Parıj
Astananyń álemdik arenadaǵy aıtýly estafetasy endi Búkilálemdik kórmeler alańy – EKSPO-2017-ge ulasady. Ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda álemniń 102 memleketiniń ókilderi qatysqan forým ótip, EKSPO-2017 kórmesine daıyndyq barysy taǵy pysyqtaldy. Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń basshylyǵy Qazaqstan tarapynan jasalyp jatqan daıyndyq jumystaryna joǵary baǵa berdi. Qazirdiń ózinde «Astana EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn álemniń 96 memleketi rastady. Elordada ótetin EKSPO-2017 kórmesine qatysýǵa qulshynys bildirgender qatarynda Fransııa jáne Mońǵolııa respýblıkalary da bar. Fransýz Respýblıkasy – Batys Eýropadaǵy eń iri memleket. Ol soltústik-shyǵysynda Germanııamen, Belgııa jáne Lıýksembýrgpen, shyǵysynda – Shveısarııa jáne Germanııamen, ońtústik-shyǵysynda Italııa jáne Monakomen, ońtústik-batysynda Andorra jáne Ispanııamen shekaralasady. Bul memlekettiń quramyna sonymen birge, Korsıka araldary kiredi. Jalpy jer kólemi 674 685 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi dáýirlerde de Fransııa jerinde eń alǵashqy adamdar mekendegen. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI–V ǵasyrlardan bastap bizdiń zamanymyzdyń I myńjyldyǵynyń sońyna deıin Fransııa aýmaǵynda kelt taıpalary qonystandy. Rımdikter olardy galldar dep atady, sondyqtan búkil el Gallııa atandy. I ǵasyrdyń ortasynda Gallııany rımdikter jaýlap aldy. IV–V ǵasyrlarda german taıpalarynyń basqynshylyǵy saldarynan el aýmaǵynda Rım ústemdigi túpkilikti joıyldy. 486 jyly frankter Gallııadaǵy sońǵy Rım ıeligin basyp alyp, Frank memleketi quryldy. H ǵasyrdan bastap el Fransııa dep atala bastady. HIII ǵasyrdyń bas kezinde Anglııa koroldigi Soltústik Fransııanyń kópshilik bóliginde bılik qurdy. Eldiń ortalyqtanýy kúsheıip, Parıj qalasy onyń saıası jáne ekonomıkalyq ortalyǵyna aınaldy. El katolıkter men gýgenottar bolyp ekige jikteldi. Olardyń arasyndaǵy qaqtyǵystar «dinı soǵystarǵa» ulasty. Onyń sharyqtaý shegi – 1572 jyly 24 tamyzda Parıjde gýgenottardy jappaı qyrǵynǵa ushyratýǵa («Varfolomeı túnine») soqtyrdy. Bılikke kelgen Býrbondar áýleti dinı soǵystardy toqtatyp, katolık dinin Fransııadaǵy resmı din retinde bekitti, al gýgenottarǵa din ustaný erkindigi berildi. 1789 jyly bastalǵan Fransýz revolıýsııasy nátıjesinde monarhııa men feodaldyq qatynastar joıylyp, Birinshi respýblıka jarııalandy. 1848-1852 jyldarda Ekinshi respýblıka ómir súrdi. 1870-1940 jyldarda Úshinshi respýblıkanyń dáýiri jalǵasty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys Fransııa úshin sátsiz bastalyp, 1940 jyly Fransııany Germanııa basyp aldy. 1944 jyly Fransııany odaqtastar áskeri azat etti. Aljırdegi fransýz ulttyq azat etý komıteti ózin Fransýz Respýblıkasynyń ýaqytsha úkimeti dep jarııalady. 1946 jyly Tórtinshi respýblıkanyń konstıtýsııasy qabyldandy. Sol kezeńde Aljırde oryn alǵan sátsizdikter, Sýes arandatýshylyǵynyń kúıreýi, áskerı shyǵyndardyń ósýi Tórtinshi respýblıkany daǵdarysqa uryndyrdy. 1958 jyly mamyrda Aljırde respýblıkaǵa qarsy búlik bastaldy. Aljırdegi fransýz armııasynyń basshylyǵy da búlikshilerge qosylyp, general Sharl de Goll bastaǵan «Ulttyq qutqarý» úkimetin qurýdy talap etti. 1 maýsymda ulttyq jınalys Sharl de Golldiń tótenshe ókilettilik jónindegi zań jobasyn maquldady. Sóıtip, Besinshi respýblıka quryldy. 1958 jyly 21 jeltoqsandaǵy saılaýdyń nátıjesinde Sharl de Goll Fransııanyń prezıdenti bolyp saılandy. 1960-1990 jyldary Fransııanyń ekonomıkasy qarqyndy damyp, eldegi demokratııalyq qoǵam tolyǵymen qalyptasqan álemdegi jetekshi elderdiń birine aınaldy. 1981 jyly el prezıdenti bolyp birinshi ret sosıalıst Fransýa Mıtteran saılandy. Búginde onyń izbasary Fransýa Olland el bıliginiń tizginin ustap keledi. Fransııa memlekettik qurylymy jóninen ýnıtarly respýblıka bolyp tabylady. Ákimshilik-aýmaqtyq bólinisi jaǵynan 100 departamentten turady. Búginde Fransııada 65 mıllıonǵa jýyq halyq bar. Fransııa ekonomıkasy barynsha damyǵan ındýstrııaly-agrarly el bolyp tabylady. О́nerkásip óndirisiniń jalpy kólemi boıynsha AQSh, Japonııa jáne Germanııadan keıin 4-shi oryndy ıelenedi. Fransııa avtomobıl shyǵarý jóninen álemdegi kóshbasshy memlekettiń biri. Sonymen birge, avıasııalyq jáne ǵaryshtyq tehnıka óndirisi boıynsha ol Eýropada 1-shi oryn alady. Bul elde hımııa ónerkásibi, jeńil ónerkásip óte qarqyndy damyǵan. Fransııa kıim-keshek jáne mata shyǵarýdan Eýropada kósh bastap keledi. Bul el aýylsharýashylyq ónimderi men ishki rynogyn tolyq qamtamasyz etip, óndirilgen ónimniń 40 paıyzyn eksportqa shyǵarady. Eýropada astyq, sary maı, iri qara eti, irimshikti eń kóp óndiretin el Fransııa bolyp tabylady. Fransııa týrıster úshin álemdegi eń tartymdy el. Parıj dúnıe júzinde týrıster eń kóp keletin qala bolsa, Eıfel munarasy qonaqtardy magnıtshe tartatyn ortalyqqa aınalǵan. Parıjde budan basqa da tarıhı jáne arhıtektýralyq jádigerler kóptep sanalady. Álem boıynsha ásem moda astanasy da – Parıj. Fransııa – adamzattyń ozyq oıly birtýar perzentteri Vıktor Gıýgonyń, Dekarttyń, Aleksandr Dıýmanyń otany. Fransııa men Qazaqstan Respýblıkasy arasyndaǵy ózara baılanys jyldan-jylǵa nyǵaıyp, damyp keledi. Fransııa Respýblıkasy resmı túrde 1992 jyldyń 7 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin moıyndady. 1992 jyldyń qyrkúıek aıynda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń bul elge alǵashqy resmı sapary bolyp ótti. Elbasynyń osy alǵashqy saparynan bastap eki el arasyndaǵy dostyq jáne yntymaqtastyq baılanystar jyldan-jylǵa nyǵaıý ústinde.Ulanbatyr
