О́zin áli sergek sezinetin Torsan aqsaqal kúndelikti aqparatty qalt jibermeıdi. Ǵumyr boıy sharýashylyq uıymdastyrýshy bolǵan soń ba, elimizdiń ekonomıkalyq saıasatyn, ásirese, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózgeristerdi erekshe qadaǵalap otyrady. Aýyl sharýashylyǵynda birjaqty júrgizilgen isten kóshtiń júgi aýyp qalatynyn búgin osy salanyń basy-qasynda júrgender bilse eken dep otyrady. Eginmen qatar, mal sharýashylyǵyn damytýǵa kóńil bólinýi tıis. Mal men egin birin biri tolyqtyryp otyrady, onyń tabıǵı jaǵyna kóńil aýdarý qajet. «Qazirgi kásipker jigitter egin men maldyń tabıǵı teńgermeshiligine kóńil aýdarmaıdy, olar naryqtyń suranysyna qaraı jumys isteıdi. Paıdasy qolǵa tez tıetin eginge basymdyq beredi. Bul durys emes, mal ósirý qatar júrýi tıis. Sonda jerdiń bergen rızyǵy dári arqyly emes, organıkalyq zattar arqyly ózine qaıtyp, qunarlanyp otyrady», deıdi qart agronom. «Áýdemjer júre almaımyn aıaǵymnan, ustaımyn eki qoldap taıaǵymnan» degen ánniń kóńil túkpirinen qobyz sarynyndaı góı-góıi estilgenimen, qarııa boıyn silkip tastaıdy. Boıyn sergitetini – Otanyna, eline adal qyzmet etipti, adaldyqty tý etip ustapty.
– Zaman ózgere beredi, ózgermeıtin bir nárse bar. Ol – adaldyq! Qyzmetke aralasqan kisi eline adal qyzmet isteýi tıis. El senimine maldanyp urlyq jasasa, onyń kúnási arylmaıdy, – deıdi Torsan aqsaqal.
Bulaı sóıleýge onyń tolyq quqy jetedi, óıtkeni, keıingi urpaǵyna uıalmaı aıtar úlgisi kóp. Qazaqta «taqyr jerge shóp shyqpaıdy» degen sóz bar. Torsan aǵa da taqyr jerden emes, tekti áýlettiń perzenti. Ákesi Salyq Nurmuhambeduly óńirdegi alǵashqy ámbebap mehanızatorlardyń biri boldy. Ol Uly Otan soǵysy bastalǵanda eki ret maıdanǵa suranady. Biraq oblys basshylyǵy oǵan bron berip, maıdannan alyp qalady. Sebebi, er-azamattyń bári Batysqa attanǵan alasapyran kezde traktordy da, kombaındy da júrgizetin Salyqtyń bir ózi birneshe adamǵa tatıtyn. Úskirik aıazda traktory synyp dalada qalǵan Salyq sýyq tıip aýyryp, 37 jasynda ómirden ótedi. Artynda ańyrap jary Sara, shyryldap 7 jastaǵy uly Torsan men 3 jasar qyzy Baqyt qalady.
Tekti áýletten deıtinimiz, Torsan aǵanyń arǵy atalary Derbisáli Baımuratuly men Mańdaı Baıdáýletuly Abylaı hannyń batyrlary bolypty desedi. Ekeýi de ánshi, kúıshi eken. Torsannyń atasy Nurmuhambedke atalarynyń óneri darysa kerek. Sol óner Torsannyń ákesi Salyqqa da qonypty. Ol kúı tartqanda aldyna ózi qoldan jasaǵan ortekeni sekirtip qoıady eken. Ákesiniń ólimi Torsannyń da balalyq shaǵyn birge alyp ketkendeı boldy. Keńshar tóraǵasy Esmentaı Mustafın shybyqtan adam jasaı almaǵan soǵys jyldary shynashaqtaı balany eginge esepshi etip taǵaıyndaıdy.
Sóıtip, eńbekpen eseıedi. Jeńisten keıin aýyldaǵy beınet birden seıilgen joq. Sol kezde aýyl balalary tek nanǵa emes, bilimge de ash edi. Sonyń biri Torsan oqýdy aýyl mektepterinen bastap, Qostanaı qalasyndaǵy qazirgi Y.Altynsarın atyndaǵy mektep-ınternatta jalǵastyryp bilim aldy. 1955 jyly Almatydaǵy Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń agronomııa fakýltetine oqýǵa túsip, ony jaqsy bitirgen soń, týǵan jerge oraldy. Basshylar jas mamandy qazirgi Qarabalyq aýdanyndaǵy «О́rnek» sovhozynyń №4 bólimshesine agronom etip jiberdi. Jas agronom bólimshe basqarýshysy Orynbasar Jaqypov bergen eki atqa kezek-kezek minip, bólimshedegi egistik alqapty uzaqty kún aralap, bes saýsaǵyndaı bilip alady.
Bir kúni egistikti aralap kele jatqanda Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy Andreı Borodınniń kezdespesi bar ma. Ol jas mamannyń erinbeı-jalyqpaı egistikti aralap júrgenin kórip rıza bolypty. Mingen mashınasyn toqtatyp: «Jas agronom, qalyń qalaı? Bıyl ár gektardan qansha sentnerden astyq jınamaqsyńdar?», dep sózge tartypty. Sonda Torsan bógelmesten: «Andreı Mıhaılovıch, orta eseppen gektarynan 15-16 sentnerdi shamalap otyrmyz. Eger taǵy bir márte jaýyn jaýyp ótse, 17-18 sentnerden alýǵa bolady!» – depti. Jas jigittiń batyldyǵyna rıza bolǵan hatshy áńgimeden keıin qasyndaǵy kómekshisine burylyp: «Myna jas agronomnyń aty-jónin jáne ómirbaıan-derekterin jazyp al! Qostanaıǵa barysymen maǵan kórsetesiń!», – dep tapsyrady.
Sol 1962 jyly «О́rnek» sovhozy 28 myń gektarǵa bıdaı sepken bolatyn. Egin bitik shyqty. Ár gektardan 17 sentnerden astyq jınaldy. Obkomnyń birinshi hatshysy A.Borodınge berilgen ýáde oryndaldy. Torsan Salyqulynyń juldyzy ońynan týdy. Ol Qostanaıǵa, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Strýkovtyń qabyldaýyna shaqyrylady.
– Al joldas Nurmuhambedov, sizder bıyl astyq jınaýdan jaqsy kórsetkishterge jettińizder. Búkil kórsetkishterińiz, mine, meniń aldymda jatyr. Jumysty osylaı jaqsy isteý kerek. Týrasyna kósheıin, osydan bir apta buryn Andreı Mıhaılovıch maǵan sizdi jaqynda ashylatyn Qarasý aýdanyndaǵy «Maı» sovhozyna bas agronom etip jiberýge nusqaý berdi, – dedi Strýkov. Torsan Salyquly senim bildirgenine rahmet aıtty.
Ol «Maı» sovhozynda úsh jarym jyl qyzmet etti. 28 jasynda «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattaldy. Sharýashylyq 60-shy jyldary astyq jınaý josparyn únemi asyra oryndap otyrdy. Obkomnyń birinshi hatshysy A.Borodın ár kelgen saıyn bas agronomnyń eńbegine óziniń rızalyǵyn bildirip, jyly pikirler aıtyp júrdi. Andreı Borodın iskerligine syrttaı qanyq bola bastaǵan Torsan Nurmuhamedovke Arqalyq aýdanyndaǵy «Maıkótov» sovhozyna dırektor bolyp barýdy usyndy. Jerdiń oı-shuqyryn bilmeıtindigin aıtyp, júreksingenmen, betine jan qaratpaıtyn birinshi hatshyǵa kelisimin berdi.
Ol 1969 jyly qańtarda otbasyn, anasyn alyp, Qostanaıdan Arqalyq poıyzyna otyrdy. Áli esinde, Torsan Nurmuhambedov poıyzdan túsken soń, 40 gradýstan asatyn saqyldaǵan aıazda jol tańdamaıtyn mashına shaqyrtyp, Arqalyq qalasynan «Maıkótov» sovhozyna zorǵa jetken bolatyn. Torǵaı óńirinde qatarynan eki jyl sý tasymaı, qýańshylyq bolyp tur eken. Torsan Salyquly kelgennen keıin tabıǵattyń ózi de ıigendeı, jazymen jańbyr jaýdy. Sonyń arqasynda gektaryna 8 sentnerden astyq jınaldy. Jas dırektor egin alqabyn ulǵaıtty, tehnıka parkin keńeıtti, áleýmettik jaǵdaıdy durystap, 20 úı saldyrdy. «Maıkótov» sharýashylyǵy aýdanda kósh bastady. Isker jasty oblys, aýdan basshylary qaı jerde aqsap turǵan sharýashylyq bolsa, sonda jiberer edi. Endi, ony Arqalyq aýdanyndaǵy «Ańǵar» sovhozyn basqarýǵa jumsady. Tájirıbesi tolysqan ol munda mal sharýashylyǵyn damytty. Aınalasy eki-úsh jyldyń ishinde «Ańǵar» aýdannyń mańdaıaldy sharýashylyǵyna aınalyp shyǵa keldi.
Keıinirek Torsan Salyquly Torǵaı oblysynyń eń shalǵaıdaǵy artta qalǵan «Ostrovskıı» sovhozyn basqarýǵa ózi suranyp ketedi. Sharýashylyqty tórt jylda aıaǵynan tik turǵyzady. Ol barǵan jyly sharýashylyq esep tásilimen aýyzsý qubyryn salǵyzdy. Sol qubyr búginge deıin halyq ıgiligine jarap tur. Al 1978 jyly munda óndiristik negizdegi mal bordaqylaý kesheni iske qosyldy. Bul jetistik respýblıkaǵa tanyldy. Bastamany Torsan Salyqulynyń ózi kótergen edi.
Bir kúni Máskeýden shyǵatyn «KSRO-nyń aýyl sharýashylyǵy» degen jýrnaldy qarap otyryp, Reseıdiń Krasnodar ólkesindegi óndiristik mal bordaqylaý kesheni salynǵany týraly maqalany oqyp shyqty. Dereý sheshim qabyldap, áýeli sharýashylyqtyń bas ınjeneri bastaǵan bir top mamandy sonda jiberip, keshenniń jumys isteý tásilimen tanysyp qaıtýyna múmkindik jasady. Olar mal bordaqylaý tehnologııasy týraly tolyq málimet ákeldi. Mal bordaqylaý keshenin sovhozdyń ınjener-tehnıkteri turǵyzdy. Bul sol kezdegi aýyl sharýashylyǵy úshin iri oqıǵalardyń biri edi. Ony kórýge Qazaq KSR Úkimetiniń sol kezdegi tóraǵasy Báıken Áshimov keldi. Dırektorǵa rıza bolyp, aýylǵa jańa tıptik mektep salýǵa kómegin berdi. Osydan keıin Qazaqstandaǵy birqatar aýdanda «Ostrovskıı» sovhozyndaǵy óndiristik negizdegi mal bordaqylaý kesheni sııaqty sehtar paıda bola bastady.
Munan soń Torsan Salyquly burynǵy Torǵaı oblysynyń Qıma aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyn, Amangeldi aýdanyn basqardy. Amangeldi aýdanyna 4 jyl basshylyq etti. Osy jyldarda aýdanda Torǵaı ózeniniń arǵy betindegi jeti sovhozǵa baratyn úlken kópir saldyrdy. Halyq ony búginge deıin «Torsankópir» dep ataıdy. Ol týraly kompozıtor Qalıbek Deripsaldın men belgili aqyn Serikbaı Ospanov «Torsankópir» atty tamasha án shyǵardy. Bul án áli kúnge Torǵaı óńirinde shyrqalady. Torsan aǵa sol jyldary jańadan «Qaınar» jáne Jangeldın atyndaǵy sovhozdardyń ashylýyna kóp kúsh-jiger jumsady. Mal sharýashylyǵy damydy. Eńbegi baǵalanyp Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. «Amangeldi aýdanynyń qurmetti azamaty» atandy.
Torsan Salyqulynyń qyzmette úlken abyroıǵa bólenýine ómirlik jary Úmit Musabaevanyń qosqan úlesi zor. Orta mektepterde 20 jylǵa taıaý dırektor bolǵan ol úıdiń de, túzdiń de sharýasyn birdeı dóńgeletti. Ustazdyq eńbegi laıyqty baǵalanyp «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi» ataǵyn ıelendi. Úsh qyz, bir ul tárbıeledi.
Keıde Tobyl-Torǵaı – qos ólke Torsan aǵanyń kóz aldyna qatar keletini bar. Eki qasıetti ózen, biri – Saryarqanyń soltústiginen, biri ońtústiginen bastaý alyp aǵady. Torsan Salyquly úshin ekeýi de qymbat. Tobyl boıynda kermek dámi tańdaıynan ketpeıtin, soǵys urlaǵan balalyq shaǵy ótti, osynda at jalyn tartyp mindi. Al Torǵaıda azamat, maman, bilikti basshy bolyp qalyptasty, eńbegimen ózin tanyta bildi, halqyna qyzmet etýdiń ónegesin kórsetti.
Tobyl-Torǵaı onyń júreginde óleń joldaryndaı úndesip tur. Tobyl-Torǵaı ólkesi – biri ákesindeı, biri anasyndaı tym ystyq. Ázil-qaljyńy jarasqan dostary aǵany «Tobyl-Torǵaı Torsany» dep atap ketkeli qashan. Qansha jaqsy adamdarmen qyzmettes boldy, ózi qansha jasqa qamqorlyq jasady. Qazaq, orys, ýkraın, tatar demedi, bárimen shaı desken joq. Eshqaısynyń keýdesinen keri ıtermedi, baýyryna tartty, úmit artty, syılaı bildi, syılasa bildi. Áli de solaı, kópultty Otanynyń, barsha halqynyń tilegin tileıdi. Týǵan ultynyń erteńine sheksiz senedi.
Hamıtbek MUSABAEV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
QOSTANAI