Kendi Altaıdyń keremetteri

mýzeıdiń mánin ashyp tur О́skemenniń ólketaný mýzeıi ózine nazar aýdararlyqtaı óte qyzyqty. О́tkende juńǵo jurtynan kelgen bir top týrıst tamsanyp ketti. Osyndaǵy dúnıelerdi oraıyn taýyp nasıhattaı almaı jatqan sııaqtymyz. Áıtpese, munda mıllıondaǵan jyldar buryn­ǵy topyraq qyrtystarynyń túzilýi­nen bastap HHI ǵasyrǵa deıingi túrli dáýirdiń kýási jınaqtalǵan. Onyń ishinde arheologııalyq muralar­dan Kendi Altaıdyń qoınaýyn­daǵy mıneraldy shıkizattarǵa deıin bar. Aıtalyq, buryn kelgende baı­qamap­pyz, mýzeıde mamonttyń etine deıin saqtalyp tur eken. Mamont qaıda, biz qaıda? Arada qansha­ma dáýirler almasty. Biraq ǵaıyptan taıyp zildiń (mamontty «zil» dep te ataıdy) kesek eti bizdiń zamanymyzǵa jetip otyr. Mýzeı stendteriniń «túsin­dirýin­she», jer tarıhynyń 2-1 mıl­lıon jyl burynǵy antropogen kezeńi adamnyń paıda bolýy men onyń damýyn jarııa etti. Osy kezeńde Altaı taý­lary birneshe ret qatty kóterýlerdi ótkerdi. Sonyń nátıjesinde, osy zamanǵa tán bıik taýly jer bederi qalyptasty. Aýa raıynyń sýýy bıik taýly aýdandardy muz basýy­na ákelip soqty. Klımattyń úsh ret ózgerýi (dymqyl, jyly, sýyq) janýar­­lardyń bir túrlerin basqa­lary almastyrýyna yqpalyn tıgizdi. Tropıktikter qyrylyp, olardyń ornyna polıarlyq jáne dalalyq janýarlar tarady. Iаǵnı, bul kezeńde qurlyqta iri janýarlardan mamont, júndes múıiztumsyq, úlkenmúıizdi buǵy mekendegen eken. Jalpy, mamonttardyń qaldyq­tary О́skemenniń óz irgesinen kóptep tabylǵan. Ásirese, zildiń azý tisteriniń baı jıyntyǵy kezdesedi. 1948-1949 jyldary Ablaketka selosyndaǵy qumnan qazyp alynǵan mamonttyń azý tisteri, 1970 jyly Glýbokoe kentiniń shetindegi qum qazyndylarynan alynǵan trogenterıı piliniń tisi, sondaı-aq, 1974 jyly Praporshıkovo aýdanyndaǵy Ertis jaǵalaýynan tabylǵan mamonttyń azýy tańǵal­dyrady. Sol jyly Bystrýha ózeniniń jaǵasynan da zildiń azý tisteri tabylypty. 1966 jyly Shemonaıha aýda­ny Vydrıha aýylynyń mańynan tabylǵan mamonttyń aldyńǵy aıaǵy­nyń jiligi jarty túıedeı bolyp, mýzeıde saqtalyp tur. Úlbi ózeniniń jaǵa­syndaǵy qumnan qazyp alynǵan mamonttyń moıyn omyrtqalary men kesek etiniń buzylmaı búginge jetýi de jaratylystyń ǵajaıyp jumbaǵy. Sondaı-aq, osy dáýirdiń taǵy bir jádigerleri – bızonnyń moıyn omyrtqasy, múıiztumsyqtyń arǵy atalary – hıloterııdiń jiligi men kúrek tisteri, kóne balyqtar men ósim­dikterdiń tańbalary, mollıýs­kalardyń tasqa aınalǵan qabyr­shyqtary, aǵashtyń tasqa aınalǵan bóligi, dınozavr jumyrtqasy qaby­ǵy­nyń synyqtary adamnyń oı-sana­syn sonaý este joq eski dúnıeniń evolıý­sııalyq damýyna jeteleıdi. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» О́SKEMEN