Mońǵolııa Respýblıkasy – Ortalyq Azııanyń shyǵys bóliginde ornalasqan. Soltústigi Reseı Federasııasymen, al ońtústigi, shyǵysy jáne batysy Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekaralasady. Mońǵolııanyń teńizge shyǵatyn joly joq. Jer kólemi 1 564 116 sharshy shaqyrymdy qurap, álemde jer kólemi boıynsha 17-shi oryndy ıelenedi. Halqynyń sany 2 mln. 700 myńnan astam. Etnostyq quramy jaǵynan halha-mońǵoldar 90 paıyzdan asady, qazaqtar 4 paıyz, qytaılar 2 paıyz, orystar 2 paıyz jáne basqa halyqtardan quralady. Memlekettik tili – mońǵol tili, jazýda kırıllısany paıdalanady. Qazaqtar kóp qonystanǵan Baıan-О́lgeı aımaǵynda mektepterde sabaq qazaq tilinde oqytylady. Qazirgi Mońǵolııa aýmaǵyn kóne zamandardan beri kóshpendiler mekendegen. Kóne dáýirde hýndar (ǵundar) ózderiniń uly memleketin quryp, qytaıdyń Sın áýletimen uzaq soǵystar júrgizdi. Qytaı kóshpendilerden qorǵaný úshin Uly Qytaı qorǵanyn turǵyzdy. Odan keıin bul jerde túrkiler ózderiniń ımperııasyn qurdy. HII ǵasyrda uly qolbasshy Temýjın shashyrańqy taıpa-ulystardy bir elge biriktirip, Mońǵol ımperııasyn jarııalady. 1206 jyly Shyńǵys han (Uly han) jarty álemdi jaýlap alý jolyndaǵy uly joryǵyn bastady. Shyńǵys han óleriniń aldynda búkil ımperııasyn balalaryna bólip berdi. Uly qaǵannyń urpaǵy budan keıin birneshe ǵasyr boıyna jarty álemdi mońǵol týynyń astynda ustady. Shyńǵys hannyń nemeresi Qubylaı han ımperııa astanasyn Beıjiń qalasyna kóshirgen bolatyn. 1368 jyly qytaıdyń Mıng áýleti úlken kóterilis ashyp, mońǵoldardy oısyrata jeńdi. Osydan bastap Mońǵolııa qytaıdyń otaryna aınaldy. Tek 1911 jyly Sın ımperııasy qulaǵannan keıin ǵana Mońǵolııa táýelsizdik alyp, derbes memleket bolyp jarııalandy. 1917 jyly Reseıde azamat soǵysy bastalyp, aq pen qyzyldyń qııan-keski soǵysyna jalǵasty. Aqtar jeńilis taýyp, áskerleriniń qaldyǵy Mońǵolııa jáne Qytaı jerine qashty. Aq áskerdiń qolbasshysy baron Ýngern Syrtqy Mońǵolııaǵa basyp kirip, Ýrga nemese qazirgi Ulan-Bator qalasyn óz memleketiniń astanasy dep jarııalady. Mońǵolııanyń kommýnıstik kóshbasshysy Sýhe-Bator basqynshylarǵa qarsy kóteriliske shyqty. Ony Keńestiń Qyzyl armııasy qoldady. Sýhe-Bator Ýngern áskeriniń tas-talqanyn shyǵaryp, elden qýdy. Sóıtip, 1921 jyly Syrtqy Mońǵolııa – Mońǵol Halyq Respýblıkasy bolyp jarııalandy. Al búgingi Mońǵolııa – parlamenttik respýblıka bolyp tabylady. Eldiń parlamenti – Ulttyq Uly Hýral dep atalady. Mońǵolııanyń ekonomıkasy negizinen aýyl sharýashylyǵyna jáne taý-ken ónerkásibine táýeldi. Bul eldiń aýmaǵynda tabıǵı qazba baılyqtary mol. Mys, molıbden, qalaıy, kómir, volfram, myrysh, temir rýdasy el ekonomıkasynda sheshýshi oryn alady. Altyn óndirý birshama qarqyndy damyǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń negizgi tuǵyry – mal sharýashylyǵy. Mońǵolııa mal sanyn jan basyna shaqqandaǵy esep boıynsha dúnıe júzinde aldyńǵy oryndardyń birin ıelenedi. Egin sharýashylyǵy boıynsha bıdaı, arpa, kókónis jáne mal azyǵyn ósirýmen aınalysady. 1992 jylǵy 21 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasy men Mońǵolııa Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qatynas ornady. Búginde Qazaqstan Mońǵolııanyń negizgi saýda seriktesi bolyp tabylady. Eki el arasyndaǵy dostyq yntymaqtastyq ýaqyt ótken saıyn nyǵaıyp keledi. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»