqy nátıjelerin kópshilik nazaryna usyndy.
Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytý ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshovtiń pikirinshe, Otynshy Áljanov aǵartýshylyq aıasynda qalyp qoımaı, saıası kúresker dárejesine kóterilgen kórnekti tulǵa. Qolyna qarý ustap urys qımyldaryna qatysýy biraz jaıdy ańǵartady.
Úrjarlyq arqaly aqyn Qusmilııa Nurqasym úlken tolqý ústinde «bul meniń uly merekem» dep, osynaý qýanyshty kúndi uzaq kútkenin tilge tıek ete otyryp, Mirjaqyp Dýlatovtyń myna bir sóziniń atan túıeni qaıystyrardaı astaryna úńilýimizdi ótindi: «Alash birikse, alynbaıtyn qamal joq, eger birikpese, qul bolýdan basqa amal joq». Túsingenge túpsiz tereń aforızm.
Alqaly jıynda jurt aldynda sóılegen asyldyń synyǵy Gúlfarıda Tólemisova atalary týraly anasy Sáýle Áljanova ekeýi jazǵan «Otynshy Aljanov – berkýt Alash-Orda» atty kitaptyń dúnıege kelýi jaıynda áńgimelep, áli de birsypyra qundy qujattar zertteýshisin kútip, muraǵattarda shań basyp jatqanyn, solardyń bárin jınaqtap jaryqqa shyǵarýdy oılastyrý kerektigin qurmetti qonaqtarǵa qulaqqaǵys qyldy.
Konferensııadan keıin Otynshy Áljanovqa arnalǵan eskertkishtiń ashylý rásimi boldy. Onda aǵynan jarylyp júrekjardy lebizin aqtarǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory, UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Dıhan Qamzabekuly búgin munda ózderiniń Otynshy Áljanov tek shyraıly Shyǵystyń ǵana emes, búkil qazaqqa ortaq qadirli qaıratker ekendigin aıtýǵa kelgenderin jetkizdi. «Qanshama jyldar boıy bul kisi jaıynda eshteńe aıtylmady, eleýli eńbekter jazylmady. Osy olqylyqtyń orny endi tolýǵa tıis. Orta mektepterde otynshytaný sabaqtary ótse quba-qup. Baspasóz betterinde Áljanovtyń pýblısıstıkasyn tam-tumdap bolsa da jarııalasa qandaı ǵanıbet. Jetkilikti tırajben kitaptar bastyrsa, tipti, nur ústine nur. Qolymyzda jaryqtyqtyń bir de bir sýreti joq deıdi. Men buǵan senbeımin. Mundaı talaı jerge tanylǵan tarlannyń fotografııaǵa túspeýi múmkin emes. Izdeý kerek! Sol maqsatta arnaıy qarjy bólip, aralaryńyzdan bir izdeýshi shyǵarǵandaryńyz oryndy. Osyny aýdannyń bılik basyndaǵy azamattaryna amanat etemiz», dedi ol oıyn túıindep.
Qazaqtyń qabyrǵaly aqyny Serik Turǵynbekuly jyrdan shashý shashty:
«El namysyn bermegen,
Qara qyldy qaq jaryp.
Arys bolsa ólmegen,
Ol – Otynshy Áljanov».
Kópshilik kórip, kózaıym bolǵan eskertkishti eńselendirýshilerdiń biri Qýat Esimhanov qazirgi tańda qazaqqa rýshyl pysyqaılar emes, rýhy bıik parasattylar kerektigine erekshe ekpin túsirdi. Altybaqan alaýyzdyqty alastap, bereke-birlikke basymdyq bergende ǵana Elbasy aıtqandaı «Máńgilik Elge» aınalatyndyǵymyzǵa senim bildirdi. Ony Otynshynyń Mirjaqypqa jazǵan hatyndaǵy «Halyqtyń basyna qııamet-qaıym týdy. Qatyn-balamdy alyp ketińder. Men ne kórsem de halyqpen birge kórem, ólsem de, tirilsem de» degen joldar qatty tebirentipti. «Qıyn-qystaý shaqta biz osylaı aıta alamyz ba, joq pa?! Sondyqtan Otynshy atamyzdaı arystarymyz eshqashan umytylmaq emes!» Eljandy azamattyń esti sózin jınalǵan qaýym qoshtap, qol soqty.
Bilgenge bul Alashorda úkimetiniń 100 jyldyǵy qarsańynda sátimen bitken sáýleli istiń biri boldy desek, qatelese qoımaspyz.
Mereke sońynda osy aýdan ortalyǵynda Otynshy rýhyna Quran baǵyshtalyp, as berildi.
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany