Tarlanboz tarıhshy

Táýelsizdik qarsańynda otandyq tarıh ǵylymynda kásibı turǵydan jetilgen, ǵylymı oı-órisi keń, qundylyq talǵamdary anyq birqatar tarıhshy ǵalymdar shoǵyry boldy, solardyń biri jáne biregeıi Mámbet Qoıgeldıev ekeni tolassyz. Bulaı deıtinimiz, M.Qoıgeldıevtiń otandyq tarıh ǵylymyna ákelgen jańalyqtary onyń tańdaǵan taqyryptarymen, zerttegen máselelerimen aıshyqtalady. Bul onyń zertteý ustanymdary, qorytyndy tujyrymdarynyń ǵylymılyǵy jáne praktıkalyq qundylyqtarynyń bıiktiginen baıqalady. Ǵylymı krıterıılerdiń qaı-qaısymen ólsheseńiz de ǵalymdyq bıik deńgeıi bilinip turady. Bul, árıne, ǵalymnyń táýelsiz Qazaqstannyń tarıh ǵylymyn qalyptastyrýdaǵy jaýapkershiligi men jankeshti eńbekqorlyǵynyń da kórinisi. Olaı bolsa, sıpattamamyzdyń naqty dálelderin keltirip kóreıik. Aldymen ǵalymnyń jarııalaǵan ǵylymı zertteý eńbekteriniń eń mańyzdylaryn mysalǵa keltirsek: «Alash qozǵalysy» (Almaty: «Sanat». – 1995, 368 b.); «Alash qoz­ǵalysy» (Almaty: «Mektep». О́ńdelip tolyqtyrylǵan nusqasy, birinshi tom. – 2008, 480 b.); «Jetisýdaǵy Reseı bıligi /HIH ǵ.-1917 j./» (Astana: «Elorda». 2004, 216 b.); «Ulttyq saıası elıta» (Almaty: «Jalyn». -2004, 400 b.); «Stalınızm ı repressıı v Kazahstane 1920-1940-h godov» (Almaty, 2009,  400 s.); «Qazaq eli: ulttyq biregeılikti saqtaý jolyndaǵy kúres /HIH ǵ. – HHI ǵ. basy/» (Almaty: «Dáýir». – 2014, 432 b.), t.b. Osy monografııalardan Mámbet Quljabaıulynyń negizgi zertteý hronologııasynyń HIH ǵasyrdan qazirge deıingi mezgildi qamtyp jatqanyn baıqaımyz. Al zertteý nysany – qazaq tarıhyn­daǵy eń ózekti máselelerge, ult taǵ­dyryna saıatyn saıası, áleýmettik jáne mádenı problemalar men qazaq qoǵamynyń Reseı, keńestik bılikpen kúrdeli baılanystary. Sońǵy eki ǵasyrda qazaq tarı­hyn­daǵy eń mańyzdy qoǵamdyq oı-sana men qozǵalys, táýelsizdik ıdeıasy men ult-azattyq qozǵa­lysy bolǵanyn, onyń eń joǵary deńgeıdegi kórinisi – Alash ıdeıa­sy men Alash qozǵalysy eke­nin M.Qoıgeldıevtiń atalǵan mono­­gra­fııalarynan bildik, tú­sin­dik. Ǵalymnyń bizdi qatty qyzyq­tyratyny da, súıindirgeni de onyń osyndaı asa kúrdeli ári ózekti taqyryptardy zertteýge táýelsizdiktiń aldynda bar­ǵany. Kásibı tarıhshylar jaqsy túsinedi, mundaı mańyzdy da kúrdeli máseleni zertteýge, ási­rese, sol zamanda barýdyń ózi – zertteýshiniń kásibı daıyndyq deń­geıi men ultyna degen úlken súıis­penshiligin bildiretin batyldyq. Mámbet Quljabaıuly Jambyl oblysy, Shý aýdany, Masaq-Aqtóbe aýylynda (burynǵy «Kommýnızm» sovhozy) qarapaıym sharýanyń otbasynda ómirge kelgen. 1962 jyly qazaq orta mektebin bitirip, sovhozda eki jyl mehanızator bolyp eńbek etken. 1964 jyly J.Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine túsip, oqýdy 1968 jyly tarıhshy mamandyǵy bo­ıynsha bitirip,  Shý aýdanyndaǵy  Q.Sátbaev atyndaǵy  orta  mektepke ornalasyp, tarıh, orys tili jáne ádebıet pánderinen dáris berdi. 