Beıbitshilik – baıraǵymyz, týǵan jer – tuǵyrymyz

Adamzattyq jaýapkershilik pen ortaq qaǵıdattar haqynda birer sóz Halyq ádebıeti men otandyq tarıh materıaldarynan bahadúr batyrlarymyzdyń beınesin, qazaq handary men bı-sheshenderiniń eldik, erlik shejirelerin, birlik-berekege, tatýlyq pen tutastyqqa saıatyn bitim-sheshimderin, dilmar sózderin oqyp-toqyp, keń kólemde kóz jetkizgenimiz anyq. Aqıqatynda, qazaq tarıhynyń arǵy-bergi kezeńderindegi qozǵalys-oqıǵalar – azattyqty ańsaý, táýelsizdikke qushtarlyq, «Máńgilik Elge» aınalýdyń arman-ańsarlary bolatyn. Batyrlyq pen beıbitshilik máselesin, turaqtylyq pen tynyshtyq taqyrybyn orta jáne joǵary mektep oqýlyǵy men hrestomatııasynan oqyp-bilgenimiz bar. Ult pen urpaq qamy, Otan men otbasy amandyǵy da árkez aldyńǵy kezekte turdy. Áli esimde, ákemniń aıtýynsha, arǵy atamyz – tobyq jutqan Topan batyr el basyna bult úıirilgen qıyn-qystaý kezeńderde eldik pen erlik úlgisin kórsetken eken. Al anamnyń aǵasy, Keńes Odaǵynyń Batyry Sádý Shákirovtiń eldik pen erlik jolyn estip-bilip, oqyǵannan keıin qurmet, taǵzymymyz eselep artty. Ásirese, KSRO Ǵylym akademııa­sy Qazaq fılıaly prezıdıýmynyń tóraǵasy Q.Sátbaevtyń «Quttyqtaý hatynda»: «...Qazaq halqy sizdiń Dnepr ózeninen erlikpen ótip, sol ózenniń sol jaǵasynda kúshti plasdarm qurýdaǵy patrıottyq is-áreketterińizdi estip, kól-kósir qýanyshqa keneldi... Ǵalymdar men zııaly jurtshylyq ókilderi siz­diń maıdandaǵy erlikterińizden kúsh-qýat alyp, Qazaqstannyń barlyq materıaldyq jáne ıdeologııalyq resýrs­taryn zertteý­de ózderiniń qajyr-qaıratyn jumsap, bizdiń respýblıkamyz qarý-jaraq pen oq-dáriniń sarqylmaıtyn arsenalyn jáne maıdanǵa qajetti azyq-túliktiń mol qoryn jasaýda», – dep eldik pen erlikke taǵzym etip, beıbit ómirdiń mán-mańyzyn ashqany zor qubylys edi (1943, 28 jeltoqsan). Demek, eldik pen erlik shejiresi – beıbitshiliktiń beder­li belgisi, al tatýlyq pen turaqtylyq – qoǵamdyq kelisimniń qaınar kózi. Munyń bári sóz joq, beıbitshilik pen qaýipsizdik – adamzattyq jaýapkershilik pen ortaq qaǵıdattar qataryna jatatyny aıqyn ańǵarylady. Ultqa qyzmet etý – qaryz-paryzy mol, kádeli de saýapty is. Kesheden búginge jetken úlgili úrdis, mándi taǵylym, qazirgi kezeńniń aıdaı anyq shynaıy shyndyǵy osy. Osy retten kelgende, jer-jahandaǵy turaqsyzdyq, ekonomıkalyq daǵdarys, jańa dáýirdegi ǵalamdyq qaýip-qaterler alys-jaqynǵa áser etip, kóz aldymyzda myń san qubylyp, árqıly baǵyt alýda. Buǵan qatysty basym baǵyt­tar Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda keń kólemde kórinis tapty. Onda, ásirese: «...Qazir álem shapshań qar­qynmen ózgerýde. Basqasha dáýir týyp keledi. Bizdiń kóz aldymyzda ózgeshe múmkindikteri men táýekelderi bar jańa jahandyq naqty ahýal paıda bolýda. Búginde Qazaqstan ekonomıkasyna álemdik rynoktardaǵy quldyraý týyndatqan birqatar syrtqy faktorlar teris áserin tıgizýde. Jahandyq daǵdarystardyń shyǵý tórkini bizderge baılanysty emes. Jahandyq daǵdarystar yqpalynan eshkim de saqtanyp syrt qala almaıdy... Álemniń damýy kúshterdiń álemdik jáne óńirlik ortalyqtarynyń arasyn­daǵy qatań básekelestik aıasynda júretin bolady. Jańa jahandyq ómir shyn­dyǵynyń syn-qaterlerine biz ózimizdiń naqty múm­kin­dikterimiz negizindegi bir­tutas is-qımyl strategııasyn qarsy qoıýymyz kerek... Kele jatqan kúrdeli kezeń biz úshin eńserý kezeńi bolady. Biz jańa jahandyq daǵdarysty mindetti túrde jeńemiz. Bul úshin bizde birtutas erik-jiger, halyq birliginiń berik dástúrleri bar», – dep baıypty baılam jasalady. Beıbitshilik pen qaýipsizdik, tatýlyq pen turaqtylyq taqyryby – Qazaqstan damýyndaǵy basym baǵyttardy quraı­dy. Elbasynyń «Ádilettiń aq joly», «Ǵasyrlar toǵysynda», «Beıbitshilik kindigi», «Eýrazııa júreginde», «Qazaqstan joly», «О́mir ótkelderi» syndy eńbek­terinde de keń oryn aldy. Sondaı-aq, «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyp­tas­qan memlekettiń jańa saıası baǵyty», «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq», «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» syndy Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda da beıbitshilik – baıraǵymyz, týǵan jer – tuǵyrymyz ekeni keńinen kórinis tapty. Beıbitshilik pen jasampazdyq joly arna aldy. Al Qazaqstan basshysynyń Vashıng­ton qalasynda (AQSh) ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte – «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfest jarııalap, onyń ózi BUU Bas Assambleıasynyń jáne BUU Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty mártebesine ıe bolýy – adamzat múddesine baǵyttalǵanyn barynsha jiti tanytady. Qazaqstannyń beıbitshilik pen qaýipsizdik mıssııasyna adaldyǵyn, tatýlyq pen turaqty­lyq­ty tý etkenin de aıqyn ań­ǵar­tady. Aqıqatynda, Qazaqstanda Semeı ıadro­lyq polıgonynyń jabylýy (1991, 29 tamyz) – ıadrolyq dıplomatııaǵa keń óris ashty. Polıgon problemasy jiti qoz­ǵaldy. Durys baǵyt alyp, oń kózqaras qalyptasty. Alaıda, Elbasy aıtqan: «...Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyn­daý tehnologııalary iri derjavalardyń qosar­lanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taraýda. Olardyń terrorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele ábden bolýy múmkin nárse», – degeni qamsyz qalmaý, opyq jemeýden bólek, adamzattyq qundylyqtardyń tarıhy men taǵylymyna alańdaýshylyq bildirýi, beıbit ómirdiń mańyzyn aıqyn­dap, aıryqsha mán-mańyz bergenin de kórsetse kerek. Jer-jahannyń, ortaq planetanyń taǵdyr-talaıyna beıjaı qaramaýdyń biregeı baǵdarlamasy bol­ǵany anyq. Oraıly tusta eske alsaq, «HHI ǵa­syr: soǵyssyz álem» baǵdar­lamasynyń negizgi úsh qaǵıdatyna den qoıǵan tusta jalpyadamzattyq kelisim, ádilettilik pen beıbitshiliktiń barshamyz úshin mańyzy arta túsedi: «1. Qazirgi zamanǵy soǵysta eshkim jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. 2. Jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarý qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń joıylýyna alyp keledi. Jáne bul úshin kim jaýap beretinin anyqtaý da múmkin bolmaıdy, anyqtaıtyn adam da tabylmaıdy. Bul yqtımal qaýip-qaterdi aksıoma retinde túsiný qajet. 3. Memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý jolynda beıbitshilik pen qaýipsizdik úshin teńdeı jaýapkershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men konstrýktıvti kelissózder bolýy kerek». Bizdińshe, atalmysh úsh qaǵıdat jappaı qarýlaný básekesine, jahandyq ıadrolyq qarýdy taratpaý máselesine sońǵy núkte qoıatyndaı mándi qubylys. Iаdrolyq qarýdan – azat álemge umtylys, halyqaralyq lańkestikten – beıbitshilik pen kelisimge qushtarlyqtyń kópke ortaq mándi de aıqyn úlgisi. Qazaqstan beıbitshilik pen qaýip­sizdikti nyǵaıtyp, ǵalamdyq turaq­tylyqty jaqtaıtyn birden-bir el ekenin Táýelsizdik tusynda ár alýan qyrynan kórsetti. Atap aıtqanda, BUU bitimgerlik qory (1992), memleket­terdiń Eýrazııalyq odaǵyn qurý (1994), Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylarynyń quryltaıy (2001), BUU deńgeıinde ıadrolyq synaýlarǵa qar­sy Halyqaralyq kúndi uıymdastyrý, Eýrazııalyq qaýipsizdik keńistigi (2010), G-GLOBAL ǵalamdyq ekonomıkalyq