El shebin erekshe kúzetpese, elden tynyshtyq ketedi. Shekaranyń qyraǵy qorǵalýy memlekettegi beıbitshilik pen turaqty damýdyń negizi bolyp tabylady. Sondyqtan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Shekara áskerleri sonaý 1992 jylǵy 18 tamyzda Prezıdent Jarlyǵymen KSRO Shyǵys shekaralyq okrýginiń bazasynda qurylǵan bolatyn. Al sodan bergi aralyqta biraz ýaqyt ótti. Shekara áskerleri ne bitirdi? Aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jańalyqtar bar ma? Jalpy, el shebin kúzetýde ne isteldi? Mine, oqyrmandar kókeıindegi osy suraqtar tóńireginde elimizdiń UQK tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory, general-maıor Darhan Dilmanovty áńgimege tartqan edik.
– Darhan Aıtqalıuly, ushqan qustyń qanaty talatyn ulan-ǵaıyr memlekettik shekaramyzdyń búgingi tynys-tirshiligi týraly, shekarashylardyń kúni-túni atqaratyn qyzmeti jaıly bilý úshin qalyń oqyrman atynan ózińizge jolyǵyp otyrmyz. Táýelsiz elimizdiń qasıetti shekarasyn kúzetetin Shekara qyzmetiniń qurylý joldary týraly aıtyp ótseńiz.
– Iá, ózderińiz jaqsy bilesizder, táýelsiz memlekettiń naqty belgilengen shekarasy bolýy qajet jáne ol kózdiń qarashyǵyndaı kúzetilýi tıis. Búgingi tańda Memleket basshysynyń salıqaly saıasatynyń arqasynda táýelsiz elimizdiń memlekettik shekarasy aıqyndaldy. Memlekettik shekarany kúzetý, ózińiz aıtqandaı, Shekara qyzmetine júktelgen. Al endi, sál tereńirek boılap tarıhqa júginetin bolsaq, 1992 jyly, eń aldymen, Qazaqstan-Qytaı shekara bóligi kúzetýge alyndy. 1995 jyly shekara áskerleri Memlekettik shekarany kúzetý jónindegi memlekettik komıtetke aınaldy, sodan 1997 jyldyń naýryz aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń quramyndaǵy Memlekettik shekarany kúzetý kúshteri bolyp quryldy. Negizi, 1998 jyldan bastap ekonomıkalyq múddeni qorǵaý úshin mıgrasııalyq úderisterge, esirtki trafıgine, ekstremızm men terrorızmge qarsy turý maqsatynda Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, О́zbekstan, Reseı elderimen aradaǵy jáne Kaspıı teńizindegi memlekettik shekaralar kúzetýge alyndy. 1999 jyldyń 10 jeltoqsany kúni Prezıdent Jarlyǵymen Memlekettik shekarany kúzetý kúshteri Qarýly Kúshter quramynan bólinip, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara qyzmeti bolyp quryldy.
– Búginde shekara qyzmeti negizgi nazaryn qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, Keden odaǵy elderiniń syrtqy shekarasyn kúzetýge aýdaryp otyr. Bul týraly ne deısiz?
– Durys aıtasyz, shekarashylarymyzdyń is-qımyly terrorızmge, qarý-jaraq pen esirtkiniń zańsyz aınalymynyń jolyn kesýge, kontrabanda men tabıǵı resýrstardy talan-tarajǵa salýǵa, zańsyz mıgrasııaǵa qarsy tosqaýyl qoıýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, 2016 jyldyń birinshi jartysynda shekara arqyly zańsyz ótetin taýarlar men júkterdiń sany 2,6 paıyzǵa artty. Qarý-jaraq pen oq-dárilerdi de zańsyz alyp ótý derekteri tirkeldi. Valıýtany zańsyz alyp ótý eki esege, dinı ádebıetterdi alyp ótý 25 paıyzǵa artqandyǵyn aıtý kerek. Osy aıtylǵan merzim ishinde shekara keńistiginde 7 myń quqyq buzýshylyq tirkeldi. Al aınalymnan 76,5 kg. esirtkilik zattar (onyń ishinde 52 kg.-dan astamy geroın), 226 dana qarý-jaraq, sondaı-aq, aýmaqtyq jáne ishki sýlarda 40-tan astam brakonerlik júzý quraldary men 313 shaqyrymnan astam zańsyz aýlaý quraldary tárkilendi.
– Shekara boıynda qandaı ózgerister bar jáne ony senimdi kúzetý úshin qandaı is-sharalar atqarylýda?
– 2000 jyldan beri qaraı kúzetiletin memlekettik shekaranyń uzyndyǵy 8,5 esege artty, ıaǵnı, 1783-ten 15132 shaqyrymǵa deıin jetti. Baqylaý-ótkizý beketteri 6-dan 98-ge deıin kóbeıdi. Al jolaýshylar legi sońǵy jyldary ondaǵan ese artyq, jylyna 46 mln. adamǵa jetip otyr. Jalpy, qazirgi tańda áskerler daıyndyǵynyń joǵary bolýy shekarany senimdi kúzetýdiń basty tirekteriniń biri bolyp tabylady. Soǵan sáıkes negizgi kúsh Memlekettik shekaranyń ońtústik jáne ońtústik-batys baǵyttaryn kúsheıtýge jumyldyrylǵan. Máselen, Qazaqstan – Qyrǵyzstan, Qazaqstan – Túrikmenstan, Qazaqstan – О́zbekstan shekara bólikterinde quqyqqa qaıshy is-qımyldardyń jolyn kesý úshin shekaralyq 4 jedel shara ótkizildi. Al zań buzýshylyq boıynsha ótkizilgen is-sharalardyń negizgi bóligi Qazaqstan Respýblıkasynyń mıgrasııalyq zańdaryn buzýǵa qatysty. Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna (UQShU) múshe-memleketter aýmaǵynda úshinshi elderdiń zańsyz mıgrasııasynyń jáne adam saýdasynyń jolyn kesý úshin shekarashylar birlesken «Nelegal-2016» jedel-saýyqtyrý is-sharasyna qatysty. Sondaı-aq, olar TMD aıasynda, syrtqy shekara arqyly ótetin, Aýǵanstan aýmaǵy arqyly terrorıstik toptardyń, qarý-jaraqtyń, esirtki zattarynyń, zańsyz mıgranttardyń jolyn kesý úshin shekaralyq arnaıy «Chaýnb-2016» is-sharasyna atsalysty. Qazaqstandyq shekarashylar «Aıbalta-2016» jedel-taktıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýyna, arnaýly operasııalar kúshteriniń «Qarataý-2016» oqý-jattyǵýyna qatysty. Oqý-jattyǵý barysynda óńirlik basqarmalar jaýapkershiligindegi ýchaskelerde aralasqan toptar qurý, basqarý jáne qoldaný máseleleri, Memlekettik shekarany kúzetý boıynsha toptarǵa basshylyq jasaý, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń jáne Ulttyq Ulannyń shtabtarymen ózara birlesip, is-qımyl jasaý máseleleri pysyqtaldy. Memlekettik shekaramyzdyń ońtústik-batys baǵytynda «Batys-2016» degen atpen birjaqty kópsatyly jedel-taktıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýy úsh kezeńde ótkizildi. Is-qımylǵa Shekara qyzmetiniń barlyq bólimsheleri qatystyryldy, shekaralyq avıasııa, kemeler men katerler, áskerı tehnıka, sondaı-aq, toptyq jáne atys qarýlary qatystyryldy. Shekara saqshylary áskerı qaqtyǵys kezindegi eki óńirlik basqarmalardyń túıisken jerindegi – ońtústik-batys baǵyttaǵy is-qımyldardy pysyqtady. Qazaqstandyq shekarashylar ózderiniń áskerı jaýyngerlik, jedel-qyzmettik jaǵdaılaryn tekserdi, uıymdyq-basqarý jumystaryn qanshalyqty atqara alatyndyqtaryn baqylady, qaýip-qater jaǵdaıyndaǵy kúshter men quraldardy qamtamasyz etý, áskerı qaqtyǵysty aýyzdyqtaǵan jaǵdaıdaǵy is-sharalar legi qamtyldy.
– Elimizdiń Kaspıı teńizindegi bóligi, batys óńiri qashanda erekshe kóńil bólýdi qajet etetindigi anyq. Teńiz arqyly ótetin shekarany qorǵaý isi qanshalyqty qamtamasyz etilgen?
– Qazirgi ýaqytta teńiz arqyly shekaramyzdy kúzetetin qurylymdar shekaralyq kemelermen, ushqyr katerlermen jabdyqtalǵan. Atalǵan tehnıkalardyń barlyǵy da zaman talabyna saı jaýap beretin qarý-jaraqpen qamtylǵan. Bıylǵy jyly gıdroakýstıkalyq stansasy bar «Barys» shekara kemesin daıyndaý aıaqtaldy. Qazir ony synaqtan ótkizip, qabyldaý jumystary atqarylýda. «Zenıt» zaýytynyń mamandarymen birlese otyryp, «Qajymuqan» jobasy boıynsha jasalǵan muzjarǵysh, tirkeme tartatyn katerdi iske qosý jumystary Atyraý qalasynyń ózen portynda júrgizilýde. «Sarbaz» shekara kemesiniń komandırine osy aıda saltanatty jaǵdaıda áskerı-teńiz jalaýy tapsyrylady, ol keme bıyl mamyr aıynda qarýly sapqa qosylǵan bolatyn. Sondaı-aq, Teńiz jaǵalaýy kúzetiniń bólimsheleri Kaspıı teńiziniń akvatorııasynda «Batys-2016» jedel-taktıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýyna qatysyp, zańsyz qarýly quramalardy joıý jáne kontrabandalardyń jolyn kesý týraly tapsyrmalardy «úzdik» baǵaǵa oryndap shyqty.
– Shekarashy ofıserlerdiń Qazaqstannyń Aýǵanstandaǵy elshiligin kúzetetindigin de bilemiz. Osy mıssııa týraly keńirek aıtyp ótseńiz.
– UQK ShQ áskerleriniń birinshi toby Qazaqstannyń Aýǵanstandaǵy elshiligin kúzetý jónindegi mıssııasyn oryndap, osy jylǵy maýsym aıynda elge oraldy. Endi Kabýl qalasyna shekarashy ofıserlerdiń ekinshi tobyn attandyrdyq. Olar Kabýl qalasyndaǵy sheteldik mekemeni jáne onyń qyzmetkerlerin kúni-túni kúzetý boıynsha ózderiniń mindetterin abyroımen oryndaýda. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarasy týraly» Zańǵa sáıkes sheteldegi mekemelerdi kúzetý, qorǵaý mindetteri Shekara qyzmetine júktelgen. Qazirgi ýaqytta sheteldegi mekemelerdi kúzetetin áskerı qyzmetshilerdi daıyndaý boıynsha josparly túrde is-sharalar atqarylýda. Olar Syrtqy ister mınıstrliginiń usynýy boıynsha Úkimet bekitetin tizimdegi mekemelerdi kúzetý isine jiberiletin bolady.
– Qazirgideı almaǵaıyp ýaqytta shekarashylarymyzdyń kásibı biliktilik kórsetip júrgendigi anyq. Olardyń arqasynda memlekettik shekaramyz senimdi qorǵalyp otyr. Shekarashylardyń osy eńbegi basshylyq tarapynan qalaı baǵalanýda?
– Áskerı-jaýyngerlik qyzmettegi tabystary úshin bıylǵy jyldyń basynan beri qaraı 3500 shekarashy marapattaldy. Olardyń tórteýine «Aıbyn» ordeni, «Epligi úshin», «Jaýyngerlik epligi úshin» medaldary sekildi memlekettik marapattar tapsyryldy. Al 3000-nan astam áskerı qyzmetshi men qyzmetshilerge vedomstvolyq nagradalar berildi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»