1971 jyly Jambyl oblystyq memlekettik muraǵatynda ǵylymı qyzmetker, odan  Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııa­lyq ýnıversıtetinde oqytýshy bolyp istedi. 1974-1977 jyldary ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń aspırantýrasynda oqydy. 1978 jyly tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin qorǵaıdy. 1982-1989 jyldary ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde «Qazaqstannyń jańa jáne qazirgi zaman tarıhy» kafedrasynda dosent, professor, kafedra meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. 1989-1991 jyldary Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti janyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp zertteýmen shuǵyldanady. Mine, bul M.Quljabaıulynyń táýelsizdikke deıin basyp ótken qoǵamdyq qyzmet joly. Muny ǵalymnyń ómiri men ǵylymı qoǵamdyq qyzmetiniń birinshi kezeńi dep qaraýǵa da bolady. Aýyl balasynyń ósý joly qashanda onyń daryny men eńbekqorlyǵyna tikeleı baılanys­ty bolatyny belgili. Meniń «Siz Alash taqyrybyna qalaı bardyńyz?» degen saýalyma Mákeń: «Men 1989 jyly Partııa tarıhy ınstıtýtyna ju­mysqa shaqyryldym. Alashty aqtaý bastalyp ketken kez edi, maǵan alashshylarǵa qatysty qoljaz­balardy oqyp, baspaǵa daıyndaý mindeti júkteldi. Sonymen, meni Orynbor arhıvine jiberip, «Jandarm qoryndaǵy» («Qupııa polısııa qory») «Qazaq» gazeti redaksııasynyń qyzmeti jónindegi qujattardy jınap kelý mindetin tapsyrdy. Sonda men jolbarystyń izine túskendeı boldym. Senbi, jeksenbi kúnderi de qujat qaraý­ǵa ruqsat alyp, kúzetshiniń qa­synda otyryp muraǵattardy aq­tardym. «Qazaq» gazeti arqyly keńestik bıliktiń halqymyzǵa jasaǵan úlken ádiletsizdigin baı­qadym, partııanyń saıasatyna kú­mándandym. Orynbordan qaıtarda poıyzdaǵy plaskart vagonnyń úshinshi qabatynan áreń oryn alyp jaıǵastym, qazaqqa jasalǵan qııanatty oılap aǵyl-tegil jyladym. 1990 jyly Qazaq KSR Joǵary Keńesi  «Sovettik reformalarǵa qatysty 20-30-jyldary partııa, úkimettiń qaýlysyn qaıta qaraý komıssııasy» quryldy, men soǵan múshe boldym, Komıssııa arqyly KGB-nyń arhıvine kirýge múmkindik aldym, bul jumysty qazirge deıin jalǵastyryp kelemin, – degen edi. Mámbet Quljabaıuly óziniń qajyrly da jemisti eńbegimen alashtaný ǵylymynyń irgesin qalasty. Sondaı-aq, osy rette ol ózi de Alash ilimderimen jetildi, kemeldene tústi, Alash elıtasynyń ıdeıalarymen molynan sýsyndady dep aıta alamyn. M.Qoıgeldıevtiń boıyndaǵy qaıratkerlik qasıetter, atap aıtqanda, ult taǵdyryna alańdaý, ǵylymı aǵartýshylyq, qoǵamdyq oı-sanany jańǵyrtý bo­ıynsha jasap júrgen jumystary, kezindegi alashshylardyń jańa beınesin somdaǵandaı áser etedi adamǵa. Áıgili Hasan Oraltaıdyń «áı, Mámbet, sen keńestik mektepte oqymaǵan adam sııaqtysyń», degen sózi osyndaı tarıhı sabaqtastyqty meńzese kerek dep oılaımyn. Ǵalym sońǵy jyldary Alash ıdeıasynyń tarıhı qaınary men keıingi sabaqtastyq máselesin tereń zerttep keledi. Bul taqyrypta onyń jazǵan «Jetisýdaǵy Reseı bıligi», «Ulttyq saıası elıta» jáne «Qazaq eli: ulttyq biregeılikti saqtaý jolyndaǵy kúres /HIH ǵ. – HHI ǵ. basy/», «Stalınızm ı repressıı v Kazahstane 1920-1940-h godov» atty  eńbekteriniń ǵylymı jáne praktıkalyq qundylyǵyn atap aıtýǵa tıispiz. Tarıhı eńbekterdiń ǵyly­mılyǵyn kórsetetin faktorlardyń biri – senimdi derek kózderi. Zert­teýge jazba derekterdi, mura­ǵat qujattaryn paıdalaný óte mańyzdy. Biraq muraǵat jazbalary resmı bıliktiń erkimen hat­talǵan dúnıeler bolǵandyqtan, onda qoǵamdyq ómirdiń shynaıy bolmysy kórinis taba bermeıdi. Son­dyqtan, ótken ǵasyrda álemdik tarıh ǵylymynda «Aıtylǵan tarıh» deıtin derek jınaý ádisi paıda bolǵan edi. Tarıh ǵyly­mynyń osy bir jańa salasyn M.Qoıgeldıev otandyq tarıh ǵylymynda qoldanysqa engizdi. Árıne, sheteldik ǵylymdaǵy ádisti sol kúıinde kóshirip ákelgen joq, ony qazaqtyń tarıhı, mádenı ereksheligine, halqymyzdyń tarıh aıtý dástúrine sáıkestendirip, ádistemesin jazyp qoldanysqa engizdi. Onyń jetekshiligimen daıarlanǵan «Aıtylǵan tarıh» oqý quraly (Almaty: «Dástúr». – 2015, 240 b.) oqý prosesinde qoldanysqa endi, QR Ortalyq memlekettik arhıvinde «Aıtylǵan tarıh qory» ómirge keldi. Al derek jınaý, zertteý jumystary M.Qoıgeldıevtiń jetekshiligimen qanat jaıyp, keńestik bılik kezindegi qarapaıym halyqtyń turmys-tirshiliginen málimet beretin derekterdi zamanaýı tehnologııamen jazyp, jınap, jaryqqa shyǵaryp keledi. Mine, bul sııaqty eńbekter otandyq tarıhnamaǵa qosylǵan tyń derek kózi retinde atalýǵa laıyq. M.Quljabaıuly ǵylymı zertteý men bilim berýdi, maman daıarlaýdy ushtastyryp kele jatqan ǵalym. Ol 1971 jyldan beri elimizdiń joǵary bilim júıesinde jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda bilim berý men ǵylymı zertteýdi qatar alyp keledi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde «Qazaqstannyń jańa jáne qazirgi zaman tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh fakýltetiniń dekany, ýnıversıtet janyndaǵy Joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń biliktiligin jetildirý ınstıtýtynyń dırektory, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqaryp keledi. Onyń bilim men ǵylym salasyndaǵy belsendi qyzmeti táýelsizdik kezeńine sáıkes keldi. Muny ǵalymnyń qoǵamdyq ǵyly­mı qyzmetiniń ekinshi kezeńi dep qaras­tyrýǵa bolady. Mámbet Quljabaıuly 1994 jyly «Qazaq demokratııalyq ıntellıgensııasynyń qoǵamdyq saıası qyzmeti (HIH-HH ǵ.basy)» taqyrybynda tarıh ǵylymynyń doktory ǵylymı dárejesin abyroımen qorǵady. Sonymen, ol qoǵamda jetekshi tarıhshy ǵalym retinde tanyldy. Sol bir ótpeli kezeńde tarıh ǵylymynyń atqa­rar qyzmeti óte mańyzdy edi.  Qazaq­stan tarıhyn oqytý men zertteýdiń jańa konsepsııasyn, tıptik baǵdar­lamalaryn, jańa oqýlyqtar daıyndaý sııaqty ýaqyt kúttir­meıtin jumystardyń salmaǵy Mákeń sııaqty jetekshi pedagogterge júkteldi. M.Qoıgeldıev osy mez­gilde qoǵamdyq suranysqa saı, áriptesterimen birge, táýelsiz Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryna arnalǵan tarıh pánin oqytýdyń tıptik baǵdarlamalaryn, oqý quraldaryn jáne jalpy bilim beretin mekteptiń 10 jáne 11 synyptaryna arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyqtaryn jazdy, mamandar daıyndady. Onyń ǵylymı jetekshiligimen qazirge deıin 5 ǵylym doktory, 30-ǵa tarta ǵy­lym kandıdaty jáne 2 PhD doktory ǵylymı dárejelerin qor­ǵady, alashtaný jáne aıtylǵan tarıh ǵylymı baǵyttarynyń qazaqstandyq mektebi qalyptasty. Ol 2002-2006 jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqardy. Osy jyldary Mákeń «Qazaqstan tarıhynyń» bes tomdyǵyn jazýdy jalǵastyryp, «Qazaq memlekettiligi tarıhyn» zert­teý sııaqty irgeli de ózekti ta­qy­ryptardy zertteý isin qolǵa aldy. Mákeń Elbasynyń usynysy boıynsha júrgizilgen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa aıanbaı atsalys­ty. Ol osy baǵdarlama boıynsha qurylǵan Qoǵamdyq keńestiń múshesi jáne onyń «Tarıh jáne etnografııa» seksııasynyń tóraǵasy retinde jumys jasap, «Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah», «Istorııa Kazahstana v zapadnyh ıstochnıkah», «Tarıh – adamzat aqyl-oıynyń qazynasy» jáne «Qytaı jylnamalaryndaǵy qazaq tarıhynyń derekteri» atty kóptomdyq serııalyq basylymdardy daıarlaý isine jetekshilik jasady. Onyń usynysy jáne jetekshiligimen  5 kitaptan turatyn «Alash qozǵalysy. Dvıjenıe Alash. Qujattar men materıaldar jınaǵy» (2004-2008) jáne 12 tomdyq «Qazaq ult-azattyq qozǵalysy» (2007-2008) qazaq jáne orys tilderinde baspadan shyqty. Mámbet Quljabaıuly óziniń qyryq jyldan astam ustazdyq jáne ǵalymdyq ómirinde 10-nan astam monografııa (keıbireýlerin basqalarmen birlesip jazǵan), 450-den astam ǵylymı-tanymdyq maqala jarııalady. Ol óziniń osyndaı qomaqty eńbeginiń arqa­synda professor, QR UǴA-nyń korres­pondent-múshesi ataǵyn aldy. Elge keńinen ta­nyl­ǵan kórnekti ǵalymǵa aınaldy. Búginde jetpistiń bıigine kó­terilgen M.Qoıgeldıevtiń uzaq jyl­dardan bergi ǵylymı-peda­­gogıkalyq eńbegi bılik, buqara­lyq uıymdar, halyqaralyq qaýym­dastyqtar tarapynan es­kerilip, laıyqty baǵasyn aldy. Atap aıtqanda, «QR Joǵary oqý oryndarynyń úzdik oqytýshysy» (2012 j.) ataǵymen, «Parasat» ordenimen (2013 j.) marapattaldy. Á.Bókeıhanov, M.Shoqaı atyndaǵy syılyqtarǵa ıe boldy. Sondaı-aq, Halyqaralyq Sokrat syılyǵymen (Oksford, Ulybrıtanııa, 2007), Amerıkalyq bıografııa ınstıtýtynyń Al­tyn medalimen (2009), «Halyq­aralyq Mádenıet konvensııasy» uıymynyń «Halyqaralyq Beıbitshilik Syılyǵymen» (2010) marapattaldy. Mákeńe respýb­lıkamyzdyń jáne shetel ýnı­versıtetteriniń qurmetti professory ataǵy da berildi. Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti, Semeı qarjy-ekono­mı­kalyq ınstıtýty jáne Vena qalasynyń halyqaralyq ýnıver­sıteti qurmetti professory (2007) ataǵyn berdi. О́mirde etken eńbektiń laıyqty baǵalanǵany bir ǵanıbet ǵoı. Ǵalymnyń halqyna beretini áli kóp, onyń eń qundy zertteý eńbekteri  endi dúnıege keledi dep senemiz. Laıym, Alla oǵan sarqylmas qýat, uzaq ǵumyr bergeı! Nábıjan MUQAMETHANULY, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor  ALMATY