jobasy, t.s.s. beıbitshilik mánin arttyryp, qaýipsiz álem qurýdyń qaǵıdattary tanylady. Birqatar usynystar BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi mereıtoılyq sessııasynda da alys-jaqynǵa jetken-di (mysaly, Antııadrolyq qozǵalys, Terrorızm men ekstremızmge qarsy biryńǵaı álemdik jeli qurý, «Jańa bolashaq» tujyrymdamasyn qurý, BUU shtab-páterin Azııaǵa kóshirý, t.t.). Asyly, «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfest beıbitshilik pen qaýipsizdik­ti qamtamasyz etetin, soǵyssyz álem qurýdyń qajettigin kórsetetin, jalpy­adamzattyq kelisimge bastaıtyn qundy qujat. Ondaǵy, ásirese: «...ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńistigine, álemdik muhıttyń beıtarap sýlarynyń túbine, Arktıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim qabyldaǵan jón. Jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túrlerin jasaý úshin ǵylymı jańa­lyqtardy paıdalanýǵa tyıym salatyn halyqaralyq qujat ázirlep, ony oryndaýdy mindetteý mańyzdy. BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanýǵa bolatyn ǵylymı jańa­lyqtardyń Tirkeý reestrin qur­ǵan abzal», – degen joldar beı­bit­shilik pen jasampazdyq joly, jalpy­adamzattyq kelisimge bastaıtyn jańa kózqaras, mańyzy joǵary, sony sıpatty tyń tujyrymdardyń biri. Teginde, Qorqyt babadan jetken: «О́tken kún, keshe – tarıh, Keler kún, erteń – syr, Búgingi kún – syı!» ekenin eskersek, beıbitshilik pen qaýipsizdik adamzattyq qundylyqtar qataryna jatady. «Aqyl – Allanyń syıy» bolsa (J.Balasaǵun), oqý-bilimdi, ǵylym isin, tálim-tárbıe jaıyn beıbitshilik pen jasampazdyq jolǵa baǵyttasaq, bul adam­zattyq qundylyq, ult pen urpaqtyń qymbat qazynasy. Ál-Farabı fılosofııa­synda: «Baqyt – árbir adam umtylatyn uly maqsat» ekeni aıqyndalǵan. Abaı aıtqan: aqyl, qaırat, júrek isi osyǵan kelip saıady. «Tolyq adam» muratynyń toǵysar tusy da osy. Alashtyń qaıratker-qalamgerleriniń qazaq tarıhy men taǵylymy, ult pen urpaq, rýhanııat isine qatysty tolǵam-tolǵanystary qazirgi kezeńde de kókeıkestiligin joǵaltqan joq. Endeshe, Rabbym Alla adamzatqa beıbit ómir men jasampazdyq joldy, máńgilik eldiń tynyshtyǵyn, tatýlyq pen turaqtylyqty násip etsin! О́ıtkeni: «Kókter men jerdegi nárseler Allany dáripteıdi... Kókter men jerdiń ıeligi Allaǵa tán... Ol Alla senderge jerdi turaq, kókti kúmbez qyldy... Negizinen Alla, táýbeni óte qabyl etýshi» (Quran Kárim. Qazaqsha maǵyna jáne túsinigi. Aýdarǵan Halıfa Altaı). Muny barshamyz bilip, úlgi-ónege tutyp, túsingenimiz jón. О́mir, turmysta keń óris alǵany nur. Asyly, adam armanymen asqaq, eńbegimen eńseli ǵoı. Aspan asty, jer ústi tynyshtyq traektorııasyna aınalyp, aýyl men qala arasy dostyq merıdıa­nyn qurap, adamdar qarym-qaty­na­sy ana tilimen júzege assa, dúnıe dıdary nurlanyp, jer-jahan tynysy beıbit­shilik pen qaýipsizdik, tatýlyq pen turaq­ty­lyq gımnin aıtar edi-aý! Kóp tilegi kól emes pe?! Jınaqtap aıtqanda, «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – adamzattyq qun­dy­­lyq: beıbitshilik pen qaýipsizdikti saq­taý­dyń balamasyz baǵdarlamasy. Álem jurt­shylyǵynyń nazaryn aýdar­ǵan qun­dy qujat elimizde de keń kólem­de qol­daý tapty. Beıbit ómirdiń mańy­zyn árbiri­miz jiti baqylap, aýadaı qajet­tiligin sergek sezinip, qoǵamnyń qymbat qazy­nasy retinde súbeli úles qossaq, nur ústine nur bolady. О́ıtkeni: beıbitshilik – baı­raǵy­myz, týǵan jer – tuǵyrymyz. Ortaq Otan­ǵa, ult pen urpaqqa qyzmet etkenge ne jetsin! Adam muraty, ómir máni osyǵan kelip saıady. Raqymjan TURYSBEK, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor ASTANA