Júıeli jumys, naqty nátıje

Jambyl jurtynyń 95 paıyzy qazaqsha sóıleıdi Elimiz táýelsizdik alǵan 25 jyl­da memleket tarapy­nan bir­tutas til saıasaty qalyptas­ty­rylyp, qazaq tiline memlekettik már­tebesi berilip, qoldanys órisi keńeıdi. Búginde memlekettik til bolyp tabylatyn qazaq tili  memlekettiń barlyq aýmaǵynda qoǵam­dyq qatynastardyń barlyq sala­larynda qoldanylatyn mem­le­kettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý jáne is júr­gizý tiline aınaldy. Bul bizdiń mem­lekettik tilimizdiń mártebesiniń asqaqtaǵany, elimizdiń eń mańyz­dy jetistikteriniń biri. Áleýmettik zertteý nátıjesi boıynsha búgingi tańda oblys kóleminde memlekettik tildi meń­ger­genderdiń úlesi – 95,09 paıyz­dy, orys tilin – 91,01, al aǵyl­shyn tilin – 8,03, úsh tildi, ıaǵnı  qa­zaq, orys jáne aǵylshyn til­derin meńgergenderdiń úlesi – 8,02 paıyzdy qurap otyr. Bıyl bizge qarasty Memle­ket­tik tildi oqytý ortalyǵy  Tilderdi oqytý ortalyǵy bolyp ózgertildi. Sebebi, ortalyqta bıylǵy jylǵa deıin basymdyq memlekettik tildi meńgertýge berilip kelgen bolsa, qazirgi ýaqytta aǵylshyn jáne orys tilderin de oqytý jumystary júrgizilýde. Oqytý ortalyǵynda oblys kólemindegi barlyq sala qyzmetkerlerine kýrstar uıymdastyrý arqyly memlekettik tilmen qatar aǵyl­shyn, orys tilderi de aqysyz negizde oqytylady. Bul rette eresek turǵyndarǵa tilderdi meń­gertý úshin oblystyń 10 aýdanyn­da úsh tilde oqytý kýrstary ashyldy. Tilderdi oqytý ortaly­ǵynda 26 etnostyń ókili qazaq tilin tegin oqyp úırenýde. Búgingi tańda til úırený­shi­lerdiń jalpy sany – 1 837. Onyń 731-si qazaq, 1 106-y ózge ult ókili. Jalpy tyńdaýshylardyń 542-si memlekettik qyzmetshi,            1 10­1-i bıýdjettik saladaǵy qyz­metker, al 194-i ózge sala ókil­deri. Memlekettik tildi 1 219 tyń­daýshy oqyp-úırenýde. Elimizdegi memlekettik saıasat­tyń mańyzdy bóligine aınalyp otyrǵan til saıasatynyń basty maqsaty da – memlekettik tildi kóptildi Qazaqstannyń ortaq ti­line aınaldyrý, ana tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý, jetekshi orynǵa ıe bolatyn dárejege jet­kizý. О́zge ult ókilderiniń qazirgi ýa­qytta qazaq tilin bilýge degen nıeti, yntasy qýantady. Búginde 26 etnos ókilderinen quralǵan oqytý toptarynda 1089 ózge ult ókili memlekettik tildi oqyp-úırenýde. 2016 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda aǵylshyn tilin oqyp-úırený  kýrsynda oqıtyn tyńdaýshylar  sany 410-dy qurap otyr. Jalpy oblys boıynsha aǵylshyn tilinde dáris alatyn 36 topta 396 qazaq, 14 ózge ult ókili oqıdy. Orys tilin oqyp-úırený kýrsynda 208 tyńdaýshy oqıdy. Basqarma Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamasyn, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik jastar saıasaty týraly zańyn jáne «Qazaqstan-2020: bolashaqqa jol» Qazaqstan Res­pýblıkasy memlekettik jastar saıasatynyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn jáne 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan Úshtildi bilim berýdi damytý jol kartasyn basshylyqqa ala otyryp Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstı­týtymen memorandýmǵa qol qoıdy. Memorandým aıasynda úsh­tuǵyrly til saıasatyn nasıhat­taý, úsh tildi meńgergen, saýatty jastardyń sanyn arttyrý maq­satynda 50 stýdentti Tilderdi oqy­tý ortalyǵyna tarta otyryp, qazaq, orys jáne aǵylshyn til­derin qatar meńgerýine yqpal etilýde. Tilderdi damytýǵa jáne tildik mádenıetti qalyptastyrýǵa negiz bolatyn til saıasatyn iske asy­rýdaǵy mańyzdy salalardyń biri – oqý oryndary, jalpy alǵanda bilim júıesi bolyp tabylady. Búginde, jalpy bilim beretin 449 mektepte 3 365 ózge ulttyń balasy qazaq synybynda oqysa, 425 balabaqsha men shaǵyn ortalyqtyń qazaq tobynda esepti merzimde 3 000-ǵa jýyq bala tárbıelenip otyr. Oblys boıynsha barlyǵy 449 mektep bar, onyń ishinde qazaq mektebi – 311, orys – 15, aralas – 122, 1 – ózbek mektebi. О́ńirdegi joǵary oqý oryndarynda 2015-2016 jyldary 70-ke  jýyq stýdent Polsha, Germanııa, AQSh-qa baryp, 1 oqý semestr merziminde aǵylshyn tili boıynsha bilimderin jetildirip keldi. Oblys boıynsha shyǵys qu­jat­tarynyń memlekettik tildegi  úlesi 2016 jyldyń birinshi jar­ty­jyldyǵynda 99,0 paıyzdy qurady. Bul tek memlekettik mekemelerdegi kórsetkish. Memle­kettik emes mekemelerdegi is qaǵaz­darynyń tek orys tilinde júrgi­zilýi de – úlken másele. Iаǵnı, keıbir mekemelerdiń Qazaq­stan Respýblıkasynyń til týraly zańynyń tıisti baptaryn oryndamaı otyrǵandyǵy aıqyn. Bas­qarma zań talaptaryna sáıkes tek memlekettik mekemelerdi ǵana teksere alady. Iаǵnı, bul talap oblys boıynsha barlyq uıym­dardaǵy zańnyń oryndalýyna baqylaý júrgizýge shekteý qoıyp otyr. Shyǵys qujattarynyń tildik arasalmaǵy tómen 7 mekemege tek­serý jumystary júrgizilip, anyq­talǵan kemshilikter boıynsha ádistemelik kómek kórse­tildi. Sonymen qatar, jeke azamat­tardyń aryz-shaǵymdary boıyn­sha Jambyl elektr júıesine jáne oǵan qarasty Ta­raz qalalyq elektr júıesinde Qazaqstan Respýblıkasynyń til týraly zań talaptarynyń saqtalmaýy boıyn­sha jeke tul­ǵadan ótinish túsip, tekserý jumystary júrgizildi. О́tinish­tegi naqty málimetterge sáıkes qatelikter rastalyp, atalǵan mekeme basshysyna eskertý jasalyp, bir jyl merzim ishin­de ketken qatelikterdi túzetý úshin ýaqyt berildi. Tekserýdiń nátıjesi boıynsha atalǵan mekeme qyzmetshileri Tilderdi oqytý ortalyǵyna tartylyp, búginde 2 top ashylyp, qazaq tilin tegin oqyp-úırenýde. Bul, árıne, bir ǵana mysal, oblysymyzda mundaı meke­melerdiń tizimi, ókinishke qaraı kóp. Basqarma qazirgi ýa­qytta osyndaı mekemelermen jumystar júrgizýde. Sol meke­melerdiń qyzmetkerlerin oqytý ortalyǵyna tartyp, ana tilimizde jazýdy, sóıleýdi, is qa­ǵaz­daryn memlekettik tilde júr­­gizýdi úı­retýdi qolǵa alyp otyr­myz. Qazirgi ýaqytta til janashyr­lary, jalpy, kópshiliktiń nara­zy­lyǵyn týdyratyn ózekti máse­lelerdiń biri – til saýattylyǵyn, mádenıetin saqtaý. Básekege qabiletti orta tildik mádenıettiń damýyna, ádebı til normalarynyń saqtalýyna aıryqsha nazar aýdarýdy talap etedi. Bul qazaq tiliniń ǵana emes, barlyq tilderge qatysty. Qazirgi tańda buqaralyq aqparat quraldarynda, onyń ishinde áleýmettik jelilerde tildik normalardyń buzylýy jıi kezdesip jatatyny belgili. Buqaralyq aqparat qural­dar­yndaǵy orfografııalyq, or­fo­epııalyq til normalarynyń saqtalýy basqarma tarapynan qadaǵalanyp otyrady. Oblystyń, qalalyq, aýdandyq basylymdarda til normalarynyń saqtalýyn qadaǵalaý maqsatynda arnaıy komıssııa jumys júrgizedi. 2015 jylda júrgizilgen zerdeleýdiń nátıjesi boıynsha Tilderdi damytý basqarmasy men Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy qoǵamdyq birlestiginiń oblystyq fılıalymen birlese otyryp «Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy til normalary» atty oblystyq semınar ótkizildi. Bizdiń tilimiz búgingi kúni sóz baılyǵy jaǵynan álemde damy­ǵan tilderdiń qataryna jata­dy. Sebebi, qazaq tiliniń sózdik qura­my halqymyzdyń basynan ke­shirgen búkil ómiriniń, sharýa­shylyǵy men kásibiniń, materıal­dyq baılyǵy  men rýhanı qa­zynasynyń aınasy, kýási ispetti, jyldar boıy qalyptasqan uzaq damýynyń jemisi. Sondyqtan, ony durys kórsete bilý qalam ustaǵandardyń azamattyq mindeti bolýy kerek. Basqarma tarapynan jyl saıy­n dástúrli túrde uıymdas­ty­rylatyn kórkemsóz oqý sheber­leri­niń respýblıkalyq baı­qaýy, Abaı oqýlary, Jambyl oqýla­ry, «Til – parasat», «Oı-sana», «Til – tunyq oıdyń káýsa­ry»  olımpıadalarynyń til máde­nıetin qalyptastyrýda úlesi zor. Jalpy oblysymyzda 150 aýyldyq okrýg, 3 aýdandyq mańy­zy bar qala, 384 eldi meken, 5 394 kóshe bar. Táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde esimderi halyq jadynan umyt bola bastaǵan batyrlar men bılerdiń, kórnekti memleket jáne qoǵam, ádebıet, óner jáne mádenıet qaıratkerleri men ǵalymdardyń esimderi ortamyzǵa qaıta oraldy. Sol arqyly  ult tarıhynyń jańa betteri ashyldy. Olardyń qurmetterine aýyl­darǵa, mádenıet jáne bilim nysan­daryna, kósheler men saıabaq­tarǵa esimderi berilip, eńseli eskertkishteri boı kóterdi. Táýelsizdik alǵan jyldan beri 1 924 kóshe, 172 nysan, 146 eldi meken ataýy qaıta ataldy. Jalpy, óńirdegi ataý berý ju­mysyn retke keltirý mindeti júk­telgen oblys ákimdigi janyndaǵy onomastıka komıssııasy 2005 jáne 2010 jyldar aralyǵynda oblys boıynsha 240  kósheniń ataýyn ózgertip, onyń 214-ine adam attary, 28-ine tarıhı ataýlary qaıtarylǵan  jáne 6-yna jańa ataýlar berilgen. 10 aýyl men 2 aýyldyq okrýg (T.Rysqulov aýdanyna qarasty Lenın aýyldyq okrýgi – Aqbulaq, Merki aýda­nyn­daǵy Lenın joly aýyly – Aqjol, Krasnaıa zarıa – Turlybaı batyr, Moıynqum aýdanyndaǵy Qyzyl tý – Kókjelek, Qordaı aýdanyndaǵy Slavnoe aýyly – Aral, Rıspole – Báıterek, Jýaly aýdanyndaǵy Maıak – Maıbulaq, Marıanovka – Aqtoǵan jáne Iýsýpovka – Kóktas jáne t.b.) jańa ataýlarǵa ıe bolǵan. Uly Jeńiske 70 jyl tolýy­na oraı Keńes Odaǵynyń batyr­lary men birqatar ordendermen marapattalǵan Uly Otan soǵy­sy ardagerleriniń esimderin kóshelerge, nysandarǵa berý jumystary toqtamnan tys jú­zege asyryldy. Oblystyq ono­mastıka komıssııasy 2015 jyly Shý, Talas, Merki, Qor­daı aýdandaryndaǵy ıdeo­logııalyq turǵydan eskir­gen jalpy 12 kóshege UOS arda­ger­leriniń esimin berý týraly usynysty maquldady. Al res­pýblıkalyq onomastıka komıs­sııasynyń qorytyndysy negi­zinde Taraz qalasyndaǵy ataýy joq jańa 2 kóshege (D.Baıanov, P.Tileýbaev) jáne Merki aýdan-dyq bilim bólimine qaras­ty №7 orta mektebine UOS ar­dageri, Sosıalıstik Eńbek Eri A.Turǵymbaevtyń esimderi beril­di. Jýaly aýdany ákimdiginiń bilim bóliminiń «№7 Jetitóbe orta mektebin» Tursyn Ákimovtiń esimimen qaıta ataý týraly Úki­mettiń qaýlysy jobasyna zerdeleý jumystary júrgizilýde. Jalpy 2015 jyly 14 kóshe jáne 2 nysanǵa jańa ataý berildi. Kósheniń nemese eldi mekenniń ataýyn ózgertý máselesi týyn­daǵan jaǵdaıda beriletin jańa ataýǵa jaýapkershilikpen qa­rap, mán berý basqarma tarapynyń nazarynda. Jalpy ataý berý máselesinde basymdyq baıyrǵy tarıhı ataý­larǵa, dás­túrli uǵym­darǵa beril­geni du­rys. Halyq kóp jaǵdaı­da kisi esimderin berýge áýes. Jekelengen tulǵalardyń esimderin berýde, eń aldymen, olardyń jalpy mem­lekettik, ulttyq deńgeıdegi eńbekteri, ataq-dárejesi eskerilýi tıis. Ataýlar berýde, ásirese, óńirlik, aımaqtyq psıhologııadan arylý qajet. Ataý berý jáne qaıta ataý barysynda tarıhı, baıyrǵy ataý­lardy qaıtarý jóninde kóp­­tep aıtamyz. Degenmen, ól­kedegi tarıhı ataýlardyń qun­dylyǵy men mańyzdylyǵy óske­leń urpaqqa qanshalyqty nası­hattalýda? Osy rette, oblystyq onomas­tıka komıssııasy músheleriniń usynysyn basshylyqqa ala otyryp, QR tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­masyndaǵy «memlekettik BAQ efırindegi memlekettik tildegi jańa televızııalyq jobalar sanynyń ósý» kórsetkishine qol jetkizý maqsatynda basqarmanyń qarjylandyrýymen jergilikti «Qazaqstan-Taraz» telearna­syn­da memlekettik til saıasa­tyn nasıhattaýǵa, óńirdiń onomas­tıkalyq ahýalyn ashyp aıtýǵa baǵyttalǵan «Til saqshysy» atty jańa telebaǵdarlama efır­ge shyqty. Búgingi tańda, kórer­menderdiń jaqsy pikirin qalyp­tas­tyryp ta úlgerdi. Elimizdiń órkenıetti elder sanatyna qosylýyna, memleketimiz ben ultymyzdyń mártebesin tanytatyn memlekettik tilimizdiń odan ári órkendeýi men damýyna, sonymen qatar jańa, básekege qabiletti Qazaqstandy qalyptastyrýda mańyzy zor. Ǵalııa BORANBAEVA, Jambyl oblysy ákimdiginiń tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy