Joǵary oqý ornyn bitirgen jas mamandardy aýylda turaqtandyrýdyń barlyq tıimdi joldary «Dıplommen – aýylǵa!» memlekettik baǵdarlamasynda jan-jaqty qarastyrylǵan. Ásirese, munda olardy materıaldyq jáne moraldyq turǵydan qoldaý sharalary taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetilgen. Soǵan sáıkes aýylǵa kelip, qyzmetke ornalasýǵa tilek bildirgen, joǵary oqý ornynda alǵan bilimi men tárbıesin aýyldyń ósip-órkendeýine jumsaýdy maqsat etken mamandarǵa memleket tarapynan kóterme járdemaqy tólenedi. Buǵan qosa dıplommen aýylǵa kelgender paıyzsyz bıýdjettik nesıege turǵyn úı satyp ala alady.
Áıtse de túlekter men jas mamandardyń birqatary aýylǵa oıy men boıyn bekitip barmaıtyny, solqyldaqtyqqa salynatyny qazirgi kúni oblys aýdandarynyń mysalynan aıqyn kórinýde. Olar memleket tarapynan belgilengen járdemaqyny ıelenip, bıýdjettik nesıege turǵyn úı satyp alǵannan keıin, oılary nildeı buzyla bastaıtynyna mysaldar keltire ketýge bolady.
Keıbireýleri qyzmetten shyǵyp ketse, ekinshi bireýleri basqa salaǵa aýysyp jatady. Árıne, munyń ártúrli sebepteri bar. «Dıplommen – aýylǵa!» jobasynda jas mamandardyń óz mamandyǵy boıynsha aýylda jumys isteý merzimi kórsetilgen. Bul jóninde olar ózine tıisti maqsat pen mindetteme qabyldaıdy.
Búginde «Dıplommen – aýylǵa!» memlekettik baǵdarlamasynyń shapaǵaty men ıgiligin kórýge tilek bildirgen jastardyń qatary jyldan-jylǵa artyp keledi. Bul árıne oń nyshan. Degenmen, olardy birinshi kezekte qyzyqtyratyn memleket tarapynan beriletin paıyzsyz nesıe me, álde týǵan topyraqqa qyzmet jasaýdy murat tutqan júrek ámiri me?! Mamandardyń búgingi keıbir is-áreketterine qaraǵanda bul saýalǵa birjaqty jaýap qaıtarý qıynǵa túsip turǵanyn qaıtersiz. Qaıtkende de bul arada mamandardyń boıyndaǵy jaýapkershilik pen el aldyndaǵy paryz degen másele kemshin soǵyp jatqandaı kórinedi.
Mysaly, oblystyń Zelenov aýdanynda sońǵy alty-jeti jyldyń aralyǵynda 295 maman paıyzsyz nesıelik qarajattyń kómegi arqyly turǵyn úıge ıe bolǵan eken. Áıtse de olardyń birqatary qaryzyn tóleýge asyqpaı júrgenin oqyrmandarǵa qalaısha túsindirip berýge bolady? Sonyń saldarynan, ıaǵnı nesıeniń ýaqytynda tólenbeýinen aýdanda mamandar tóleýge tıisti qaryz mólsheri kóbeıip ketipti. Búginde olardyń memleketke tóleıtin qaryzynyń kólemi 4 mıllıon teńgeden astam ekeni belgili bolyp otyr. Bul tek bir aýdanda oryn alyp otyrǵan kórinis. Al tutastaı oblys boıynsha alǵanda bul san eselep ósetini túsinikti emes pe?
Tártip boıynsha kóterme járdemaqy men úı satyp alý úshin beriletin nesıelik qarajat joǵaryda kórsetilgen jaǵdaılarda keri qaıtarylyp alynýǵa tıisti. Qolda bar derekter bıýdjetke bereshek mamandarmen tıisti túsinik jumystary júrgizilgenin kórsetedi. Tipti, olarǵa jergilikti memlekettik organdar tarapynan arnaıy eskertý hattar da joldanypty. Alaıda, soǵan qaramastan munyń bári eshqandaı nátıje kórsetpegen. Budan keıingi baratyn jol – tek sot qana bolmaq. Mamandarǵa qatysty Oral qalalyq №2 sotynda jáne Zelenov, Jańaqala, Syrym, Jánibek, Shyńǵyrlaý, Aqjaıyq aýdandyq sottaryna bıýdjet qarajatyn keri óndirtý týraly kóptegen talap-aryzdar joldanýy Oral óńirinde «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń baǵy jana qoımaǵanynyń bir dáleli.
Árıne, bul jerdegi basty másele, basty gáp bul qarajattardyń keri qaıtarylýynda nemese qaıtarylmaýynda, mamandardyń isi sotqa tartylýynda emes, kerisinshe óńirde o bastan, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna qatysty baıypty kózqaras pen oramdylyqtyń jetkiliksizdiginen desek she? Buǵan is basynda júrgen jetekshilerdiń bireýi keliser, bireýi kelispes, qalaı bolǵanda da oblysta «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna qatysty qazirgi kórinis osyndaı. Munyń ózi ne ári emes, ne beri emes, sergeldeń kóńil-kúıdiń ornyǵýy men qalyptasýyna áser etip júrgeni de shyndyq.
Bul máselede aımaqtaǵy bıylǵy ahýal qandaı degen saýalǵa kelsek, aýylǵa baratyn mamandardyń úlken tobyna qajetti qarajat tolyqtaı berilgenine kóz jetkizemiz. Sondaı-aq, olardyń ekinshi bir bóligine nesıelik somany berý úshin tıisti qujattar ázirlenip jatqanyn bildik. Bıylǵy jáne aldaǵy jyldarda óńirde joǵaryda aıtylǵandaı keleńsiz kórinister taǵy da oryn alyp júrmes pe eken? Buǵan ázirge eshqandaı kepildik joq.
Sóz sońynda jaýapkershilik degen másele tek jas mamandarǵa ǵana emes, sonymen birge oblysta «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń basy-qasynda júrgen jergilikti bılik ókilderine de qatysty ekenin uǵynatyn kez keldi dep bilemiz. Osylaısha, jaýapkershilik júgin tereń sezingen jaǵdaıda ǵana atalǵan baǵdarlamanyń baǵy janatynyna kúmán keltirý qıyn-aq.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy